Historia i Działalność Bankowości Spółdzielczej

Spółdzielczość oszczędnościowo-pożyczkowa stanowi najstarszą gałąź spółdzielczości w Polsce, której rozwój rozpoczął się już w okresie zaborów.

Historia Bankowości Spółdzielczej w Polsce

W zaborze rosyjskim prekursorem tej formy bankowości był filozof Edward Abramowski. W zaborze pruskim podwaliny spółdzielczości bankowej tworzyli lekarz i społecznik Karol Marcinkowski, ksiądz Augustyn Szamarzewski oraz ksiądz Piotr Wawrzyniak. Z kolei w zaborze austriackim idee spółdzielcze z powodzeniem realizował dr Franciszek Stefczyk.

Pierwsze spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe, prowadząc intensywną działalność oświatową, skutecznie przeciwdziałały wynarodowieniu Polaków. Bankowość spółdzielcza od samego początku funkcjonowała w różnorodnych środowiskach, służąc zarówno zamożnym przemysłowcom, jak i ceniącym postęp chłopom. Na wsi galicyjskiej pojawiła się szansa na rozwój dzięki sprawnemu przeniesieniu na grunt lokalny przez działacza spółdzielczego Franciszka Stefczyka idei i doświadczeń niemieckich kas F.W. Raiffeisena, który założył jedną z pierwszych europejskich kas pożyczkowo-oszczędnościowych. We Lwowie w 1874 roku utworzono Związek Stowarzyszeń Zarobkowych i Gospodarczych.

Okres Międzywojenny i Wyzwania Ekonomiczne

W odrodzonej po I wojnie światowej Polsce spółdzielczość bankowa mierzyła się z rozbiciem organizacyjnym. W celu ujednolicenia zasad jej funkcjonowania Sejm RP uchwalił w 1920 roku ustawę o spółdzielniach. Ze względu na kryzys gospodarczy, na zjednoczenie polskiej spółdzielczości trzeba było czekać ponad 10 lat, aż do powstania Związku Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych RP. W 1927 roku w Józefowie nad Wisłą założono Spółdzielczą Kasę Stefczyka.

Jednak zjednoczenie nie było jedynym problemem. Na przeszkodzie sprawnemu działaniu stanęła bezlitosna ekonomia. Dewaluacja polskiej marki spowodowała, że znaczny kapitał spółdzielczości bankowej topniał w zastraszającym tempie. Sytuację uratowało wprowadzenie złotego. Po reformie Władysława Grabskiego straty spółdzielczości bankowej nie były już tak dramatyczne. Zaufanie Polaków do banków spółdzielczych wzrastało tak szybko, że w drugiej połowie lat 30. spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe stały się znaczącym motorem obiegu pieniądza i elementem przeciwdziałającym skutkom kryzysu.

Rozwój Po II Wojnie Światowej

W pierwszych latach powojennych reaktywowano dawne spółdzielnie i zakładano nowe, nadal według przedwojennych standardów. W 1950 roku wydano zarządzenie przekształcające część spółdzielni oszczędnościowo-pożyczkowych w Gminne Kasy Spółdzielcze (GKS). GKS-y działały w ramach Banku Rolnego, a ich organizacyjne podporządkowanie oznaczało koniec spółdzielczej samorządności.

Przywróceniu bankowości spółdzielczej charakteru samorządowego służyło uchwalenie nowego statutu dla Spółdzielni Oszczędnościowo-Pożyczkowej w 1956 roku, co umożliwiło spółdzielniom udzielanie pożyczek swoim członkom z własnych środków. Ustawą z kwietnia 1960 roku o prawie bankowym nadano im uprawnienia do używania nazw "bank spółdzielczy" lub "bank ludowy". Przywrócenie samorządności sprawiło, że na rachunkach banków spółdzielczych i ludowych gromadzono coraz większe oszczędności, co zapewniało środki do działalności kredytowej.

