Ochotnicze straże pożarne (OSP) to instytucja, która od dziesięcioleci stanowi nieodłączny element polskiego krajobrazu społecznego. Dla wielu osób wciąż kojarzą się one przede wszystkim z gaszeniem pożarów w małych miejscowościach, gdzie zawodowe służby są oddalone. Jednak wejście w życie Ustawy z 5 grudnia 2024 roku o ochronie ludności i obronie cywilnej diametralnie zmienia tę perspektywę. Akt ten nie tylko potwierdza kluczową rolę OSP, ale także nadaje jej nowy, strategiczny wymiar, integrując ochotników z nowoczesnym, zhierarchizowanym systemem bezpieczeństwa państwa.
Rola Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce
Ochotnicze straże pożarne (OSP) to jednostki ochrony przeciwpożarowej będące jednocześnie stowarzyszeniami w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Najważniejsze zadania i organizację OSP określa również ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
OSP jako podmiot ochrony ludności
Najistotniejszym zapisem nowej ustawy, stanowiącym kamień węgielny dla pozycji OSP, jest artykuł, który wymienia ochotnicze straże pożarne w katalogu podmiotów ochrony ludności. Definicja „ochrony ludności” zawarta w ustawie jest niezwykle pojemna. Obejmuje ona system, którego celem jest zapewnienie bezpieczeństwa przez ochronę życia i zdrowia ludzi, mienia, w tym zwierząt, infrastruktury niezbędnej do zaspokojenia potrzeb bytowych, dóbr kultury i środowiska w sytuacji zagrożenia. OSP wpisane w ten system stają się wykonawcami tych właśnie celów. Ich misja wykracza daleko poza interwencje w pojedynczych zdarzeniach, staje się elementem strategicznego planowania bezpieczeństwa na poziomie gminy, powiatu, województwa, a finalnie - całego kraju.
Nowe wyzwania: Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej z 2024 roku
Nowa ustawa precyzyjnie określa zadania OSP. Można je usystematyzować w kilku fundamentalnych obszarach, które razem tworzą kompleksowy obraz nowej roli OSP.
Podstawowe zadania OSP w zmienionym kontekście
Działania ratownicze i pomocowe
Podstawowym zadaniem OSP pozostaje prowadzenie działań ratowniczych. Ustawa nakłada na podmioty ochrony ludności obowiązek „reagowania, podejmowania interwencji i działań ratowniczych”. Nowością jest wyraźne wyodrębnienie działań pomocowych, które nie są stricte ratownictwem, ale stanowią ich nieodłączny element. OSP angażują się wówczas w pomoc doraźną oraz pomoc humanitarną. Może to obejmować zaopatrzenie poszkodowanych lub ewakuowanych w wodę, żywność, odzież, koce, zapewnienie tymczasowego schronienia oraz organizowanie punktów pomocy.
Powiadamianie, ostrzeganie i alarmowanie ludności
Odpowiedź na zagrożenie musi być szybka. Ustawa uznaje, że obowiązek podjęcia działań w zakresie powiadamiania, ostrzegania i alarmowania ludności spoczywa na tym podmiocie, który pierwszy powziął informację o zagrożeniu. Dzięki swojej powszechności i bliskim relacjom z lokalną społecznością, OSP często są właśnie tym pierwszym ogniwem. Mogą one inicjować lokalny system alarmowy, informować mieszkańców o zbliżającym się niebezpieczeństwie, na przykład powodzi czy wichurze, i przekazywać kluczowe komunikaty do oficjalnych kanałów komunikacji.
