Orkiestry dęte odgrywają istotną rolę w podkreślaniu doniosłości uroczystości państwowych, patriotycznych i religijnych. Szczególnie silnie związane są z Ochotniczymi Strażami Pożarnymi, stając się często wizytówką lokalnych społeczności. Ich działalność łączy w sobie bogatą historię z nieustannym dążeniem do perfekcji, co odzwierciedla się zarówno w praktyce, jak i w specjalistycznych programach szkoleniowych.
"Za Kapitanem - marsz!" - Cykl Szkoleniowy i Edukacyjny
„Za Kapitanem - marsz!” to wyjątkowy cykl audiowizualny o charakterze warsztatowo-instruktażowym, którego celem jest odkrywanie i popularyzacja tajników pracy orkiestry dętej. Zagadnienia te przedstawia - według autorskiego scenariusza - Kapitan Stefan Żuk, legenda w środowisku orkiestr dętych. Jest on muzykiem, dyrygentem, pedagogiem i pionierem specyficznej sztuki władania buławą, który już od ponad siedemdziesięciu lat nieprzerwanie prowadzi aktywną działalność artystyczno-edukacyjną.
Jak sam mówi Kapitan Żuk: „Moim celem zawsze było dzielenie się wiedzą i doświadczeniem w taki sposób, by inspirować i pomagać kolejnym pokoleniom muzyków oraz tamburmajorów”. Istotnym założeniem projektu było połączenie teorii z praktyką, aby umożliwić spojrzenie na omawiane zagadnienia z dwóch perspektyw: prowadzącego - kapelmistrza, który przekazuje wiedzę i doświadczenie, oraz wykonawców - muzyków orkiestr dętych, którzy tę wiedzę realizują w praktyce.
W tym celu Małopolskie Centrum Kultury SOKÓŁ w Nowym Sączu zaprosiło do współpracy Mateusza Główczyka, wychowanka Kapitana Stefana Żuka, dyrygenta i tamburmajora. Wraz z prowadzoną przez niego amatorską Orkiestrą Dętą z Mystkowa zrealizowano praktyczną część nagrań, ukazując teorię w działaniu. W wyniku tej współpracy powstała seria wyjątkowych nagrań, które w sposób kompleksowy łączą teorię z praktyką, ukazując kluczowe aspekty musztry i sztuki tamburmajorskiej. Starannie zaplanowane treści pozwalają krok po kroku zgłębiać tajniki pracy z orkiestrą dętą, stanowiąc inspirujące i wartościowe źródło wiedzy zarówno dla doświadczonych muzyków, jak i początkujących pasjonatów.
Cykl ten stanowi doskonałe uzupełnienie wcześniejszych działań stacjonarnych projektu, takich jak warsztaty dla kapelmistrzów, szkolenia dla instruktorów zespołów mażoretkowych oraz metodyczne warsztaty z orkiestrami dętymi. Wszystkie te elementy tworzą spójną i przemyślaną całość, skierowaną do szerokiego grona odbiorców. W jednym z odcinków przedstawiono wypowiedzi kluczowych postaci, które występują we wszystkich częściach serii instruktażowo-warsztatowej „Za Kapitanem - marsz!”. Kapitan Stefan Żuk dzieli się swoją muzyczną historią, osiągnięciami oraz wizją, która przyświecała mu podczas tworzenia autorskiego scenariusza serii.
Kluczowe Aspekty Szkolenia w Cyklu
Seria instruktażowa „Za Kapitanem - marsz!” szczegółowo omawia różnorodne techniki i zasady obowiązujące w orkiestrach dętych, zwłaszcza podczas musztry i przemarszów. Poszczególne odcinki koncentrują się na konkretnych zagadnieniach:
- Odcinek poświęcony podstawowej umiejętności, którą musi opanować muzyk orkiestry dętej, czyli precyzyjnemu wykonaniu elementów MUSZTRY.
- Kolejny odcinek odpowiada na pytania dotyczące manewrów wykonywanych przez muzyków w marszu, takich jak ZWROTY zmieniające kierunek, MASZEROWANIE w miejscu, na wprost oraz ZATRZYMANIE bez gry.
- Odcinek 3 - „Zbiórka orkiestry do gry” - przedstawia podstawowe techniki dowodzenia za pomocą GŁOSU, BUŁAWY, GWIZDKA oraz BĘBNA.