Bankowość Spółdzielcza po 1989 Roku

Ustawa Prawo bankowe z 31 stycznia 1989 roku przyniosła niezależność bankom spółdzielczym. Od 1992 roku wprowadzono konieczność zrzeszania się banków spółdzielczych samodzielnie działających. Obecnie w Polsce funkcjonuje ponad 500 banków spółdzielczych zrzeszonych w dwóch bankach zrzeszających, tworzących jedną z największych sił finansowych w kraju.

Historia Banku Spółdzielczego w Józefowie nad Wisłą - Przykład Długoletniej Działalności

Bank Spółdzielczy w Józefowie nad Wisłą, obchodzący swoje 70-lecie, wywodzi się z Gminnej Kasy Spółdzielczej w Opolu Lubelskim z siedzibą filii w Rybitwach, a od 1952 roku jako Gminna Kasa Spółdzielcza przenosi się do Józefowa nad Wisłą. Przez 70 lat bank ten zawsze odgrywał i nadal odgrywa ważną rolę w życiu społeczno-gospodarczym gminy.

Początki i Cele Działalności

W początkach działalności członkami i klientami GKS byli głównie właściciele małych i średnich gospodarstw rolnych, stopniowo dołączali pracownicy i rzemieślnicy. Zasady działalności GKS określał statut uchwalany przez Walne Zgromadzenie. Celem GKS była pomoc w podnoszeniu dobrobytu i kultury bezrolnych, małorolnych i średniorolnych chłopów, ochrona przed lichwą i wyzyskiem, gromadzenie wkładów i oszczędności, a także ustalanie zapotrzebowania na kredyty w oparciu o wytyczne Banku Rolnego.

W tym okresie GKS miała siedzibę przy placu Wolności 5, w wynajętym pomieszczeniu. Pracowały tam trzy osoby. Pierwszym kierownikiem był pan Józef Grabowski, kasjerem pan Stanisław Gąsior, a w 1954 roku nowym kierownikiem został pan Zenon Chorab. Przewodniczącym Zarządu był pan Jan Wapniarski. W 1957 roku GKS zmieniła siedzibę na większy lokal przy ulicy Urzędowskiej. Terenem działania Kasy Spółdzielczej była gromada Józefów, jednak wsie takie jak Chruślanki Józefowskie, Ugory, Stefanówka, Boiska Stare, Boiska Kolonia, należały do GKS Dzierzkowice.

Od 1954 roku GKS prowadziła rachunki dla prężnie działających GS "S Ch" i PGR - Zespół ogrodniczy Józefów, a także dla zakładów, w tym Lubelskiej Wytwórni Tytoniu, Lubelskich Zakładów Chmielarskich, Spółdzielni Ogrodniczej w Nałęczowie i Cukrowni "Opole". Zarządzenie MF z 23 października 1956 roku nadawało Kasom Spółdzielczym prawo gromadzenia wkładów oszczędnościowych na własny rachunek, co umożliwiało prowadzenie działalności samopomocowej. Uchwalony w 1956 roku wzorcowy statut dla Spółdzielni Kredytowych pozwolił kasom spółdzielczym udzielać pożyczek ze środków własnych. Kredytów inwestycyjnych dla rolników indywidualnych udzielał natomiast Bank Rolny w Puławach. Ustawa z 29 maja 1957 roku o zmianie dekretu o reformie bankowej nadała Kasom Spółdzielczym nazwę Spółdzielni Oszczędnościowo-Pożyczkowej.

Rozwój i Wyzwania w Latach 70. i 80.

Wypracowane zyski umożliwiały bankom dokonywanie odpisów na potrzeby środowiska i stałe obligatoryjne pozycje, takie jak: Centralny Fundusz Rozwoju, Wojewódzki Fundusz Rozwoju, Fundusz Zasobowy, Fundusz Inwestycyjny, społeczno-wychowawczy, czy fundusze na budowę szkół. Nadwyżkę bilansową po opodatkowaniu Zebranie Przedstawicieli (ZP) dzieliło również na oprocentowanie udziałów członkowskich od 1984 do 1989 roku w wysokości od 15% do 19% od kwoty posiadanych udziałów. W latach od 1976 do 1989 bank rozwijał swoją działalność, generując wysokie zyski, które były jednak bardzo wysoko opodatkowane, od 65% za rok 1977 do 40% za 1989 rok.

