W Polsce funkcjonuje kilka tysięcy ochotniczych straży pożarnych, lecz niewiele z nich może poszczycić się historią tak długą i bogatą jak jednostka z Brzezin, której początki sięgają czasów zaboru rosyjskiego. W roku 1897 Brzeziny były siedzibą powiatu w guberni piotrkowskiej i liczyły 7650 mieszkańców. Miasto rozwijało się jako głośny ośrodek żydowskiego krawiectwa chałupniczego, będąc wielkim eksporterem konfekcji męskiej do najodleglejszych guberni cesarstwa. W 1898 roku wysłano stąd 288 tysięcy sztuk odzieży, co świadczy o prężności ówczesnego handlu.
Budownictwo i ochrona przeciwpożarowa Brzezin w XIX wieku
W dawnych Brzezinach, jak dotąd nie natrafiono w źródłach na szczegółowe informacje o zaawansowanych urządzeniach przeciwpożarowych. Dopiero w opisie miasta zajętego przez zaborców pruskich w 1793 roku odnotowano posiadanie zaledwie 4 bosaków. Zwarta zabudowa miejska sprzyjała olbrzymim pożarom, które niszczyły znaczne części miasta; na przykład, w 1875 roku spłonęło 69 domów, a w 1886 roku - 64, głównie w śródmieściu.
Zanim powstała zorganizowana straż pożarna, każdy właściciel domu był zobowiązany przez władze policyjne do posiadania wyznaczonych narzędzi przeciwpożarowych: wiadra, bosaka, drabiny i tłumicy, z którymi musiał stawić się do akcji ratunkowej. System alarmowy polegał na wywieszaniu za dnia czerwonej chorągiewki na ratuszu, skierowanej w stronę zagrożenia, a w nocy - latarni. Na ulicach dozorcy informowali o nieszczęściu grzechotkami.
Maria Buyno-Arctowa (1877-1952) w swoim „Podpalaczu. Opowiadaniu na tle zdarzeń prawdziwym o Wojtusiu-piromanie brzezińskim” z końca XIX wieku, wspominała z dzieciństwa na Starym Mieście: „Kiedy nagle bił największy dzwon fary zwany „Janem” wówczas przejmował serca mieszkańców niepokojem i trwogą, gdyż zwiastował im jakieś nieszczęście, najczęściej pożar”.
Trudne początki i dążenie do legalizacji
W drugiej połowie XIX wieku, na terenie zaboru rosyjskiego, w wielu miastach powstawały „stowarzyszenia ogniowe złożone z ochotników”, jak wówczas określano w rosyjskich dokumentach Ochotnicze Straże Pożarne. Przykładowo, straże powstały w Kaliszu (1864), Częstochowie (1871), Zgierzu (1874), Łodzi (1876) i Tomaszowie (1877). W Brzezinach droga do powstania straży była jednak znacznie dłuższa. Administracja carska często tłumiła próby powoływania polskich organizacji, postrzegając w nich przejawy życia narodowego. Brzezinianie zabiegali aż trzykrotnie o zalegalizowanie straży, co spowodowało jej powstanie około 20 lat później niż w sąsiednich miastach.
Pierwsze starania o założenie Ochotniczej Straży Ogniowej rozpoczęto w 1882 roku, jednak władze carskie nie wyraziły zgody na jej utworzenie. Ponowne próby, podejmowane w latach 1893-1896, również zakończyły się odmową, mimo że akta z tego okresu, w tym gotowy statut, zachowały się.
Nieoficjalne powstanie i działalność OSP (1897-1902)
Na fali rozbudzonych nadziei, straż pożarną w Brzezinach zapoczątkował urzędnik Edward Ruszkowski, który w roku 1897, po żniwach, sformował pierwszy oddział straży i sam objął funkcję jej komendanta. Ta data przyjęła się w tradycji strażackiej już od samego początku, a według niej obchodzono jubileusze w okresie międzywojennym. Jednostka ta nie była zalegalizowana przez władze carskie i nie posiadała mundurów, jednak komendy wydawano w języku polskim, co w czasach zaborów miało symboliczne znaczenie narodowe.
Straż była wyposażona w drewniane beczki cztero- i dwukołowe, posiadała dwie prymitywne sikawki oraz inny sprzęt, którym opiekował się Augustyn Pacho. Odbywała ćwiczenia na budynkach i utrzymywała się z dobrowolnych składek mieszkańców.