Przygotowanie społeczeństwa i budowanie odporności
Ustawa kładzie ogromny nacisk na przygotowanie społeczeństwa do sytuacji kryzysowych. Zadania w niej zawarte polegają na przygotowaniu ludności do właściwego zachowania się w sytuacji wystąpienia zagrożenia przez zwiększanie świadomości zagrożeń i społecznej odporności. OSP od dziesięcioleci są naturalnym realizatorem tego zadania. Prowadzą działalność prewencyjną w szkołach, organizują dni otwarte, pokazy sprzętu, szkolenia z pierwszej pomocy. W myśl ustawy działania te zyskują status formalnego, systemowego zadania ochrony ludności. OSP budują społeczną odporność, czyli zdolność do samoorganizacji, współdziałania z służbami i przetrwania pierwszych, najtrudniejszych godzin po wystąpieniu katastrofy.
Współdziałanie z organami administracji i Centralna Ewidencja Zasobów
Nowa ustawa wprowadza przejrzyste zasady współdziałania. Podmioty ochrony ludności, w tym OSP, są obowiązane do współpracy z organami, takimi jak wójt, burmistrz, starosta czy wojewoda. OSP nie działają już w próżni. Kluczowym narzędziem koordynacji jest Centralna Ewidencja Zasobów Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej. Wójtowie, starostowie i wojewodowie są zobowiązani do ewidencjonowania podmiotów i ich zasobów. Oznacza to, że siły i środki OSP - od liczby strażaków, przez specjalistyczny sprzęt, po pojazdy - będą wpisywane do centralnej, ogólnokrajowej bazy danych. Daje to organom administracji rzeczywisty obraz potencjału, jaki można wykorzystać w przypadku katastrofy o dużej skali, pozwalając na sprawne i efektywne dysponowanie pomocą.
OSP w czasie wojny: rola w obronie cywilnej
Najpoważniejszym wymiarem nowej ustawy jest regulacja dotycząca czasu wojny. Z chwilą wprowadzenia stanu wojennego i w czasie wojny ochrona ludności staje się obroną cywilną, a podmioty ochrony ludności stają się podmiotami obrony cywilnej. Dla OSP oznacza to fundamentalną zmianę kontekstu ich działania. W czasie wojny ich zadania, określone przez międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych, koncentrują się na ochronie ludności cywilnej przed bezpośrednimi skutkami działań zbrojnych, organizacji i prowadzeniu ewakuacji z terenów walk, organizacji i zabezpieczaniu budowli ochronnych takich jak schrony i ukrycia, współudziale w doraźnym grzebaniu zmarłych, zwalczaniu pożarów wywołanych atakami oraz ochronie dóbr kultury. W tym kontekście OSP stają się cywilnym filarem obronności kraju bezpośrednio wspierającym wysiłek obronny sił zbrojnych.
Zarządzanie kryzysowe w Systemie Informacji Przestrzennej
OSP w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)
Ustawa nie zmienia zasad funkcjonowania OSP włączonych do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG). Jednak w kontekście nowych przepisów, ich działalność w ramach KSRG zyskuje dodatkowy, strategiczny wymiar. Jednostki OSP w KSRG stanowią nie tylko rezerwę sił dla Państwowej Straży Pożarnej (PSP) w codziennych akcjach, ale także wyszkoloną i wyposażoną krajową rezerwę kryzysową. Są one gotowe do działań na masową skalę w ramach ochrony ludności, zgodnie z przyjętymi na szczeblu centralnym planami. Przepisy wprowadzające powiatowe i wojewódzkie plany ratownicze jeszcze bardziej scalają OSP z systemem, czyniąc ich działania lepiej zaplanowanymi i przewidywalnymi. Do systemu KSRG może być włączona także jednostka, która jest wyposażona i której ratownicy są wyszkoleni na poziomie pozwalającym na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, jeżeli jej działalność ma zastosowanie w warunkach przewidzianych w planie ratowniczym. Działania ratowniczo-gaśnicze to tylko część misji OSP, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
Wyzwania i perspektywy rozwoju dla OSP
Nowa ustawa stawia przed OSP i samorządami również nowe wyzwania. Konieczne będzie dostosowanie szkoleń tak, by programy uwzględniały nie tylko ratownictwo, ale także zagadnienia obrony cywilnej, pomocy humanitarnej i współpracy z wojskiem.
