System wsparcia dla strażaków ratowników Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) oraz zasady finansowania jednostek OSP przez gminy są przedmiotem ciągłych zmian i interpretacji prawnych. Nowe regulacje wprowadzają istotne modyfikacje dotyczące weryfikacji wniosków odszkodowawczych, zakresu świadczeń oraz obowiązków gmin.
Ewolucja Zasad Przyznawania Rekompensat Strażakom OSP
Od 8 września 2024 roku weszło w życie nowe rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 5 września 2024 r. w sprawie przyznawania rekompensaty pieniężnej oraz wyrównania do wysokości rekompensaty wypłacanej strażakowi ratownikowi ochotniczej straży pożarnej. To rozporządzenie reguluje zasady przyznawania specjalnego świadczenia dla strażaka ratownika OSP, który doznał uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku w związku z działaniem ratowniczym, akcją ratowniczą, szkoleniem lub ćwiczeniami. Zastąpiło ono wcześniejsze rozporządzenie z 1 lutego 2022 r. o podobnej nazwie. Kluczową zmianą jest to, że wnioski złożone przez poszkodowanych w akcji strażaków będzie weryfikować zespół składający się wyłącznie z pracowników lub strażaków z komendy wojewódzkiej PSP. Oznacza to, że wójt utracił możliwość wyznaczenia do jego składu pracownika urzędu.
Wcześniej, od stycznia tego roku, strażacy, którzy ulegli wypadkowi podczas działań ratowniczych lub szkoleń, mogli otrzymywać miesięczne rekompensaty pieniężne. Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych wprowadziła szereg zmian dotyczących uprawnień strażaków ratowników OSP.
Rodzaje Świadczeń Odszkodowawczych dla Strażaków OSP
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, strażakowi ratownikowi OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu i doznał uszczerbku na zdrowiu lub poniósł szkodę w mieniu, przysługuje:
- Jednorazowe odszkodowanie w razie doznania stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Jednorazowe odszkodowania przysługują na zasadach określonych w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadku lub choroby pozostających w związku ze służbą.
- Renta z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy. Renty przysługują na zasadach, w trybie i wysokości określonych w ustawie z dnia 30 października 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach.
- Odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu. W razie utraty mienia lub całkowitego jego zniszczenia, odszkodowanie ustala się według aktualnej ceny jego zakupu (biorąc pod uwagę stopień zużycia). Jeśli mienie zostało jedynie uszkodzone, odszkodowanie stanowi zwrot kosztów naprawy, chyba że stopień uszkodzenia mienia jest znaczny albo koszty naprawy przekroczyłyby wartość uszkodzonego mienia, wówczas wypłaca się odszkodowanie w wysokości określonej dla całkowitego zniszczenia.
Kwestie odszkodowań dla strażaków ratowników OSP i ich rodzin, w sytuacji uszczerbku na zdrowiu lub śmierci strażaka ratownika OSP albo poniesienia szkody w mieniu w związku z udziałem w działaniach i akcjach ratowniczych zostały uregulowane w art. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
Rekompensata Pieniężna i Jej Rozliczanie
Dodatkowo, na podstawie art. 14 ustawy o OSP, strażakowi ratownikowi OSP, który uczestniczył w zaewidencjonowanym w Systemie Wspomagania Decyzji Państwowej Straży Pożarnej (SWD PSP) działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu i doznał uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku, który spowodował czasową niezdolność do pracy, przysługuje rekompensata pieniężna. Rekompensata przysługuje za każdy dzień niezdolności do pracy w wysokości 1/30 minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalanego na podstawie ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. Wzór wniosku o ustalenie prawa do rekompensaty określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 1 lutego 2022 roku.
W przypadku, gdy strażakowi ratownikowi OSP przysługiwałaby rekompensata przyznana w wysokości wyższej niż otrzymane wynagrodzenie albo otrzymany zasiłek chorobowy, albo otrzymane świadczenie rehabilitacyjne, na jego wniosek wypłaca się wyrównanie do wysokości rekompensaty. Rekompensata jest wypłacana za okres niezdolności do pracy, lecz nie dłużej niż przez okres łącznego pobierania zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego. Do wniosku o rekompensatę należy załączyć protokół powypadkowy oraz dokumenty medyczne potwierdzające czas niezdolności do pracy. Rekompensatę dla członka OSP ustala i wypłaca gmina, traktując to jako zadanie zlecone, na które gminy otrzymują dotację z budżetu państwa. Natomiast jednostkom OSP włączonym do Krajowego Systemu Ratownictwa Gaśniczego rekompensatę ustala i wypłaca komendant wojewódzki PSP. Świadczenie to nie wyłącza odszkodowania przysługującego z tytułu ubezpieczenia wykupionego przez gminę.