- Następny odcinek omawia istotne aspekty musztry, w tym sposoby TRZYMANIA INSTRUMENTÓW, rodzaje KROKÓW i SZYKÓW, a także techniki PRZESTAWIANIA SZYKU orkiestry bez gry.
- W kolejnym odcinku przedstawiono techniki związane z PODNOSZENIEM I ODKŁADANIEM INSTRUMENTÓW muzycznych, wykonywaniem skoordynowanych ruchów w rytmie oraz zachowaniem prawidłowej postawy ciała podczas gry.
- Jeden z odcinków szczegółowo omawia różnice w PRZENOSZENIU INSTRUMENTÓW podczas marszu zwykłego i „Marszu Paradnego nr 1”, a także RUCHY BUŁAWY tamburmajora w różnych kontekstach.
- Po opanowaniu elementów indywidualnych przez muzyków orkiestr kolejnym etapem jest formowanie musztry zespołowej. W odcinku zaprezentowano wykonywanie MŁYNKA, ZMIANY SZYKU oraz ZAJŚCIA.
Pokaz musztry paradnej w wykonaniu Młodzieżowej Orkiestry Dętej z Mykanowa
Kontekst Historyczny Polskich Orkiestr Dętych
Historia orkiestr dętych w Polsce jest długa i skomplikowana. W każdej orkiestrze dętej obowiązkowo musieli być zatrudnieni trębacze i piszczkowie, którzy wygrywali sygnały bojowe i reprezentacyjne. W okresie odrodzenia zaczęto ze sobą łączyć grupę żołnierzy grających w pododdziałach, nakładając na nich specyficzną funkcję artystyczną, nie wykluczając jednocześnie ich zadania roli bojowej. Orkiestry dęte szybko zyskały sympatię społeczną, ponieważ stały się atrakcją skupiającą ogromne rzesze publiczności.
Okres Zaborów i Odrodzenia
W okresie zaborów sytuacja orkiestr dętych była zróżnicowana. W zaborze pruskim polskie orkiestry dęte były bardzo nieliczne, ponieważ Niemcy nieprzychylnie patrzyli na wszystko, co polskie, i nie pobłażali temu rodzajowi działalności społecznej. Na terenie Galicji natomiast istniało wiele orkiestr wiejskich i parafialnych, które chętnie zgłaszały swój akces do orkiestry dętej, najczęściej istniejącej przy polskiej straży pożarnej. Zaborcy austriaccy liczyli się tylko ze strażą i tam pozwalali istnieć takim orkiestrom. W zaborze rosyjskim orkiestra kojarzyła się zaborcom z nawoływaniem Polaków do powstań, zatem nie pozwalali jej istnieć i rozwijać się.
Dwudziestolecie Międzywojenne i II Wojna Światowa
W dwudziestoleciu międzywojennym orkiestry dęte miały swój renesans. W 1903 roku na terenie krakowskim było 1600 jednostek straży pożarnych, spośród których każda posiadała własną orkiestrę dętą. Po 1920 roku nastąpił wręcz wybuch powoływania do istnienia orkiestr strażackich. Ten ruch orkiestrowy znów zamilkł na okres działania II wojny światowej. W 1940 roku, po wkroczeniu wojsk sowieckich do Polski, NKWD skonfiskowało Polakom instrumenty muzyczne. Zabroniono grać polskim muzykom, pod karą ograniczenia wolności.
Lata Powojenne i Współczesność
W trudnych latach powojennych orkiestry dęte na nowo obudziły się do życia. W tym okresie powstały nowe formy dętych zespołów, a ciężar ich utrzymania przejęły zakłady pracy, ośrodki kultury i organizacje gminne. Dziś orkiestry dęte, zwłaszcza strażackie, nadal są ważnym elementem kultury i życia społecznego, kultywując tradycje i jednocześnie rozwijając swoje umiejętności.
Orkiestry Dęte w Uroczystościach i Konkursach
Orkiestry dęte odgrywają niezastąpioną rolę w oprawie muzycznej różnorodnych uroczystości. Ich obecność podkreśla wagę wydarzeń, dodając im powagi i splendoru.