Potrzeba dostosowania szkoleń i inwestycji w sprzęt
Niezbędne są stałe inwestycje w sprzęt, gdyż jednostki OSP będą potrzebowały nie tylko wozów bojowych, ale także pojazdów logistycznych, agregatów prądotwórczych, namiotów i innego wyposażenia do działań pomocowych.
Zapewnienie stabilnego finansowania
Realizacja tak szerokich zadań wymaga także wzmocnienia finansowania poprzez stabilne źródła, zarówno z budżetów gmin, programów rządowych, jak i funduszy europejskich.
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych
Ochotnicze straże pożarne mogą finansować swoją działalność ze źródeł identycznych jak każde inne stowarzyszenie. Są one jednak nieco silniej umocowane w prawodawstwie niż przeciętne stowarzyszenie. Ich działalność z zakresu ochrony przeciwpożarowej i szeroko rozumianego ratownictwa musi być finansowana przede wszystkim ze środków samorządu gminnego oraz budżetu państwa.
Środki z budżetu samorządu gminnego
Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP, co wynika zarówno z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, jak i ustawy o samorządzie gminnym. Sposób finansowania uzależniony jest od praktyki w poszczególnych gminach - w jednych środki finansowe są przekazywane dotacją na konto OSP, w innych niniejsze wydatki ponoszone są bezpośrednio z budżetu danej gminy. Wielkość wsparcia teoretycznie zależy od „posiadanych sił i środków”, czyli w praktyce - od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP. Ten enumeratywnie wymieniony katalog kosztów faktycznie poszerzony może być o wszelkie wydatki mieszczące się w art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym, tj. w zapewnieniu „porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia (…)”. Co więcej, Gmina zobligowana jest do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. zadań własnych. W celu przekazania dotacji dla OSP Gmina nie jest więc zobligowana do organizacji jakiegokolwiek konkursu ofert.
Środki z budżetu państwa (za pośrednictwem PSP)
Środki te przekazywane są do OSP za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej. To do jej powiatowych komend wnioski składają poszczególne ochotnicze straże pożarne. Podział środków również nie odbywa się na zasadach konkursowych. Badane są przede wszystkim dyspozycyjność i mobilność jednostek, realne zapotrzebowanie lokalne, wytyczne w zakresie normatywów, klasyfikacja budżetowa (inwestycyjne vs. bieżące) oraz zapewnienie montażu finansowego największych inwestycji w danym regionie (przede wszystkim zakupy pojazdów). Niezależnie od tego, jak po wprowadzeniu ustawy o OSP, środki z budżetu państwa będą nazwane w dokumentach wykonawczych (dotychczas: środki z MSWiA oraz na KSRG), to kluczową rolę w podziale dotacji na daną OSP będą mieli komendanci powiatowi PSP.
Wpływy z instytucji ubezpieczeniowych
Wpływy z instytucji ubezpieczeniowych to środki, o których mowa w art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Połowa z tych środków trafia, za pośrednictwem PSP, do ochotniczych straży pożarnych. Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych. Stosowane jest podobne ograniczenie w wydatkowaniu środków w poszczególnych latach jak w przypadku środków z budżetu państwa.
Fundusze Ochrony Środowiska (WFOŚiGW)
Finansowanie programów pochodzi zarówno z narodowego, jak i z poszczególnych wojewódzkich funduszy ochrony środowiska (WFOŚiGW). Kluczowe w analizie możliwości dotacyjnych są regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW. W jednych województwach dofinansowanie wyniesie 50%, a w innych 100%; rokrocznie te zasady będą inne. Podobnie różnią się sposoby aplikacji, wysokość dotacji i kryteria wyboru. Składając wniosek do WFOŚiGW warto przygotować się również na składanie dokumentów aplikacyjnych elektronicznie. Co istotne, zakupy inwestycyjne (przede wszystkim samochody), są uzgadniane wspólnie z właściwym terytorialnie komendantem wojewódzkim PSP oraz samorządem gminnym, w której funkcjonuje dana OSP zabiegająca o dofinansowanie. Samorząd gminny będzie musiał przecież uczestniczyć nie tylko w montażu finansowym zakupu samochodu, ale także jego utrzymaniu.
