Ochotnicze Straże Pożarne jako Element Systemu Ochrony Przeciwpożarowej i Obrony Cywilnej

Wprowadzenie: Rola i Znaczenie OSP

Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) stanowią kluczowy element krajowego systemu bezpieczeństwa, pełniąc różnorodne funkcje wykraczające poza tradycyjne działania ratowniczo-gaśnicze. Docelowo planuje się stworzenie sieci jednostek OSP, które będą odpowiedzialne za szereg zadań związanych z zarządzaniem kryzysowym i ochroną ludności. Wśród tych zadań znajdują się między innymi: sprawy związane z ewakuacją, organizacja i obsługa obiektów zbiorowej ochrony, dostarczanie wyżywienia i wody pitnej, pomoc w organizacji miejsc tymczasowego zakwaterowania, wsparcie działań sprzętem logistycznym i inżynieryjnym, a także pomoc w poszukiwaniu osób zaginionych.

Profilowanie jednostek OSP ma być integralną częścią strategii rozwoju jednostek ochrony przeciwpożarowej, której opracowanie przewiduje się na przełomie marca i kwietnia. Tak szeroki zakres działań podkreśla rosnące znaczenie OSP w kontekście współczesnych zagrożeń.

Historia i Rozwój Ochotniczych Straży Pożarnych

Początki zorganizowanych jednostek strażackich w Polsce sięgają pierwszej połowy XIX wieku, kiedy to formowały się równolegle na terenach wszystkich trzech zaborów. Najstarszą tego typu jednostką w kraju jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 roku na mocy rozkazu pruskiego cesarza Fryderyka Wilhelma III. W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa powstała w 1865 roku w Krakowie, zainicjowana przez Towarzystwo Wzajemnych Ubezpieczeń.

W okresie zaborów działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była jednolita i skoordynowana. Większość straży działała w oparciu o przepisy zatwierdzane indywidualnie przez władze państwowe. Ponadto, OSP odgrywały ważną rolę w podtrzymywaniu postaw narodowych. Ich członkowie brali udział w manifestacjach patriotycznych, a w roku 1906 doszło do tragicznego incydentu w Turku, gdzie rosyjskie wojsko otworzyło ogień do strażaków i mieszkańców, co skutkowało ofiarami śmiertelnymi i rannymi.

Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 roku, związki strażackie połączyły się, tworząc Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Na koniec 1923 roku Związek Główny obejmował liczne związki wojewódzkie i ponadwojewódzkie. W 1949 roku organizacja ta została rozwiązana przez władze, a następnie reaktywowana w 1956 roku.

Współczesna Struktura i Funkcjonowanie OSP

Obecnie Ochotnicze Straże Pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Patronem OSP jest św. Florian, a ich święto obchodzone jest 4 maja.

Jednostki OSP są zazwyczaj alarmowane przez Powiatowe lub Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po otrzymaniu sygnału, ochotnicy udają się do remizy, a po zebraniu odpowiedniej liczby członków tworzących Jednostkę Operacyjno-Techniczną (JOT), wyjeżdżają na miejsce zdarzenia. Najczęściej działają jako wsparcie dla Państwowej Straży Pożarnej (PSP), ale czasami podejmują działania samodzielnie.

Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), które są odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Osoby wyznaczone do działania w JOT muszą spełniać określone kryteria: wiek 18-65 lat, aktualne badania lekarskie oraz ukończone odpowiednie przeszkolenie pożarnicze. Ważnym elementem są również Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które stanowią przyszłe kadrowe zaplecze dla jednostek OSP i są integralną częścią każdej jednostki.

Z danych rejestrowych z początku 2018 roku wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek OSP, z czego 4341 jest włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Spośród blisko 700 000 osób działających w OSP, aż 228 394 strażaków może brać bezpośredni udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych, obejmujących ratownictwo techniczne, chemiczne, ekologiczne, medyczne, wysokościowe, wodne oraz akcje poszukiwawczo-ratownicze.

OSP a Obrona Cywilna i Zarządzanie Kryzysowe

W kontekście obecnych wyzwań geopolitycznych, powrócił temat ochrony ludności i obrony cywilnej w sytuacjach kryzysowych oraz w przypadku działań wojennych. Przewiduje się wprowadzenie nowych regulacji prawnych, które rozłożą zadania związane z ochroną ludności na poziomy gminy, powiatu i województwa. Ochotnicze Straże Pożarne mają odgrywać w tym procesie znaczącą rolę, stanowiąc gotowy do użycia "system".

