OSP w Sektorze Pozarządowym: Definicja i Ramy Prawne
Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) to jednostki ochrony przeciwpożarowej będące jednocześnie stowarzyszeniami w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Najważniejsze zadania i organizację OSP określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
Organizacjami pozarządowymi są osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacje i stowarzyszenia, które nie są jednostkami sektora finansów publicznych w rozumieniu ustawy o finansach publicznych i nie działają w celu osiągnięcia zysku. Ochotnicze Straże Pożarne można zaliczyć do organizacji pozarządowych (Non-governmental organizations - skrót NGO), tzw. trzeciego sektora, posiadają bowiem osobowość prawną i działają w formie stowarzyszeń.
Bycie przez OSP organizacją pozarządową nie jest równoznaczne z byciem organizacją pożytku publicznego (OPP).
Zakres Działalności i Współpraca z Administracją Publiczną
OSP w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)
W świetle art. 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych oraz rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, do systemu może być włączona także jednostka, która jest wyposażona i której ratownicy są wyszkoleni na poziomie pozwalającym na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, jeżeli jej działalność ma zastosowanie w warunkach przewidzianych w planie ratowniczym.
Realizacja Zadań Publicznych i Działalność Pożytku Publicznego
OSP może prowadzić działalność pożytku publicznego w sferze różnorodnych zadań. Organy administracji publicznej prowadzą działalność w sferze zadań publicznych we współpracy m.in. z organizacjami pozarządowymi, w tym z OSP, prowadzącymi, odpowiednio do terytorialnego zakresu działania organów administracji publicznej, działalność pożytku publicznego w zakresie odpowiadającym zadaniom tych organów.
Współpraca ta może odbywać się poprzez tworzenie wspólnych zespołów o charakterze doradczym i inicjatywnym, złożonych z przedstawicieli m.in. OSP, a także poprzez zawieranie umów partnerstwa określonych w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.
Ochotnicza Straż Pożarna może otrzymać z budżetu gminy, powiatu i województwa dotację celową na wykonywanie zadań publicznych. Organ administracji publicznej zamierzający zlecić realizację zadania publicznego organizacjom pozarządowym (w tym OSP) ogłasza otwarty konkurs ofert.
Ogłoszenie o konkursie zawiera m.in. informacje o zrealizowanych przez organ administracji publicznej w roku ogłoszenia otwartego konkursu ofert i w roku poprzednim zadaniach publicznych tego samego rodzaju i związanych z nimi kosztami, ze szczególnym uwzględnieniem wysokości przekazanych dotacji. Informacje te są publikowane m.in. na stronie internetowej organu administracji publicznej. W wyniku konkursu oferta zostaje wybrana przez odpowiednią komisję konkursową. Podmiot, który wygra konkurs ofert, podpisuje umowę na wykonanie zadania publicznego. Po wykonaniu zadania podmiot dotowany składa sprawozdanie merytoryczne i finansowe. Organ administracji publicznej ma uprawnienia kontrolne w zakresie dotowanego zadania publicznego.
Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego uchwala, po konsultacjach z organizacjami pozarządowymi (w tym z OSP), roczny program współpracy z organizacjami pozarządowymi. Roczny program współpracy jest uchwalany do dnia 30 listopada roku poprzedzającego okres obowiązywania programu. OSP może więc wpływać na kształt działań, jakie będą prowadzone.
Status Organizacji Pożytku Publicznego (OPP)
Ochotnicza Straż Pożarna jest organizacją pozarządową, więc może się starać o nadanie statusu organizacji pożytku publicznego. Status organizacji pożytku publicznego daje określone korzyści, jednak nie dostaje się go z automatu - status trzeba zarejestrować, spełniając pewne kryteria. To nie jest jedyny warunek, który trzeba spełnić, aby zostać organizacją pożytku publicznego.
Struktura i Zarządzanie Ochotniczą Strażą Pożarną
Statut OSP - Podstawa Działania
Statut OSP to podstawowy, wymagany dokument w każdej jednostce, jej „konstytucja”. Reguluje zasady działania, ułatwia sprawne zarządzanie. Podstawowe informacje konieczne w statucie są takie same dla wszystkich, ale szczegółowe zapisy mogą być różne.
Organy Władzy i Kontroli
W OSP, jak w każdym stowarzyszeniu, władze to: Walne Zebranie Członków (WZC), Zarząd i Komisja Rewizyjna. Walne Zebranie Członków jest najwyższą władzą w OSP. Może podejmować decyzje we wszystkich sprawach poddanych pod obrady, zwykle jednak w tych najważniejszych dla sprawnego działania i rozwoju organizacji. Komisja Rewizyjna jest organem obowiązkowym. Jej rolą jest kontrola wewnętrzna działania OSP, pełni ona rolę wewnętrznego "policjanta", ale wspierającego i służącego radą.
Obowiązki i Księgowość
OSP, jak każde stowarzyszenie, ma różne obowiązki do spełnienia, związane np. z ubezpieczeniami społecznymi (ZUS), jeśli zatrudnia osoby. Ochotnicza Straż Pożarna musi prowadzić księgowość. Może to być pełna księgowość albo prowadzenie księgowości w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Zasady są takie same jak dla pozostałych organizacji pozarządowych.