Konkursy i dotacje od fundacji (np. Fundacja Orlen, FSUSR)
Część funduszy i fundacji kapitałowych dedykuje dla ochotniczych straży pożarnych specjalne konkursy dotacyjne. Przykładem jest Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników (FSUSR), który rokrocznie ogłasza konkursy dofinansowujące w formie dotacji różne zakupy lokalnych OSP kwotami rzędu kilku/kilkunastu tysięcy złotych. Dotujący podaje również wykaz sprzętu możliwego do zakupu, a wkład własny ustalany jest na poziomie rzędu 1% kosztów kwalifikowanych.
Innym przykładem jest konkurs „Orlen dla Strażaków” Fundacji Orlen. Wnioskowanie odbywa się za pośrednictwem generatora wniosków on-line. Projekty finansowane przez fundację odpowiadają potrzebom określonych jednostek OSP, mają sprecyzowany i konkretny cel, rzeczowe oraz spójne uzasadnienie, a także realne koszty realizacji. Projekt powinien opierać się na zakupach wskazanego w regulaminie sprzętu i wyposażenia strażackiego. Średnio w ramach dotacji wsparcie wynosi kilka tysięcy złotych. Warto dodać, że Fundacja Orlen może również udzielić OSP darowizny, niezależnie od opisanego tutaj programu.
Nieodpłatne pozyskiwanie pojazdów i sprzętu
Ochotnicze straże pożarne mogą również starać się o nieodpłatne pojazdy i sprzęt nie tylko z Państwowej Straży Pożarnej i innych służb podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, ale również np. mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej. Warto za takimi możliwościami lobbować, poczynając od komend PSP. Jesteśmy w okresie relatywnie dobrego wyposażenia służb mundurowych, co może zwiększać szanse na przekazanie np. używanych, ale wciąż sprawnych pojazdów czy wyposażenia.
Przykład konkursu: Wsparcie w Województwie Łódzkim
Zarząd Województwa Łódzkiego ogłosił otwarty konkurs ofert na realizację zadania publicznego pn. „Wsparcie ochrony osobistej strażaków OSP oraz systemu łączności”. Konkurs skierowany jest do jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej działających na terenie województwa łódzkiego. W budżecie konkursu znajduje się aż 2 000 000 złotych. Oferty należy złożyć do 16 maja 2025 roku do godziny 16:00. Rozstrzygnięcie konkursu planowane jest na 30 czerwca 2025 roku. O przyjęciu decyduje data wpływu oferty do urzędu, a nie data wysyłki. Po zakończeniu projektu jednostki OSP będą musiały przygotować sprawozdanie, w którym znajdą się m.in. zdjęcia zakupionego sprzętu. Jeśli działasz w OSP - nie przegap tej szansy.
Technologia w służbie OSP: Rola dronów
Żyjemy w czasach rosnących wyzwań związanych z bezpieczeństwem publicznym i ochroną życia. Jednocześnie rozwój technologii przynosi narzędzia, które znacznie usprawniają działania służb ratowniczych. Drony, początkowo kojarzone głównie z rozrywką, stały się jednym z kluczowych elementów wyposażenia strażaków, policji, TOPR czy WOPR. Statystyki pokazują, że drony stają się nieodłącznym elementem działań ratowniczych. W OSP inwestuje się w szkolenie pilotów i zakup zaawansowanego sprzętu, co sprawia, że jednostki te są jeszcze bardziej efektywne w niesieniu pomocy. Od poszukiwań zaginionych, przez monitorowanie pożarów, aż po wsparcie podczas klęsk żywiołowych - ich zastosowanie jest niezwykle szerokie. Wraz z rosnącą liczbą operatorów dronów pojawiają się jednak wyzwania związane z bezpieczeństwem publicznym. Nieodpowiedzialne użycie dronów w strefach ratowniczych może zakłócać działania służb. Drony w OSP to przykład, jak technologia zmienia oblicze ratownictwa.