Małopolski Festiwal Orkiestr Dętych ECHO TROMBITY
Odcinek cyklu „Za Kapitanem - marsz!” koncentruje się na szczegółach scenariusza PRZEMARSZU ocenianego podczas Małopolskiego Festiwalu Orkiestr Dętych ECHO TROMBITY, corocznego wydarzenia organizowanego od 1976 roku przez Małopolskie Centrum Kultury SOKÓŁ w Nowym Sączu. Festiwal promuje umiejętności orkiestr z województwa małopolskiego oraz wspiera integrację lokalnych społeczności. W ramach zadań konkursowych orkiestry podlegają ocenie zarówno podczas przemarszu, jak i prezentacji na estradzie. Stefan Żuk, juror z najdłuższym stażem w historii festiwalu, jest również autorem scenariusza tego kluczowego elementu konkursu.
Uroczystości Pogrzebowe
Inny odcinek cyklu poświęcony jest oprawie muzycznej uroczystości POGRZEBOWYCH, podkreślając jej wagę w nadaniu ceremonii powagi i godności.
"Powiatowy Dzień Strażaka" - Przykład Prezentacji Orkiestr
Wydarzenia takie jak „Powiatowy Dzień Strażaka” stanowią doskonałą okazję do prezentacji umiejętności orkiestr dętych, które często są nieodłącznym elementem obchodów. Przykładem jest dzień, który rozpoczął się od mszy świętej odprawionej przez biskupa Romana Marcinkowskiego, z ratownikami zjeżdżającymi na linie z wieży kościelnej. Następnie odbyła się parada wozów strażackich oraz przegląd orkiestr dętych. Na początek zagrany został hymn państwowy, przy którym setki strażaków salutowało, a narodowa flaga powiewała na maszcie. Po mszy blisko 100 pojazdów strażackich (niektóre miały nawet kilkadziesiąt lat) wzięło udział w paradzie.
Po przemarszu pocztów sztandarowych uczestnicy Powiatowego Dnia Strażaka zebrali się pod sceną, na której nadano odznaczenia Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP i pamiątkowe medale Pro Mazovia. Strażacy otrzymali również zestawy węży pożarniczych oraz czeki na zakup sprzętu ratowniczego i umundurowania OSP. Oprócz obserwacji występów muzycznych i tanecznych zgromadzeni na placu mogli skosztować grochówki oraz kiełbaski z grilla.
Realizacja i Wsparcie Projektu „Za Kapitanem - marsz!”
Projekt „Za Kapitanem - marsz!” obejmuje cykl warsztatów stacjonarnych oraz audiowizualnych nagrań instruktażowych, mających na celu przybliżenie zagadnień dotyczących prowadzenia i funkcjonowania orkiestr dętych, z naciskiem na nowoczesne rozwiązania technologiczne i proekologiczne. Adresatami projektu są twórcy amatorskiego ruchu muzycznego w Małopolsce: tamburmajorzy, kapelmistrzowie, muzycy oraz instruktorzy grup mażoretkowych, którzy współtworząc sztukę muzyczną, tworzą lokalne życie kulturalne.
Scenariusz i opracowanie merytoryczne cyklu nagrań: kpt. Stefan Żuk.
W nagraniach udział wzięła Orkiestra Dęta z Mystkowa przygotowana przez kapelmistrza Mateusza Główczyka.
Koncepcja i koordynacja projektu: Małgorzata Haza, Ewa Banaś.
Realizacja nagrań: LEDCITY.
Miejsca realizacji nagrań: MCK SOKÓŁ w Nowym Sączu, Hala Sportowa Powiatowego Centrum Sportu w Marcinkowicach.
Transkrypcja: Firma Krzysztof Klekowski.
Zdjęcia i materiały archiwalne użyte we wstępie pochodzą ze zbiorów Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ w Nowym Sączu oraz ze zbioru prywatnego kpt. Stefana Żuka.
Przedsięwzięcie objęte wsparciem z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności w ramach Inwestycji A2.5.1 „Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju”.
Całkowita wartość przedsięwzięcia: 109 696,00 zł.
Kwota dofinansowania z UE: 77 500,00 zł.
Nazwa przedsięwzięcia: Za Kapitanem - marsz!.
Zadanie: Nagrania warsztatowo - instruktażowe.
tags: #orkiestry #strazackie #maszeruja #chomikuj