Oficjalna legalizacja i początki rozwoju
Kolejne starania o rejestrację straży, prowadzone w latach 1899-1901, zakończyły się sukcesem i uzyskaniem zezwolenia w roku 1902. Sporządzono listę imienną 40 założycieli, wśród których znaleźli się ważni mieszkańcy Brzezin: urzędnicy, duchowni, prawnicy, przedsiębiorcy oraz radni. Druga lista obejmowała osoby pragnące zostać strażakami - ochotnikami, czyli członkami czynnymi.
Opracowany statut OSP został zatwierdzony przez gubernatora 29 marca 1901 roku. Jako cel stowarzyszenie ogniowe stawiało sobie gaszenie pożarów i przeciwdziałanie ich powstawaniu na terenie Brzezin i w okręgu 3 km. Ponadto statut przewidywał gromadzenie środków na utrzymanie kominiarzy, pozyskiwanie pomieszczeń dla taboru i komendantury, a także możliwość założenia orkiestry. Straż miała utrzymywać się z dobrowolnych składek, zapomóg, dotacji i wpływów z imprez. Strażakiem mógł zostać mężczyzna o dobrej opinii.
Statut umożliwił wybranie pierwszych władz. Na walnym zebraniu w magistracie, w obecności 23 członków-założycieli, w wyborach tajnych wybrano: na Prezesa Marcelego Stodółkiewicza, Komendanta straży inżyniera Karola Kleibera, Zastępcę Komendanta Michała Sokołowskiego oraz Gospodarza majątku straży Edwarda Ruszkowskiego. Zebranie ustaliło wysokość składek członkowskich: 3 ruble rocznie od strażaka i 1 rubla rocznie od członka wspierającego.
Rosyjska publikacja z tamtego okresu podała, że OSP w Brzezinach powołano w 1902 roku i liczyła wówczas 150 członków. Straż posiadała dwie sikawki, pięć beczek na kołach oraz wóz ze sprzętem, ciągniony przez dostarczone konie. Środkami alarmowymi były dzwon w farze i trąbki sygnałówki. Około 1905 roku zakupiono dwie nowoczesne sikawki ręczne zaopatrzone w węże ssące. O pomyślnym rozwoju straży świadczy również fakt, że w 1905 roku założono orkiestrę, która stała się ważnym czynnikiem kulturotwórczym w Brzezinach. Lata 1911-1912 to okres największego rozwoju straży przed I wojną światową, kiedy to drużyna strażacka liczyła aż 105 członków.
Okres międzywojenny i rola w walce o niepodległość
W Ochotniczej Straży Pożarnej wszystkie funkcje pełniono społecznie, a jej rozwój był uzależniony od sponsorów i własnych akcji. Podczas zaborów straż była także ostoją polskości. W okresie I wojny światowej wielu strażaków należało do Polskiej Organizacji Wojskowej. W wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku wzięło udział kilkunastu młodych strażaków z Brzezin, w tym między innymi: Zygmunt Czeszek, Stefan Sobieszek, Marian Greszler, Jan Fortuna, Marian Dziubiński, Jan Gałecki, Zygmunt Gumiński, Kazimierz Dziedziczak, Henryk Bartosz i Józef Matusiak.
Po odzyskaniu niepodległości straż kontynuowała swoją działalność. Sprzęt do pożarów nadal dowożony był zaprzęgami konnymi. Dla pozyskania środków na działalność organizowano zabawy taneczne, które z czasem przynosiły znaczne dochody.
Działalność podczas II wojny światowej
W tragicznym 1939 roku oddział OSP z Brzezin brał udział w obronie Warszawy jako 38. sekcja. Strażacy gasili między innymi groźne pożary w fabryce chemicznej „Pulsa” i na placu Żelaznej Bramy. Podczas nalotu bombowego na placu Napoleona zginął od ran Henryk Fojcik, a ciężko ranny został Jan Giemżycki.
II Wojna światowa w kolorze - 1 Nadciągająca burza
Po upadku Warszawy drużyna brzezińskiej Ochotniczej Straży Pożarnej wróciła do Brzezin, zastając tam nowe władze niemieckie. W pierwszych miesiącach okupacji hitlerowcy nie zdążyli zmienić władz OSP. W połowie 1941 roku remizę straży przeniesiono z zabudowań przy ulicy T. Kościuszki do kościoła Świętego Ducha, gdzie usunięto gotyckie drzwi, przerabiając je na bramę wjazdową.