W tym okresie w skład Rady Nadzorczej wchodziło 15 osób, w tym m.in.: Kazimierz Piotrowski, Henryk Chojecki, Aleksander Marek, Maksymilian Marcinkowski, Czesław Prościński, Stanisław Dynarek, Stanisław Wajs, Jan Węgrzyn, Marian Chmiel, Krzysztof Teresiński, Czesław Ryba, Zbigniew Łapanowski, Bogdan Knieja, Wojciech Jakóbowski, Bolesław Zyska, Włodzimierz Borkowski i Janusz Stojak. Okres kadencji Rady obejmował 3 i 4 lata. Przewodniczącym RN przez okres 3 kadencji był pan Henryk Kucharczyk. Skład Zarządu stanowili: Czesław Mączka - Prezes, Zenon Chorab - członek pełniący funkcję dyrektora, pan Michał Jarosz - Wiceprezes. Stanowisko księgowego w okresie 1977-1986 pełniły Zuzanna Gralczyk i Janusz Wiśniewski, a od 1987 do 2002 roku Franciszka Sawiarska.

Okres Przemian Ustrojowych (1989-2002)

Przechodzenie z gospodarki centralnie zarządzanej do gospodarki rynkowej odbywało się w warunkach głębokiego kryzysu systemu finansowego, rolnictwa i przemysłu, co rzutowało na sytuację ekonomiczną banków spółdzielczych, których działalność była ściśle powiązana z tymi dziedzinami. Potrzeba dostosowania spółdzielczości bankowej do gospodarki rynkowej wymusiła przemiany organizacyjno-prawne spółdzielczego sektora bankowego. Ustawa z 31 stycznia 1989 roku Prawo bankowe zwiększała autonomię Banków Spółdzielczych, natomiast przepisy ustawy z 20 stycznia 1990 roku o zmianach organizacji i działalności spółdzielni likwidowały związki spółdzielcze.

BGŻ przestał pełnić względem BS-ów funkcję centralnego związku oraz centrali organizacyjnej i rewizyjnej, pozostał zaś nadal ich centralą finansową. Tym samym BS uzyskały całkowitą samodzielność. W obliczu trudnej sytuacji ekonomiczno-finansowej BGŻ i BS-ów Sejm uchwalił 24 czerwca 1994 roku ustawę o restrukturyzacji BS i o zmianie niektórych ustaw. Na mocy tej ustawy powstała trójszczeblowa struktura organizacyjna bankowości spółdzielczej, obejmująca banki spółdzielcze, banki regionalne oraz BGŻ pełniący funkcję banku krajowego. Wtedy też powstał Lubelski Bank Regionalny S.A. Bank Spółdzielczy w Józefowie nad Wisłą podpisał umowę zrzeszenia 29 grudnia 1995 roku.

Na początku lat dziewięćdziesiątych BS przeżywały poważne trudności finansowe. Restrukturyzacja BS oraz wprowadzone ustawowo minimalne progi kapitałowe uruchomiły proces konsolidacji banków. Polska gospodarka wkroczyła w okres transformacji i gwałtownie rosnącej inflacji, która osiągnęła stopę trzycyfrową. NBP wprowadził zmianę stopy oprocentowania w stosunku miesięcznym od depozytów i kredytów, a skutki tej terapii szokowej odczuli główni klienci banku. Trudności BS, posiadających niskie fundusze własne, pogłębiał obowiązek tworzenia rezerw celowych dla kredytów zagrożonych.