Zmiana Organu Właściwego do Wypłaty Odszkodowań
Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że wójt nie ma uprawnień do ustalenia i wypłaty odszkodowania dla strażaka OSP w związku z wypadkiem w trakcie działań ratowniczych. Organem właściwym w tej sprawie jest komendant wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej. Zdaniem sądu, za wypłatę odszkodowania w postępowaniach niezakończonych, odpowiedzialny jest właściwy komendant wojewódzki PSP, nawet jeśli do wypadku doszło przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Zmianie uległa właściwość rzeczowa organu do wypłaty jednorazowych odszkodowań strażakowi ratownikowi OSP.
Świadczenie Ratownicze - Dodatek do Emerytury
Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 roku o ochotniczych strażach pożarnych dała możliwość uzyskania specjalnego świadczenia w formie dodatku do emerytury. Aby je otrzymać, należy udokumentować udział w przynajmniej jednych działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych. Ewidencję udziału prowadzi właściwa Komenda Powiatowa/Miejska PSP. Jeśli ewidencja nie obejmuje wskazanego okresu, wnioskodawca jest zobowiązany uzyskać potwierdzenie w formie oświadczeń trzech świadków, z których jeden musi być osobą zaufania publicznego w poświadczanym okresie (np. komendant gminny, wójt, burmistrz, urzędnik gminy). Wniosek wraz z oświadczeniami świadków weryfikuje właściwy wójt/burmistrz/prezydent miasta. Po pozytywnym zweryfikowaniu wnioskodawca składa zebrane dokumenty w Komendzie Powiatowej/Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej, a właściwy komendant wydaje decyzję o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia. Prawo do świadczenia ratowniczego powstaje z dniem spełnienia wymogów określonych w ustawie (np. wiek 65 lat dla mężczyzn, 60 lat dla kobiet oraz odpowiedni staż w OSP).
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych przez Gminy
Projekt ustawy o ochotniczych strażach pożarnych na nowo określił zakres finansowania OSP przez gminę, szczególnie dla tych jednostek, które mają stworzyć nowe jednostki ratowniczo-gaśnicze (ewentualnie jednostki operacyjno-techniczne). Dotychczas zakres finansowania OSP był generalnie określony w art. 32 ust. 2-4 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, a najważniejszą regulacją był ustęp 2, w świetle którego koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP zapewniała gmina. Przepis ten budził wiele wątpliwości w praktyce stosowania przez gminy i generował liczne zapytania do Regionalnych Izb Obrachunkowych (RIO).
Krytyka Zmian i Nowe Kategorie Finansowania
Około 45% orzeczeń i stanowisk Regionalnych Izb Obrachunkowych w zakresie finansowania OSP dotyczyło konkretyzacji pojęć takich jak koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej. Ten dorobek orzeczniczy RIO może stać się w dużej mierze nieprzydatny w związku z projektowanym art. 10, który zastępuje dotychczasowe kategorie finansowania OSP nowymi. Nowe kategorie, takie jak obiekty i tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny, środki ochrony osobistej, umundurowanie, sprzęt teleinformatyczny i środki alarmowania, zdaniem ekspertów, mieszczą się w dotychczasowych kategoriach finansowania (wyposażenie czy zapewnienie gotowości bojowej). Krytycy wskazują, że celem reformy nie powinno być burzenie tego, co dobrze funkcjonuje, ale doskonalenie tego, co jest niedoskonałe.
Niedoskonałości i Pozytywne Aspekty Nowych Regulacji
Projektodawcy nie skorzystali z możliwości doprecyzowania regulacji związanej z umundurowaniem OSP. Wątpliwości budziła kwestia zakupu umundurowania galowego, a brak jednoznacznej regulacji prowadził do rozbieżnych praktyk gmin i RIO. Podobne wątpliwości interpretacyjne budzi projektowany art. 18, mówiący o zapewnieniu ratownikowi OSP umundurowania na zasadach określonych dla strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Mankamentem projektowanego art. 10 jest także pozbawienie członków młodzieżowych drużyn pożarniczych dotychczasowego ubezpieczenia.
Jednakże, pozytywnym elementem jest zobowiązanie gmin do zapewnienia ratownikom JRG OSP szkolenia w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP), co rozwiązuje wcześniejsze wątpliwości. Pozytywnym aspektem jest również użycie w projektowanym art. 10 zwrotu „w szczególności”, co sprawia, że katalog finansowania OSP jest katalogiem otwartym, co jest pożądane w praktycznym finansowaniu OSP. Dobrym działaniem jest też usunięcie z ustawy o ochronie przeciwpożarowej niejasnego art. 32 ust. 4, który budził komplikacje w zakresie finansowania remiz będących własnością OSP.