Na początku 1942 roku szeregi jednostki, początkowo złożone w większości z Niemców, stopniowo malały z powodu częstszych powołań do służby wojskowej. Luki te uzupełniano Polakami, tak że w 1943 roku straż liczyła około 30 członków - Polaków, podczas gdy kilku Niemców pozostawało w jej sztabie. Brzezińscy strażacy brali również bezpośredni udział w pracy konspiracyjnej prowadzonej na tym obszarze pogranicznym przez Armię Krajową.
Okres powojenny i odbudowa
Wyzwolenie Brzezin spod okupacji hitlerowskiej 18 stycznia 1945 roku zapoczątkowało nowy okres w dziejach tutejszego oddziału Ochotniczej Straży Pożarnej. Szybkie tempo odbudowy i rozwoju kraju narzuciło potrzebę dalszego doskonalenia działalności straży ochotniczych. Jednak w pierwszych latach po wyzwoleniu strażacy brzezińscy borykali się z wieloma trudnościami: kadrowymi, lokalowymi, finansowymi i sprzętowymi.
W czerwcu 1947 roku Zarząd OSP w Brzezinach podjął decyzję o podjęciu pierwszych kroków w kierunku budowy nowej remizy, połączonej z salą teatralną i niezbędnymi pomieszczeniami administracyjnymi. Dotychczasowa remiza, częściowo przebudowana w 1945 roku, nie odpowiadała swemu przeznaczeniu z powodu położenia i skromnych wymiarów. Oddzielnie stojąca sala teatralna w budynku parterowym wzniesionym w 1899 roku była już mocno zniszczona. W celu polepszenia warunków lokalowych postanowiono przenieść straż z pomieszczeń usytuowanych wzdłuż ulicy T. Kościuszki do pomieszczenia po byłej elektrowni.
Zakończenie przebudowy remizy strażackiej i dostosowanie obiektu do ówczesnych potrzeb przewidziano na jesień 1957 roku, na uroczystość 60-lecia Ochotniczej Straży Pożarnej w Brzezinach. W rozbudowanej części parterowej miały znaleźć się cztery stanowiska dla wozów bojowych i jedno gospodarcze, a także warsztat techniczny, magazyn i pomieszczenie dla osoby dyżurującej. Dobudowane piętro przeznaczono na lokale administracyjne komendy OSP, Powiatowego Zarządu Związku OSP oraz powiatowej Komendy Straży Pożarnych. Przewidziano tu również duże pomieszczenie na świetlicę, niezbędną do prowadzenia pracy kulturalno-oświatowej wśród członków oddziału strażackiego. Projekt uwzględniał także miejsce na łaźnię, umywalnie, zbiornik na wodę o pojemności 12 tysięcy litrów, piece centralnego ogrzewania oraz ubikacje.
W roku jubileuszowym 1947 drużyna Ochotniczej Straży Pożarnej w Brzezinach liczyła 37 członków czynnych. Do prowadzenia ćwiczeń praktycznych z członkami drużyny na placu przy remizie oddano do użytku wspinalnię 31 lipca 1955 roku, którą wybudowano siłami członków brzezińskiej straży.
Rozwój sprzętowy i szkoleniowy
W połowie 1955 roku OSP w Brzezinach dysponowała dwoma pojazdami strażackimi. Było to autopogotowie Star 20, przydzielone bez wyposażenia bezpłatnie 4 lutego 1953 roku przez Wojewódzką Komendę Straży Pożarnych. W zamian OSP w Brzeźnicy (Powiat Radomski) otrzymała autopogotowie Chevrolet, nabyte w 1928 roku. Drugim pojazdem było autopogotowie Mercedes. 12 lutego 1957 roku OSP w Brzezinach otrzymała bezpłatnie samochód ciężarowy STAR, który po doprowadzeniu do stanu używalności posłużył do transportu materiałów podczas przebudowy remizy. W czerwcu 1959 roku oddano do użytku salę świetlicy strażackiej.