Nowe Technologie i Regulacje

Praca banku w warunkach rynkowych wymaga systematycznej, wielowymiarowej analizy działalności, dostosowania do często zmieniających się przepisów, sprawnej obsługi klienta oraz dużej elastyczności w zarządzaniu. Sprostanie tym wyzwaniom nie byłoby możliwe bez zastosowania nowoczesnych technologii informatycznych. W 1994 roku bank wdrożył oprogramowanie "NOVUM BANK", które jest nadal użytkowane. Ważnym wydarzeniem w bankowości była przeprowadzona w 1995 roku denominacja złotego, polegająca na wprowadzeniu do obiegu nowych znaków pieniężnych, zastępujących stare w relacji 1:10 000 zł.

Również w 1995 roku weszła w życie ustawa o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, który przejął odpowiedzialność za depozyty klientów banków oraz obowiązek finansowania działań naprawczych. Regulacje ustawowe z 1997 roku wprowadziły istotne zmiany w organizacji nadzoru bankowego. Od stycznia 1998 roku został on wyłączony z kompetencji Prezesa NBP i przydzielony Komisji Nadzoru Bankowego. W Banku Spółdzielczym w Józefowie nad Wisłą Nadzór Bankowy przeprowadził kontrole w latach 1992, 1995, 1999, 2002 i 2007.

Ze względu na niedoskonałość Ustawy tzw. "świętojańskiej" z 1994 roku Sejm uchwalił ustawę z 7 grudnia 2000 roku o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających. Na podstawie tej ustawy doszło do łączeń banków zrzeszających, z 11 zrzeszeń utworzono 3: Bank Polskiej Spółdzielczości S.A., Spółdzielcza Grupa Bankowa S.A. i Mazowiecki Bank Regionalny S.A. Przepisy ustawy umożliwiały bankom spółdzielczym i regionalnym dowolny wybór modelu funkcjonowania oraz własnej strategii rozwoju. Bank Spółdzielczy w Józefowie nad Wisłą zawarł umowę zrzeszenia z BPS S.A. 26 marca 2002 roku.

W 2002 roku ZP dokonało wyboru Rady Nadzorczej, w skład której weszli: Krzysztof Teresiński, Edward Nowak, Jerzy Stanisław Rękas, Elżbieta Piątek, Robert Fijałkowski, Wiesław Janiszewski, Bogdan Knieja, Jerzy Pijanowski, Andrzej Kramek. Przewodniczącym Rady został pan Krzysztof Teresiński. Również w 2002 roku, po 50 latach pracy w banku, na emeryturę odszedł Prezes Zarządu, pan Zenon Chorab. Nastąpiły zmiany w składzie Zarządu: Prezesem została pani Franciszka Sawiarska, wiceprezesem pani Elżbieta Kołodziejczyk, a członkiem zarządu pan Janusz Stojak.

Wyzwania Kapitałowe i Strategie Rozwoju

Największym problemem, z jakim borykało się wiele Banków Spółdzielczych, było osiągnięcie progów kapitałowych. Zgodnie z Prawem Bankowym Komisja Nadzoru Bankowego ustaliła wysokość minimum kapitałowego dla BS zrzeszonych w bankach regionalnych lub zrzeszających w kwocie co najmniej 300 tys. euro na dzień 1 stycznia 1999 roku. Termin ten Parlament przesunął do końca 2001 roku. Było to wielkie wyzwanie dla Banku Spółdzielczego w Józefowie nad Wisłą. Samorząd podjął strategiczną decyzję o utrzymaniu samodzielności i wystąpieniu o pomoc finansową do LBR w Lublinie oraz podjęciu intensywnych działań na rzecz wzrostu funduszu udziałowego.