Członkowie i Wolontariusze - Siła OSP
Bez ludzi nie ma NGO-sów. Lider, zespół, wolontariusze, młodzież, dzieci - to ludzie tworzą organizacje pozarządowe, i to ludzie działają w OSP. Istnieją role i zadania określone ustawowo, np. zarząd czy naczelnik, ale są też takie, które są tworzone tylko w danej jednostce. W OSP funkcjonują Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP) czy też zespoły od konkretnych zadań. Całym tym zasobem trzeba zarządzać.
Wolontariusze w organizacjach pozarządowych stanowią bezcenną pomoc, bez której wiele NGO-sów w ogóle nie mogłoby prowadzić swoich działań. W OSP wolontariuszki i wolontariusze są angażowani na takich samych zasadach jak w innych stowarzyszeniach.
Kluczowa Rola OSP w Bezpieczeństwie i Reagowaniu Kryzysowym
W obliczu kryzysów - od klęsk żywiołowych po kryzysy humanitarne - Ochotnicze Straże Pożarne są jednym z kluczowych elementów zapewniających bezpieczeństwo, nawet w najmniejszych miejscowościach. Często to one jako pierwsze pojawiają się na miejscu zdarzenia. Jednostki OSP posiadają bardzo dobrą znajomość terenu, dróg, wyzwań związanych z danym regionem oraz potrzeb lokalnych mieszkańców, co sprawia, że ich interwencje w sytuacjach kryzysowych są bardzo skuteczne.
W obliczu zagrożeń, takich jak powodzie czy awarie infrastruktury, strażacy nie tylko chronią zagrożone budynki, ale także organizują ewakuacje i ratują mienie. OSP ściśle współpracują z lokalnymi samorządami, służbami ratunkowymi oraz organizacjami pozarządowymi, co umożliwia pełną mobilizację zasobów. Dzięki temu coraz częściej pełnią istotną rolę w koordynowaniu akcji ratunkowych. Przykład gotowości i zaangażowania strażaków był szczególnie widoczny podczas ubiegłorocznej powodzi, gdzie występowały problemy z łącznością, a często strażacy OSP byli jednymi z nielicznych osób mogących skontaktować się poprzez łączność radiową.
Kolejnym przykładem skutecznej akcji ratunkowej była interwencja OSP Kamieniec, przeprowadzona 4 marca 2025 r., gdzie strażacy zostali zadysponowani do miejscowości Bardo, aby pomóc turystom, którzy zeszli ze szlaku za swoim psem i utknęli w trudno dostępnym terenie na półkach skalnych. Po przybyciu na miejsce, zadania OSP polegały na wsparciu w lokalizacji i monitorowaniu terenu przy użyciu drona BSP, zakupionego dzięki POP Fund, z wykorzystaniem kamery termowizyjnej. Dwie młode osoby i psa z wykorzystaniem m.in. technik linowych udało się sprowadzić w bezpieczne miejsce.
Jednostki OSP odgrywają ważną rolę nie tylko w działaniach ratunkowych, ale także w szerzeniu wiedzy na temat bezpieczeństwa i zapobieganiu sytuacjom kryzysowym.
Wsparcie i Rozwój Zdolności OSP
Aby OSP mogły skutecznie realizować swoje zadania, niezbędne jest odpowiednie zaplecze - zarówno finansowe, szkoleniowe, jak i sprzętowe. Tylko dobrze wyposażeni strażacy są w stanie zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom, a także chronić siebie podczas trudnych i niebezpiecznych akcji ratunkowych.
Aby wesprzeć gotowość strażaków do szybkiego reagowania w czasie kryzysu, Fundacja Polskie Centrum Pomocy Międzynarodowej (PCPM), pełniąca rolę operatora Funduszu Polskich Organizacji Pozarządowych (POP Fund), uruchomiła czwartą Edycję Konkursu Grantowego POP Fund. Dzięki niej udało się sfinansować 14 projektów, obejmujących m.in. zakup nowoczesnego sprzętu ratunkowego oraz organizację szkoleń podnoszących kwalifikacje strażaków. „Technologia w Służbie Społeczności - OSP Marklowice Górne” to jeden z projektów, który otrzymał dofinansowanie, a jego celem jest poprawa efektywności działań ratunkowych Ochotniczej Straży Pożarnej w Marklowicach Górnych oraz zwiększenie bezpieczeństwa mieszkańców gminy Zebrzydowice.
1 stycznia 2025 r. weszła w życie Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, która wprowadza szereg przepisów podkreślających konieczność wzmocnienia współpracy między administracją publiczną a Ochotniczymi Strażami Pożarnymi oraz innymi lokalnymi inicjatywami, które na co dzień niosą pomoc w sytuacjach kryzysowych. Fundacja PCPM, która od niemal 20 lat angażuje się w pomoc humanitarną zarówno w Polsce, jak i za granicą, kontynuuje swoją misję budowania bezpieczeństwa Polek i Polaków, a POP Fund to jeden z kluczowych elementów tej strategii.
tags: #organizacje #pozarzadowe #osp