Według zapowiedzi, w czasie pokoju PSP i OSP będą pełnić funkcję podmiotów ochrony ludności, natomiast w stanie wojennym staną się automatycznie podmiotami obrony cywilnej. Nowe przepisy mają obejmować:

• System ostrzegania i alarmowania ludności w przypadku zagrożenia.
• Ewakuację i przyjęcie ludności: opracowanie planów ewakuacji na poziomie gminnym, powiatowym i wojewódzkim, które będą uzgadniane m.in. z organami wojskowymi.
• Schrony i ukrycia dla ludności: stworzenie systemu ich ewidencji, utrzymania i budowy, z zapewnieniem wsparcia finansowego.
• Wzmacnianie społecznej odporności poprzez organizowanie szkoleń i ćwiczeń.
• Budowanie zasobów i struktur ochrony ludności i obrony cywilnej, definiując rolę i zadania organów na różnych szczeblach administracyjnych.
• Funkcjonowanie ochrony ludności w czasie wojny, precyzując zasady działania systemu w różnych stanach.
• Finansowanie zadań ochrony ludności poprzez utworzenie Państwowego Funduszu Ochrony Ludności.

Obszar Chroniony w Kontekście Działań Ratowniczych

Pojęcie obszaru chronionego jest fundamentalne w ratownictwie, definiując teren, za którego ochronę przeciwpożarową i ratowniczą odpowiada konkretna jednostka. Jest to obszar, na którym dana jednostka, zdolna do adekwatnych działań, jako pierwsza przybędzie na miejsce zdarzenia. Kryterium wyznaczania obszaru chronionego jest przede wszystkim czas dotarcia jednostki na miejsce zdarzenia.

Granice obszarów chronionych nie zawsze pokrywają się z granicami administracyjnymi. Dla różnych rodzajów zagrożeń mogą być wyznaczane różne obszary chronione, np.:

• Dla zagrożeń pożarowych - najbliższa OSP lub JRG PSP.
• Dla zagrożeń medycznych - OSP (jeśli posiada odpowiednie wyszkolenie i sprzęt ratmedyczny) lub zespół ratownictwa medycznego (PRM).
• Dla zagrożeń wymagających użycia specjalistycznego sprzętu, np. wysokie drabiny - JRG z powiatu.
• Dla zagrożeń chemicznych - specjalistyczne grupy chemiczne z miasta wojewódzkiego.

Filozofia obszaru chronionego coraz szerzej wdrażana jest również w Państwowym Ratownictwie Medycznym (PRM), gdzie głównym kryterium dysponowania zasobów jest właśnie czas reakcji i zasięg obszaru chronionego.

Każda komenda PSP, działająca na swoim obszarze chronionym, odpowiada nie tylko za bezpośrednie działania ratownicze, ale także za nadzór nad jednostkami OSP włączonymi do KSRG. System ten jest elastyczny i przewiduje mechanizmy wsparcia międzypowiatowego, wojewódzkiego, a nawet krajowego w przypadku większych lub rozległych zdarzeń.

Wyzwania i Perspektywy Rozwoju OSP

Okres transformacji ustrojowej ujawnił pewne negatywne zjawiska w OSP, takie jak zależności klientelistyczne czy zjawisko "nostalgicznej wegetacji". Mimo tych wyzwań, OSP pozostaje najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce.

Dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika oraz wprowadzane zmiany mogą jednak prowadzić do zniechęcenia i zjawiska luki pokoleniowej, co stanowi poważne wyzwanie dla przyszłości formacji. W ramach OSP funkcjonują liczne Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które odgrywają kluczową rolę w szkoleniu i rekrutacji przyszłych strażaków, zapewniając ciągłość pokoleniową.

Aktywność OSP nie ogranicza się wyłącznie do działań ratowniczych. Obejmuje również szeroko rozumianą działalność kulturalną, wychowawczą, sportową i popularyzatorską. Wiele jednostek prowadzi sekcje sportowe, zespoły teatralne, orkiestry, świetlice środowiskowe czy izby tradycji, a także współpracuje z lokalnymi stowarzyszeniami.

tags: #osp #charakterystyka #chronionego #regionu