Film Instruktażowy dla OSP odc. 4 - Content Marketing
Odpowiedzialność Odszkodowawcza OSP za Szkody
Praktyka działań ratowniczych prowadzonych przez strażaków OSP pokazuje, że czasami może dojść do zniszczenia ratowanego mienia lub uszczerbku na zdrowiu ratowanych osób. W przypadku zniszczenia mienia, np. w wyniku działań ratowniczych (rozcięcie karoserii samochodu), pojawia się pytanie o odpowiedzialność prawną OSP. Brak jest w ustawie o ochronie przeciwpożarowej oraz rozporządzeniach wykonawczych regulacji prawnych określających odpowiedzialność odszkodowawczą OSP za szkody powstałe na skutek prowadzenia działań ratowniczych. Nie istnieją również przepisy, które określałyby funkcjonowanie specjalnych komisji stwierdzających powstanie szkód na skutek działań OSP, w odróżnieniu od szkód ponoszonych przez samych członków OSP.
Podstawą prawną roszczeń wobec OSP za szkody związane z prowadzeniem działań ratowniczych mogą być natomiast przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny o czynach niedozwolonych. Zgodnie z art. 415 k.c. „kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia”. Z tego artykułu wynika reżim odpowiedzialności ex delicto, wymagający udowodnienia szkody, winy sprawcy (OSP) oraz związku przyczynowego między szkodą a działaniem sprawcy. Ciężar udowodnienia tych przesłanek spoczywa na osobie poszkodowanej. Zabezpieczeniem przed koniecznością wypłaty odszkodowania jest możliwość podpisania umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (OC).
Ekwiwalenty Pieniężne i Ich Opodatkowanie
Strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje ekwiwalent pieniężny. Ekwiwalent pieniężny otrzymują również kandydaci na strażaka ratownika OSP oraz strażacy ratownicy OSP, którzy brali udział w działaniach, stosownie do posiadanych przez gminę środków finansowych. Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala, nie rzadziej niż raz na 2 lata, właściwa rada gminy w drodze uchwały. Wysokość ta nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto. Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę liczoną od zgłoszenia wyjazdu z jednostki OSP lub gotowości do wyjazdu w celu realizowania zadań, a w przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP - za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia.
Rada gminy może, w drodze uchwały, przyznać ekwiwalent pieniężny strażakom ratownikom OSP za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15 ustawy o OSP, np. za zabezpieczenie imprez gminnych (tzw. wyjazdy gospodarcze). W uchwale wskazuje się te zadania oraz wysokość i sposób ustalenia ekwiwalentu pieniężnego.
Status Podatkowy Ekwiwalentów
Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 44 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, przychody członków Ochotniczych Straży Pożarnych, uzyskane z tytułu uczestnictwa w szkoleniach, ćwiczeniach, działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych i akcjach związanych z likwidowaniem klęsk żywiołowych, są wolne od podatku dochodowego. Zwolnieniem tym objęte są ekwiwalenty pieniężne wypłacane na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy o OSP.
Jednakże ekwiwalenty wypłacane na podstawie art. 15a ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, czyli za zadania inne niż ratownicze (np. zabezpieczenie imprez kulturalno-oświatowych, rekreacyjno-sportowych, udział w zawodach sportowo-pożarniczych, wyjazdy gospodarcze), nie korzystają ze zwolnienia podatkowego. Takie przychody stanowią dla strażaków ratowników OSP przychód z innych źródeł, stosownie do art. 20 ust. 1 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 9 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Wnioskodawca (gmina) jako płatnik ma obowiązek wykazać je w informacji PIT-11, ale bez pobierania zaliczki na podatek dochodowy (art. 42a ust. 1 PDOFizU). Interpretacja przepisów o zwolnieniach podatkowych musi być ścisła i nie może wychodzić poza literalne brzmienie przepisów.
Inne Świadczenia i Ochrona
Strażacy OSP biorący udział w działaniach związanych z ochroną przeciwpożarową korzystają z ochrony przewidzianej w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku zgodnie z Kodeksem pracy. Strażak ratownik OSP oraz osoba, której przyznano świadczenie ratownicze, otrzymują legitymację w postaci dokumentu mobilnego, udostępnianą po uwierzytelnieniu, w celu identyfikacji i korzystania z dodatkowych świadczeń. Dodatkowe świadczenia mogą być przyznane przez ministrów, jednostki samorządu terytorialnego oraz przedsiębiorców.
Strażakowi OSP oraz członkowi młodzieżowej drużyny pożarniczej mogą być przyznane wyróżnienia, w tym Odznaka Świętego Floriana „Za Zasługi dla Społeczności Lokalnej”.
tags: #orzeczenie #gminy #wniosek #odszkodowania #dla #strazakow