W 65. rocznicę istnienia OSP w Brzezinach, w czerwcu 1962 roku, jednostka otrzymała od Wojewódzkiej Komendy Straży Pożarnych wóz bojowy - autocysternę z motopompą STAR 25. 24 czerwca tego samego roku Prezydium Rady Narodowej w Brzezinach nadało Ochotniczej Straży Pożarnej w Brzezinach nowy sztandar (pierwszy przedwojenny sztandar uległ zniszczeniu podczas II Wojny Światowej). W ciągłym dążeniu do zachowania wysokiej sprawności, zarówno ogólnej, jak i technicznej, oraz utrzymania stałej gotowości bojowej, organizuje się systematyczne ćwiczenia. 30 października 1955 roku tutejsza sekcja zajęła pierwsze miejsce w Wojewódzkich Zawodach Pożarniczych w Piotrkowie Trybunalskim. W 1964 roku, zgodnie z wytycznymi Zarządu Głównego Związku OSP, Zarząd OSP w Brzezinach powołał do życia drużyny młodzieżowe: męską i żeńską, w celu odmłodzenia szeregów straży.
Zmiana roli i wejście do KSRG
W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku funkcja jednostki OSP w ochronie przeciwpożarowej miasta i obszarów sąsiadujących została znacznie ograniczona. Przyczyną było powołanie w Brzezinach, z dniem 1 maja 1982 roku, jednostki zawodowej straży pożarnej, na podstawie zarządzenia wojewody skierniewickiego. W dalszym ciągu obowiązkiem OSP jest jednak udział w akcjach ratowniczych. W tym czasie na wyposażeniu jednostki znajdował się ciężki samochód gaśniczy Jelcz - GCBA 6/32 oraz średni samochód gaśniczy Star - GBA 2,5/16.
W 1998 roku, po decyzji Rządu o utworzeniu powiatu łódzkiego-wschodniego i włączeniu do niego Brzezin, Ochotnicza Straż Pożarna w Brzezinach aktywnie włączyła się w protest mieszkańców miasta, którzy domagali się utworzenia powiatu brzezińskiego.
Od kilku lat jednostka czyniła starania o włączenie OSP Brzeziny do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Dopiero pozyskanie w 2009 roku samochodu ratownictwa wysokościowego marki STAR 200 spowodowało spełnienie wszystkich wymagań stawianych jednostkom OSP starającym się o włączenie do KSRG. Formalne włączenie do KSRG nastąpiło 27 maja 2009 roku, co zostało ogłoszone przez Komendanta Głównego PSP.
Współczesność i aktywność społeczna
Wyposażenie techniczne jednostki ciągle się zmieniało, podobnie jak pokolenia strażaków. Młodzi adepci podejmowali szkolenie, a ich starsi koledzy obejmowali trudną rolę kierowania jednostką poprzez pracę w zarządzie. Od roku 2011 Zarząd OSP pracuje w składzie: Prezes - dh Marcin Białobrzeski, Wiceprezes - dh Andrzej Korzeniowski, Naczelnik - dh Krzysztof Sobieszkoda, Zastępca Naczelnika - dh Krzysztof Lewandowski, Skarbnik - dh Kamil Hamerszmidt, Sekretarz - dh Marcin Bluszcz, Gospodarz - dh Konrad Musiał.
W 2009 roku czyniono starania o pozyskanie nowego samochodu ratowniczo-gaśniczego. We współpracy z burmistrz Ewą Chojką oraz Radą Miasta Brzeziny udało się znaleźć optymalne rozwiązanie pozyskania samochodu poprzez złożenie wniosku o dofinansowanie projektu pod nazwą: „Zwiększenie efektywności przeciwdziałania powstawaniu zagrożeniom środowiskowym poprzez zakup sprzętu dla Ochotniczej Straży Pożarnej w Brzezinach” przez Gminę Miasto Brzeziny w Urzędzie Marszałkowskim. Dzięki tak nowoczesnemu wyposażeniu jednostka OSP Brzeziny bierze czynny udział w akcjach ratowniczych na terenie całego powiatu.
Strażacy-ochotnicy są nierozerwalnym elementem krajobrazu społecznego Brzezin. Sekcja sportowa Ochotniczej Straży Pożarnej w Brzezinach wzięła udział w II Turnieju Służb Mundurowych w Lutomiersku, co było okazją do sportowej rywalizacji, integracji oraz sprawdzenia swoich umiejętności. Rok 2025 był dla jednostki czasem wyjątkowym, intensywnym i pełnym wyzwań. Obfitował zarówno w działania operacyjne, jak i wydarzenia jubileuszowe oraz liczne inicjatywy społeczne, które po raz kolejny pokazały, jak ważną rolę Ochotnicza Straż Pożarna w Brzezinach odgrywa w życiu lokalnej społeczności.