Pytanie o to, czy strażacy z Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) otrzymują wynagrodzenie, często budzi wątpliwości. Niektórzy wychodzą z założenia, że skoro strażak ochotnik, to pewnie wolontariusz. Wyjaśniamy, jakie formy wsparcia finansowego przysługują strażakom ochotnikom, z uwzględnieniem ogólnopolskich zasad oraz lokalnych doniesień z powiatu chełmińskiego.
Różnica między wynagrodzeniem strażaka zawodowego a ochotnika
Strażacy zawodowi mają pensje, co nie budzi wątpliwości, ponieważ są służbami zawodowymi i dostają wynagrodzenie za swoją pracę z budżetu państwa. Strażacy ochotnicy podlegają natomiast innym przepisom niż zawodowi. Ci z OSP funkcjonują na szczeblu lokalnym, a ich działania mają na celu zabezpieczenie tzw. podstawowego poziomu ochrony społeczeństwa.
Oni jednak też dostają pieniądze za uczestnictwo w akcjach gaśniczych czy innych ratunkowych, chociażby udział w działaniach przy poszkodowanych w wypadku samochodowym. Jak wyjaśnia dh Łukasz Wiśniewski, naczelnik OSP w Solcu Kujawskim (powiat bydgoski), strażakowi ochotnikowi należy się wynagrodzenie, chociaż nie jest to standardowa pensja. Nie wykonuje on pracy w zwyczajnym trybie i w oparciu o spisaną umowę o pracę, umowę zlecenie lub o dzieło.
Ekwiwalent pieniężny za udział w akcjach, szkoleniach i ćwiczeniach
Jak ustalany jest ekwiwalent?
To rada danej gminy czy miasta, na terenie którego działa OSP, ustala w formie uchwały wysokość ekwiwalentu pieniężnego, jaki będzie przysługiwał strażakom OSP, biorącym udział w akcjach, ale także w szkoleniach albo ćwiczeniach. Radni określają wysokość tej kwoty nie rzadziej niż raz na dwa lata. Wysokość ekwiwalentu pieniężnego może wynosić maksymalnie 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Stawka nie zależy od wieku, wykształcenia, stażu pracy oraz doświadczenia strażaka ochotnika.
W maju 2024 roku maksymalna możliwa stawka dla strażaków może wynieść nieco ponad 46 zł za każdą rozpoczętą godzinę akcji. Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych ogranicza tylko górną kwotę, na którą może sobie pozwolić gmina. Nie ma za to ograniczenia dotyczącego stawki najniższej. Niechlubnym przykładem może tu być małopolska gmina Czernichów, która ustaliła stawkę dla strażaków z OSP na poziomie 1 zł za godzinę akcji. Obowiązkiem gmin, wynikającym z ustawy o OSP, jest nowelizowanie stawek co dwa lata.
Zasady wypłaty ekwiwalentu
Strażak ochotnik otrzymuje ekwiwalent za każdą rozpoczętą godzinę udziału w akcji ratunkowej. Oznacza to, że jeśli strażak ochotnik gasiłby pożar dokładnie trzy godziny i 10 minut, otrzymałby ekwiwalent za cztery godziny. Znaczenie ma zaś to, w jaki sposób strażak ochotnik dotarł na miejsce zdarzenia. Ekwiwalent pieniężny obowiązuje jedynie w przypadku strażaków, którzy na akcję przyjechali wozem strażackim.
Muszą oni najpierw, bez względu na porę dnia czy nocy, dotrzeć z domu we własnym zakresie do remizy, a potem tym wozem spod remizy pojechali na miejsce interwencji. Tym samym, gdyby, załóżmy, w wozie strażackim znajdowało się sześć miejsc, a strażak ochotnik dotarłby do remizy jako siódmy, to nie pojedzie już uczestniczyć w akcji. Gdyby z kolei swoim prywatnym samochodem pojechał gasić pożar, to nie będzie należał mu się wspomniany ekwiwalent.
What is volunteering?
Rezygnacja z ekwiwalentu i jego przeznaczenie
W praktyce często zdarza się tak, że strażacy, zasilający szeregi ochotniczych straży pożarnych, z własnej woli rezygnują z przyjęcia ekwiwalentu. Wtedy te pieniądze są przeznaczone chociażby na potrzeby jednostki OSP, czyli np. na remont remizy albo działalność statutową, czyli młodzieżową drużynę pożarniczą albo orkiestrę dętą.
Świadczenie ratownicze dla strażaków OSP
Warunki przyznania świadczenia
Zgodnie z art. 16 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, prawo do świadczenia ratowniczego przysługuje strażakowi ratownikowi OSP, który spełnia następujące warunki:
- czynnie uczestniczył jako członek OSP w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych (wymagany bezpośredni udział co najmniej raz w roku) przez co najmniej 25 lat (w przypadku mężczyzn) oraz 20 lat (w przypadku kobiet),
- osiągnął wiek emerytalny, czyli 65 lat (w przypadku mężczyzn) oraz 60 lat (w przypadku kobiet).
Przy naliczaniu okresu czynnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych nie jest wymagane zachowanie ciągłości wysługi lat w OSP.
Wysokość i wypłata świadczenia
Świadczenie ratownicze, zwane również dodatkiem, wynosi obecnie 258 zł miesięcznie po waloryzacji. Zostało ono wprowadzone od 1 stycznia 2022 roku, na mocy ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Początkowo jego wysokość wynosiła 200 złotych. Wypłata świadczenia następuje miesięcznie, do 15. dnia każdego miesiąca kalendarzowego, począwszy od miesiąca, w którym przyznano świadczenie ratownicze.