Współpraca OSP z innymi służbami w gminach
Bezpieczeństwo publiczne w gminach jest jednym z kluczowych aspektów funkcjonowania lokalnych społeczności. W Polsce za utrzymanie porządku i bezpieczeństwa odpowiadają różne służby, w tym straż miejska oraz Ochotnicza Straż Pożarna (OSP).
Rola Straży Miejskiej w bezpieczeństwie publicznym
Straż miejska, znana również jako straż gminna, jest formacją mundurową działającą na terenie miast i gmin. Jej głównym zadaniem jest ochrona porządku publicznego oraz egzekwowanie przepisów prawa miejscowego. Jednym z kluczowych aspektów działalności straży miejskiej jest prewencja. Strażnicy miejscy regularnie patrolują ulice, parki i inne miejsca publiczne, aby zapobiegać przestępstwom i wykroczeniom. Oprócz działań prewencyjnych, straż miejska angażuje się również w edukację społeczeństwa. Straż miejska jest odpowiedzialna za interwencje w sytuacjach kryzysowych, reagując na zgłoszenia mieszkańców dotyczące zakłóceń porządku publicznego, takich jak hałas, wandalizm czy nielegalne zgromadzenia. Współpraca z innymi służbami jest kluczowa dla skutecznego działania straży miejskiej. Dzięki wymianie informacji i koordynacji działań, możliwe jest szybkie i efektywne reagowanie na zagrożenia oraz minimalizowanie ich skutków.
Synergia działań OSP i Straży Miejskiej
Współpraca między strażą miejską a OSP jest kluczowa dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego na poziomie gminnym. Obie formacje uzupełniają się nawzajem, działając w różnych obszarach i sytuacjach. Podobnie jak straż miejska, OSP angażuje się również w działania prewencyjne i edukacyjne. Ochotnicy strażacy prowadzą kampanie informacyjne, szkolenia i pokazy, mające na celu zwiększenie świadomości mieszkańców na temat zagrożeń oraz sposobów ich unikania. OSP współpracuje także z lokalnymi władzami oraz organizacjami pozarządowymi w zakresie opracowywania i wdrażania programów prewencyjnych.
Koordynacja działań i wymiana informacji
Koordynacja działań między strażą miejską a OSP jest kluczowa dla skutecznego reagowania na zagrożenia. W przypadku poważnych incydentów, takich jak pożary, wypadki drogowe czy katastrofy naturalne, obie formacje współpracują ze sobą oraz z innymi służbami ratunkowymi, takimi jak policja, pogotowie ratunkowe czy Państwowa Straż Pożarna. Współpraca między strażą miejską a OSP obejmuje również wymianę informacji oraz wspólne szkolenia i ćwiczenia.
Wspólne inicjatywy prewencyjne
Straż miejska i OSP angażują się również we wspólne inicjatywy prewencyjne, mające na celu zwiększenie świadomości mieszkańców na temat zagrożeń oraz sposobów ich unikania. Wspólne działania prewencyjne obejmują również współpracę z lokalnymi władzami, organizacjami pozarządowymi oraz innymi instytucjami. Dzięki koordynacji działań, wymianie informacji oraz wspólnym inicjatywom prewencyjnym, możliwe jest zapewnienie wysokiego poziomu bezpieczeństwa publicznego w gminach.
tags: #osp #bezpieczenstwo #publiczne #chomikuj