W październiku 2019 roku, zabytkowy kompleks pałacowo-zamkowy w Żarach, położony w województwie lubuskim, doświadczył poważnego pożaru. Akcja gaśnicza, skupiona na wieży obiektu, trwała około sześciu godzin. W zdarzeniu nikt nie został poszkodowany, co potwierdził oficer dyżurny lubuskiej Straży Pożarnej.
Przebieg Pożaru i Akcji Gaśniczej
Działania strażaków rozpoczęły się w niedzielę, 13 października, krótko po godzinie 21:00. Ostatnie wozy bojowe zjechały do swoich remiz w poniedziałek o godzinie 3:20. Zgłoszenie o pożarze w opuszczonym zabytku, znajdującym się w centrum miasta, Straż Pożarna otrzymała wieczorem od mieszkańców, którzy zauważyli dym wydobywający się z wieży. Świadkowie podawali, że ogień pojawił się na wieży kwadrans po tym, jak usłyszeli dźwięk wystrzelonej w powietrze racy. Pierwsze jednostki straży pożarnej dotarły na miejsce około 21:30, kiedy to kopuła zamkowej wieży stała już w ogniu.
W kulminacyjnym momencie w gaszeniu pożaru brało udział 15 bojowych zastępów zawodowej i ochotniczej Straży Pożarnej. Wśród nich znajdowały się trzy duże podnośniki, w tym specjalistyczny, prawie 50-metrowy wysięgnik sprowadzony z Zielonej Góry oraz jeden z Żagania. Mniejszy, 32-metrowy wysięgnik żarski okazał się niewystarczający dla ponad 40-metrowej kamiennej części wieży. Akcja gaśnicza była utrudniona ze względu na wysokość obiektu i wąski dostęp do płonących części. Strażacy musieli także zmagać się z gapiami, którzy tłumnie zgromadzili się przy pałacu, w niektórych miejscach blokując dojazd kolejnych wozów strażackich, co wymagało interwencji policji.
Skutki i Zagrożenia
W wyniku pożaru spaliła się drewniana konstrukcja dachu wieży, która uległa zawaleniu i wpadła do środka kompleksu, uderzając o dach. Jej przepalony szkielet runął na zamkowy dach, rozwijając tam pożar. Od strony warsztatów CKZIU widoczne było, jak przepala się więźba dachowa, a z wnętrza buchały języki ognia. Na szczęście udało się zapobiec rozprzestrzenieniu się ognia na pozostałe obiekty kompleksu, w tym przede wszystkim dach pałacu. Strażacy obawiali się, by od mocno rozgrzanych drewnianych elementów wieży nie zajęła się przylegająca do niej część pałacowa ani budynki mieszkalne. Z budynku mieszkalnego przyległego do kamiennej wieży tuż po wybuchu pożaru ewakuowano jego właścicieli.
Stan Obiektu i Ustalanie Przyczyn
Przyczyna pożaru nie jest znana, a jej ustaleniem zajął się biegły z dziedziny pożarnictwa oraz policja. Istnieje podejrzenie, że przyczyną pożaru mogło być podpalenie.
Kompleks pałacowo-zamkowy w Żarach od wielu lat był w rękach prywatnych. Obiekt jest uznany za zabytkowy, lecz był nieużytkowanym od lat pustostanem w centrum miasta. Jak można dowiedzieć się ze strony Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, żarski zespół rezydencjonalny położony jest w północno-zachodniej części starego miasta. Zamek, choć zabezpieczony i dostępny od zewnątrz, był trwałą ruiną, nieudostępnianą zwiedzającym. Niestety, brak odpowiedniego zarządzania przyczynił się do jego niszczenia. Pożar z pewnością pogorszył jego stan, jednak najprawdopodobniej nie będzie to powód dla wypisania go z rejestru zabytków.
Historia i Architektura Kompleksu
Rys Historyczny
Początki historii żarskiego zamku sięgają XIII wieku, kiedy to Albrecht Dewin wzniósł murowaną budowlę. W XIV wieku zamek był rozbudowywany, składał się z dwóch skrzydeł, a jego mury zostały powiązane z murami miejskimi. W tym samym stuleciu zmienili się właściciele - zamek przeszedł w ręce rodziny Biberstein. W XVI wieku w posiadanie dóbr weszli von Promnitzowie, którzy w XVIII wieku nadali zamkowi charakter barokowy. Dobudowano wtedy barokowy pałac, który stał się nową siedzibą rodu. Wygląd wieży, którą strawił płomień w 2019 roku, zawdzięcza przebudowom z około 1700 roku, kiedy to wykształcił się jej oryginalny charakter. Na oficjalnym portalu Żar napisano, że barokowy Pałac Promnitzów wybudował w latach 1705-1726 najwybitniejszy z Promnitzów Erdman II.
Architektoniczne Cechy
Obiekt posiada ogromną wartość zabytkową, ponieważ nawarstwienia stylistyczne przedstawiają ewolucję stylów architektonicznych na przestrzeni wieków. Architektoniczna forma zamku, łącząca gotyk i renesans, zachowała się bez większych zmian do czasów obecnych. Cztery jednotraktowe skrzydła rozplanowane są wokół wewnętrznego dziedzińca, otoczonego z trzech stron krużgankami. Piwnice nakryte są sklepieniami kolebkowymi, natomiast komnaty sklepieniami kolebkowymi z lunetami, dekorowanymi renesansowymi i barokowymi sztukateriami. Trzykondygnacyjne skrzydła posiadają dachy wielospadowe. Nad zwartą bryłą budynku dominuje czworoboczna wieża wtopiona w skrzydło południowe.
Perspektywy po Pożarze
Miasto wyznaczyło termin przejęcia zamku od prywatnych właścicieli kompleksu na wtorek, 15 października, czyli zaledwie dwa dni po pożarze. Burmistrz Danuta Madej i naczelnik promocji w Urzędzie Miejskim w Żarach, Ireneusz Brzeziński, byli na miejscu zdarzenia, obserwując, jak płomienie trawią część zamku. Mimo ogromnych strat, miasto najprawdopodobniej nie zrezygnuje z przejęcia zabytku na cele społeczne. Jak zauważył I. Brzeziński: "Skoro w 1702 roku po pożarze odbudowano wieżę, my też pewnie dalibyśmy radę". W obiekcie zabytkowym takim jak zamek w Żarach, można byłoby wprowadzić wiele ciekawych funkcji, a sam zabytek, mimo zniszczeń, zachowuje swoją historyczną rangę.