Procedura składania wniosków
Świadczenie ratownicze przyznaje się na wniosek zainteresowanego złożony do komendanta powiatowego (miejskiego) PSP - tj. organu przyznającego, właściwego dla siedziby jednostki OSP, do której należy strażak ratownik OSP. Wzór wniosku o przyznanie świadczenia określa rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych z dnia 2 lutego 2022 r. (Dz.U. 2022R poz. 316) wydane na podstawie art. 17 ust. 11 wspomnianej ustawy.
Wypłaty świadczeń ratowniczych w powiecie chełmińskim
Zapadły już pierwsze decyzje o przyznaniu świadczenia ratowniczego dla druhów OSP z terenu powiatu chełmińskiego. W sali sztabowej Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Chełmnie odbyło się uroczyste wręczenie pierwszych decyzji. Wręczenia dokonał mł. bryg. mgr Tomasz Guzek - Komendant Powiatowy PSP w Chełmnie.
Jak informuje mł. kpt. Kasper Korczak, oficer prasowy KP PSP Chełmno, decyzje przyznano sześciu druhom, którzy jako pierwsi złożyli kompletne wnioski. Byli to druhowie z gminy Papowo Biskupie i gminy Stolno, ale w tutejszej komendzie procedowane są już kolejne wnioski. Świadczenie ratownicze było wyczekiwane przez wszystkich druhów od wielu lat.
Odszkodowania dla strażaków OSP
Jeżeli strażak ochotnik uczestniczy w akcji i zostaje poszkodowany, należy mu się odszkodowanie. Zgodnie z Ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, strażakowi ratownikowi OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu i doznał uszczerbku na zdrowiu lub poniósł szkodę w mieniu, przysługuje jednorazowe odszkodowanie w razie doznania stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo renta z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy albo odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu.
Różnorodność stawek ekwiwalentu w Polsce
Ekwiwalenty dla członków ochotniczych straży pożarnych ustalane przez rady miast i gmin mogą się wahać od symbolicznej złotówki za godzinę akcji do nawet ponad 46 zł. Gminy mają dużą swobodę, jeżeli chodzi o zakres kwot, w których mogą się poruszać, ograniczając jedynie górną stawkę. Gminy muszą także ustalić kwotę za udział w szkoleniach i ćwiczeniach dla członków OSP (za każdą godzinę szkolenia). Mogą także - ale już nie muszą - wypłacać ekwiwalenty kandydatom do służby w OSP.
Przykłady stawek ekwiwalentu z różnych regionów
Dane z raportu pokazują znaczną różnorodność stawek w całej Polsce:
- W wybranych 10 gminach woj. dolnośląskiego kwoty za udział w akcjach wahają się od 22 zł do 40 zł za godzinę akcji.
- W woj. kujawsko-pomorskim zwraca uwagę przede wszystkim Aleksandrów Kujawski.
- W woj. lubelskim wyraźnie wyróżniają się stawki w gminie Terespol (gmina wiejska), gdzie stawka za udział w akcjach wynosi 40 zł.
- Bardzo wyróżniają się stawki gmin Kargowa oraz Żar w woj. lubuskim.
- Zdecydowanie najlepiej strażakom ochotnikom płaci Łódź, czyli najbogatsze miasto w wybranym gronie.
- W Małopolsce znajduje się wspomniana gmina Czernichów, która ustaliła symboliczne stawki w wysokości złotówki, zarówno za udział w akcjach, jak i szkoleniach (uchwała podjęta w 2022 r.).
- Gmina wiejska Ciechanów w woj. mazowieckim tylko symbolicznie wynagradza trud kandydatom na strażaków.
- Głuchołazy w woj. opolskim cenią sobie strażaków i wypłacają im za akcję kwotę bardzo zbliżoną do ustawowego maksimum.
- Na Podkarpaciu występuje bardzo duża różnorodność w stawkach dla strażaków.
- Średnie stawki dla strażaków w woj. podlaskim są wysokie, zarówno jeżeli chodzi o udział w akcjach, jak i szkoleniach.
- Na Pomorzu cieszyć mogą się strażacy ochotnicy z Choczewa, Lęborka i Łeby, gdzie samorządy ustaliły niemal maksymalną możliwą stawkę.
- Bytom w woj. śląskim zrównał na wysokim poziomie wszystkie trzy rodzaje wypłat.
- W Kielcach strażacy mogą czuć się docenieni przez lokalny samorząd.
- W Kętrzynie (woj. warmińsko-mazurskie) występuje najwyższa stawka dla strażaków za akcje wśród wszystkich wybranych do analizy gmin.
- Niewielka gmina Czerwonak w woj. wielkopolskim płaci swoim strażakom lepiej niż stolica regionu - Poznań.
- Gminy woj. zachodniopomorskiego wydają się być zgodne, że strażaków za akcje należy sowicie wynagradzać - stawki są na podobnym poziomie.
Znowelizowane w 2023 r. prawo o OSP dało gminom także inne możliwości przyznawania strażakom ekwiwalentów, np. za gotowość. Tutaj jednak także gminy mają dużą swobodę i uznaniowość, a ustawa mówi wprost, że takie dodatkowe ekwiwalenty mogą być wypłacane "stosownie do posiadanych przez gminę środków finansowych".