Na apel banku odpowiedzieli członkowie, wpłacając wielokrotność jednostki udziałowej, która wynosiła 100 zł. Istotne było również przystąpienie Gminy Józefów nad Wisłą jako osoby prawnej. Bank otrzymał pomoc finansową w postaci pożyczki podporządkowanej w wysokości 240 tys. od Lubelskiego Banku Regionalnego, którą KNB zaliczyła do funduszy uzupełniających. Pożyczka została spłacona zgodnie z harmonogramem. Następny próg kapitałowy, wynoszący 500 000 euro, z terminem osiągnięcia 31 grudnia 2005 roku, bank osiągnął samodzielnie poprzez odpisy z zysku maksymalnych kwot na fundusz zasobowy, wpłaty wielokrotności udziałów oraz pozyskanie nowych udziałowców.

Niezaprzeczalnym faktem jest również, że w przyjętej strategii budowania kapitałów, w razie niezgromadzenia funduszy, Zarząd prowadził negocjacje z bankami sąsiadującymi w sprawie najdogodniejszych obustronnych warunków umowy połączenia. Ostatecznie Zarząd Banku, po akceptacji Rady Nadzorczej, podpisał list intencyjny z BS w Poniatowej, określający warunki połączenia. Trzeci próg kapitałowy, zgodnie z zapisami Prawa Bankowego, miał zostać osiągnięty w wysokości 1 mln euro do 31 grudnia 2010 roku, natomiast zgodnie z traktatem akcesyjnym o przystąpieniu Polski do UE, termin został skrócony do 31 grudnia 2007 roku.

Kolejny raz Samorząd musiał podjąć trudną decyzję strategiczną. Zarząd wystąpił do BPS S.A. o wsparcie finansowe na uzupełnienie kapitałów własnych w formie pożyczki podporządkowanej w wysokości 1 mln zł. Pożyczka została udzielona, zabezpieczona i za zgodą KNF zaliczona do funduszy własnych banku, z okresem spłaty wynoszącym 6 lat. Bank skorzystał z pomocy państwa w postaci Deminimis za lata 2005 i 2006. Warunkiem skorzystania z pomocy było przeznaczenie co najmniej 75% zysku netto na fundusze podstawowe. Próg kapitałowy na dzień 31 grudnia 2007 roku został osiągnięty.

Ostatnie lata to nieustanne dostosowywanie się do zmian prawnych i wymogów nadzorczych, a także rozszerzanie działalności i budowa kapitałów. Zarząd, z myślą o zagwarantowaniu stabilnego i bezpiecznego rozwoju, poszerzeniu oferty, ułatwieniu dostępności swoich usług oraz zapewnieniu klientom kompleksowej i profesjonalnej obsługi, inwestował w szereg projektów. Uchwalony przez Zebranie Przedstawicieli 26 marca 2009 roku Statut upoważniał do dalszego rozwoju.

Społeczne Zaangażowanie Banków Spółdzielczych i ich Rola w Społeczności Lokalnej

Inwestycje banku w rozwój nie umniejszały jego zaangażowania w lokalnym środowisku. Każdego roku z wypracowanego zysku Zebranie Przedstawicieli zasila Fundusz Społeczno-Samorządowy, wspierający wiele inicjatyw społecznych.

Beneficjentami Banku Spółdzielczego w Józefowie nad Wisłą są m.in.: Zespół Szkół w Józefowie nad Wisłą, Szkoły Podstawowe w Boiskach Starych i Chruślinie, Ochotnicze Straże Pożarne z terenu gminy, klub sportowy Wisła wraz z sekcjami juniorów i młodzików, koła gospodyń wiejskich, stowarzyszenia, Gminne Centrum Kultury i Sportu, Parafia Rzymskokatolicka pw. Bożego Ciała oraz Polski Związek Niewidomych.

Przykładem wspierania lokalnych inicjatyw przez banki spółdzielcze jest również udział Banku Spółdzielczego w Węgorzewie jako sponsora podczas uroczystości 50-lecia Ochotniczej Straży Pożarnej w Surminach, która odbyła się w Baniach Mazurskich. Takie działania podkreślają głębokie zakorzenienie banków spółdzielczych w swoich lokalnych społecznościach i ich rolę w budowaniu wspólnego dobra.

tags: #osp #banie #bank #spoldzielczy