Badania lekarskie dla członków Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) stanowią kluczowy element zapewniający gotowość do działań ratowniczych. Ich celem jest stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w akcjach ratowniczych, a także ocena stanu zdrowia strażaków, szczególnie w kontekście specyfiki ich służby. Przepisy dotyczące tych badań ewoluowały, mając na celu ujednolicenie procedur i zapewnienie bezpieczeństwa zarówno strażakom, jak i osobom, którym niosą pomoc.
Podstawy prawne badań lekarskich w OSP
Obowiązujące przepisy dotyczące badań lekarskich strażaków ratowników OSP oraz kandydatów na strażaków ratowników OSP zostały uregulowane przede wszystkim przez:
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej (Dz.U. z 2022 r. poz. 825). Rozporządzenie to określa tryb, sposób, częstotliwość oraz zakres obowiązkowych badań.
- Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 244, z późn. zm.). Ustawa ta definiuje rolę i zadania OSP, a także wskazuje na obowiązek gminy w zakresie zapewnienia badań lekarskich strażakom ratownikom.
Warto również wspomnieć o wcześniejszych regulacjach, takich jak Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie przeprowadzania okresowych bezpłatnych badań lekarskich członka ochotniczej straży pożarnej biorącego bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, które stanowiły podstawę dla wcześniejszych procedur.
Kto i kiedy powinien zostać skierowany na badania?
Badania lekarskie w OSP dzielą się na:
Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP
- Częstotliwość: Przeprowadzane nie rzadziej niż raz na 3 lata.
- Podstawa skierowania: Skierowanie wydane przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej.
- Termin dostarczenia skierowania: Skierowanie powinno być wydane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań.
- Zapotrzebowanie na badania: Wypełniona tabela zapotrzebowania na badania, wystawiona i podpisana przez Prezesa lub Naczelnika OSP, powinna być przekazana nie później niż 35 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań (w przypadku badań strażaka ratownika).
- Odbiór skierowania: Osobisty odbiór skierowania przez Prezesa lub Naczelnika jednostki OSP.
- Egzemplarze skierowania: Skierowanie powinno zostać wydrukowane w dwóch egzemplarzach, z których jeden pozostaje w karcie badań.
Badania lekarskie kandydata na strażaka ratownika OSP
- Podstawa skierowania: Skierowanie wydane przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej.
- Cel: Stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych.
Zakres okresowych badań lekarskich
Zakres okresowych badań lekarskich członka ochotniczej straży pożarnej został szczegółowo określony w załączniku do wspomnianego Rozporządzenia Ministra Zdrowia. Badania te przeprowadzane są z uwzględnieniem oceny następujących układów i narządów:
- Układ krążenia
- Układ oddechowy
- Układ nerwowy
- Narząd równowagi
- Skóra
- Słuch (badanie akumetryczne)
- Narząd wzroku (ocena ostrości widzenia, zdolności rozpoznawania barw, widzenia przestrzennego, pola widzenia - w zależności od wskazań badanie za pomocą perymetru).
Dodatkowe badania specjalistyczne
Lekarz przeprowadzający badania lekarskie ma prawo poszerzyć ich zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne, jeśli uzna to za niezbędne. Mogą one obejmować m.in.:
- Elektrokardiografię (EKG)
- Zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej
- Spirometrię (badanie wydolności płuc)
- Morfologię krwi z rozmazem
- Oznaczenie stężenia glukozy i kreatyniny we krwi
- Badanie ogólne moczu
- Badania czynności wątroby (aminotransferaza asparaginianowa, alaninowa, gamma-glutamylotranspeptydaza, stężenie bilirubiny)
- Lipidogram (profil lipidowy)
- Badania psychologiczne
- Badania otolaryngologiczne, neurologiczne, dermatologiczne, alergologiczne.
Rozszerzenie zakresu badań jest uzasadnione specyfiką działań ratowniczych, które mogą odbywać się na wysokości, wymagać użycia sprzętu ochrony dróg oddechowych (stąd spirometria), a także potrzebę oceny wyjątkowo dobrego zdrowia psychicznego.
Kto finansuje badania lekarskie?
Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym badania lekarskie strażaków ratowników OSP. Oznacza to, że badania te są bezpłatne dla strażaka ratownika OSP.
Gmina może zrezygnować z finansowania badań, jeśli strażak ratownik OSP posiada równorzędne i aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych (art. 10 ust. 2 u. OSP).
W kontekście finansowania badań, Regionalne Izby Obrachunkowe wskazują na konieczność stosowania zasad celowości i oszczędności wydatków publicznych. Oznacza to, że gmina powinna finansować badania tym strażakom, którzy aktywnie uczestniczą w działaniach ratowniczych lub stanowią rezerwę na wypadek większych zdarzeń. Finansowanie badań osób nieaktywnych w OSP może być uznane za niecelowe.
Lekarze uprawnieni do przeprowadzania badań
Badania lekarskie przeprowadzają lekarze, o których mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy. Są to lekarze medycyny pracy, którzy spełniają określone wymagania kwalifikacyjne i są wpisani do rejestru lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne, prowadzonego przez właściwy wojewódzki ośrodek medycyny pracy.
Lekarz wpisany do rejestru otrzymuje zaświadczenie potwierdzające dokonanie wpisu. W przypadku braku zgody z treścią wydanego orzeczenia, strażak ratownik OSP, kandydat na strażaka ratownika OSP lub podmiot kierujący na badanie mają prawo do odwołania.
Potencjalne problemy i nadużycia
Choć przepisy mają na celu zapewnienie obiektywności i przejrzystości, w praktyce mogą pojawiać się problemy. Brak szczegółowych kryteriów kierowania strażaków OSP na badania przez wójta lub inne organy może prowadzić do nadużyć, wynikających z uznaniowych decyzji lub konfliktów personalnych w jednostkach OSP. Może to skutkować wykluczaniem z działań ratowniczych doświadczonych i wyszkolonych strażaków, co stanowi marnotrawstwo cennego kapitału ludzkiego.
W celu zapobiegania takim sytuacjom, umowa zawierana pomiędzy gminą a OSP może zawierać postanowienia dotyczące kierowania na badania lekarskie strażaków ratowników, co pozwala na bardziej ustrukturyzowane podejście i przejrzystość procedur.