Podpalenia Siedzib Partyjnych w Historii Polski

Pojęcie "Dom Partii" w Polsce nierozerwalnie kojarzy się z okresem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL), symbolizując centra władzy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) na różnych szczeblach. Te monumentalne budynki, finansowane często ze środków publicznych i przymusowych składek, były nie tylko miejscami pracy aparatu partyjnego, ale także ważnymi punktami orientacyjnymi w miastach. W historii Polski zdarzały się incydenty, w których te symbole władzy stawały się celami ataków, w tym podpaleń, wyrażających społeczne niezadowolenie i sprzeciw.

Gdańsk, Grudzień 1970: Płonąca Siedziba KW PZPR

Jednym z najbardziej ikonicznych i tragicznych wydarzeń w historii Polski powojennej było podpalenie siedziby Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku podczas protestów Grudnia 1970 roku. Widok płonącego gmachu KW PZPR stał się symbolem buntu robotniczego przeciwko komunistycznym władzom.

Geneza Protestów i Eskalacja Napięcia

Protesty rozpoczęły się 14 grudnia 1970 roku, kiedy stoczniowcy zażądali cofnięcia podwyżek cen żywności. Wobec braku kompetentnych przedstawicieli władzy lokalnej, którzy mogliby podjąć takie decyzje, uczestnicy protestu skierowali się pod budynek KW PZPR, aby przedstawić swoje żądania najwyższym władzom partyjnym w województwie. I sekretarz KW PZPR, Alojzy Karkoszka, przebywał jednak w Warszawie na obradach VI Plenum KC PZPR.

Próby przemówienia do zgromadzonych przez Zenona Jundziłła, sekretarza ds. organizacyjnych KW PZPR, spotkały się jedynie z gwizdami. Napięcie narastało, a demonstranci przejęli milicyjny radiowóz, ogłaszając wiec. Konflikt eskalował w całym mieście, z protestującymi blokującymi samochody, okupującymi budynki publiczne i demolującymi wnętrze dworca PKP Gdańsk Główny. Nastąpiła również pierwsza próba podłożenia ognia pod gmach KW PZPR, a w mieście płonęły samochody.

Podpalenie i Akcja Ratunkowa

Pożar siedziby Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku rozpoczął się około godziny 9:50, 15 grudnia 1970 roku, i był wynikiem celowego podpalenia przez uczestników protestu. Wewnątrz budynku znajdowali się liczni pracownicy i funkcjonariusze partyjni, 160 żołnierzy Wojsk Obrony Wewnętrznej, a także stoczniowcy, którzy zdołali wedrzeć się do środka. Akcję ratunkową utrudniał 10-tysięczny tłum uczestników protestu i gapiów, którzy stali wokół. Osoby uwięzione w gmachu musiała ochraniać milicja, ale mimo to stoczniowcy wzięli jeńców. Całkowitemu zniszczeniu uległ spadzisty dach, który później zastąpiono płaskim - takim, jaki jest do dziś.

Szczegółowa Chronologia Wydarzeń z 15 Grudnia 1970 w Gdańsku

Historycy Instytutu Pamięci Narodowej z dużą dokładnością odtworzyli sekwencję wypadków z 15 grudnia 1970 roku w Gdańsku:

• 06:00 - Odbył się wiec pod dyrekcją Gdańskiej Stoczni Remontowej. 2 tysiące robotników przeszło przez most pontonowy do Stoczni Gdańskiej im. Lenina.
• 06:40 - W Stoczni Gdańskiej im. Lenina 600 pracowników Wydziału K-3, załoga zakładu „C” i wydziału K-2 udały się pod dyrekcję. W „Blaszance” 200 osób nie podjęło pracy.
• 06:45 - W gdańskich Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego uformował się pochód tysiąca osób i opuścił zakład, kierując się do Śródmieścia. Przed dyrekcją Stoczni Gdańskiej im. Lenina zgromadziło się 1,5 tys. osób. I sekretarz KZ PZPR Jerzy Pieńkowski próbował przemawiać, ale został wygwizdany.
• 06:50 - W Stoczni Północnej grupa robotników agitowała za strajkiem powszechnym.
• 07:00 - 4 tysiące robotników Stoczni Gdańskiej im. Lenina opuściło zakład i skierowało się pod KW PZPR. W Fabryce Mebli we Wrzeszczu odbył się wiec 500 pracowników, którzy zapowiedzieli marsz do Śródmieścia. 100 pracowników Zakładów Futrzarskich na Dolnym Mieście opuściło zakład i poszło pod KW PZPR. 700 pracowników „Blaszanki” opuściło zakład i ul. Elbląską udało się do Śródmieścia.
• 07:15 - Pierwsi demonstranci dotarli pod KW PZPR. Wznieśli okrzyki i skierowali się pod siedzibę Komendy Miejskiej MO oraz Prezydium MRN.
• 07:40 - Demonstranci zepchnęli oddziały milicji w głąb ul. Świerczewskiego. Tłum rozpoczął szturm budynku KM MO, padły pierwsze strzały. Demonstranci opanowali pomieszczenia na parterze oraz podwórze z samochodami MO.
• 08:10 - Demonstranci wdarli się na podwórze gdańskiej KM MO, podpalili samochody i wycofali się.
• 08:15 - Z Uniwersytetu Gdańskiego wyszła grupa 70 studentów.
• 08:45 - Oddziały milicji wyparły demonstrantów z ul. Świerczewskiego. Walki toczyły się na ulicach Hucisko i Kalinowskiego. Splądrowano i podpalono budynek WRZZ. Pod KW PZPR tłum 10 tys. osób przystąpił do szturmu na budynek.
• 09:00 - Grupa pracowników „Siarkopolu” wyszła w strojach roboczych na ulicę, dołączyli do nich pracownicy Zakładów Fosforowych.
• 09:50 - Ponowna próba podpalenia KW PZPR, tym razem skuteczna.
• 11:35 - Ewakuowanych z KW PZPR otoczyli demonstranci, część została pobita. Robotnicy zatrzymali 17 funkcjonariuszy milicji opuszczających budynek i odprowadzili ich do Stoczni Gdańskiej im. Lenina.
• 11:40 - Grupa demonstrantów podjęła próbę zbudowania barykady z samochodów na al. Zwycięstwa.
• 13:00 - Na teren Stoczni Gdańskiej im. Lenina wjechał samochód z rozbrojonymi funkcjonariuszami milicji.
• 14:00 - W KW PZPR pozostało dwóch milicjantów odciętych przez ogień.
• 14:30 - Pod KW PZPR przybyła kolumna 20 transporterów „Topaz”. Demonstranci zostali odparci, co uratowało milicjantów, którzy mogli opuścić płonący budynek.
• 15:40 - Jednostki MO otrzymały zarządzenie nr 0108 ministra spraw wewnętrznych określające warunki użycia broni, zezwalające na jej użycie m.in. w obronie własnej czy przeciwko napastnikowi.
• 15:40 - Demonstranci opanowali przed dworcem PKP Gdańsk Główny dwa transportery. Podczas próby ich uruchomienia został zmiażdżony jeden z demonstrantów, jego ciało przeniesiono do holu dworca.
• 18:00 - Pożar na dworcu Gdańsk Główny ugaszono. Demonstranci wrócili do stoczni. Prezydium WRN ogłosiło wprowadzenie godziny milicyjnej w Trójmieście.
• 19:00 - Telewizyjne przemówienie wicepremiera Stanisława Kociołka potępiło wystąpienie robotnicze, nazywając protestujących "bandami" i odrzucając możliwość spełnienia postulatów.
• 22:00 - W Prezydium MRN odbyło się posiedzenie Egzekutywy KW PZPR.

Reakcja Władz i Konsekwencje Tragedii

Za eskalację wydarzeń i tragiczne rozmiary grudniowych protestów odpowiedzialne były władze komunistyczne. Decydująca narada odbyła się w Warszawie 15 grudnia o godzinie 9 rano z udziałem najwyższych partyjnych i państwowych decydentów, w tym Władysława Gomułki, Józefa Cyrankiewicza i Wojciecha Jaruzelskiego. Ustnie zatwierdzono użycie broni w przypadku podpalania, niszczenia obiektów publicznych i atakowania mundurowych, co doprowadziło do krwawej pacyfikacji.

Akcje pacyfikacyjne przeprowadzono we wszystkich zbuntowanych miastach Wybrzeża: w Gdańsku, Gdyni, Elblągu i Szczecinie. Najkrwawiej rozprawiono się z robotnikami w Gdyni 17 grudnia, dniu nazywanym „Czarnym Czwartkiem”. Tragedia ta zapisała się w powszechnej pamięci zdjęciem zwłok 18-letniego Zbyszka Godlewskiego, niesionych ulicą Świętojańską w Gdyni, oraz pieśnią „Ballada o Janku Wiśniewskim”.

W Grudniu 1970 roku zginęło co najmniej 45 osób, było 1200 rannych i 3 tysiące zatrzymanych. Komunistyczna policja polityczna, Służba Bezpieczeństwa (SB), zadbała o to, by pogrzeby odbywały się w nocy, w tajemnicy, bez udziału świadków. Media PRL fałszowały prawdę, pisząc o „nieodpowiedzialnych zachowaniach ludności” i „chuliganach”.

Ofiary śmiertelne z 15 grudnia 1970 roku w Gdańsku to m.in.:

• Andrzej Perzyński, ur. 12 I 1951, pracownik Stoczni Gdańskiej im. Lenina.
• Waldemar Rebinin, ur. 29 X 1944, kierowca-sanitariusz, pracownik Wojewódzkiej Kolumny Transportu Sanitarnego w Gdańsku.
• Kazimierz Stojecki, ur. 5 I 1912, piaskarz, pracownik Stoczni Gdańskiej im. Lenina.
• Bogdan Sypka, ur. 4 II 1950, student Wyższej Szkoły Rolniczej w Szczecinie.
• Józef Widerlik, ur. 13 X 1946, pracownik Stoczni Gdańskiej im. Lenina.
• Kazimierz Zastawny, ur. 26 III 1946, pracownik „Techmetu” w Pruszczu Gdańskim.
• Jerzy Matelski, ur. 14 III 1943, dźwigowy, pracownik Stoczni Gdańskiej im. Lenina.
• Stefan Mosiewicz, ur. 7 V 1948, pracownik Stoczni Gdańskiej im. Lenina.

Długofalowy Wpływ

Strzelanie do robotników ostatecznie skompromitowało komunistyczną partię. Władysław Gomułka został odsunięty od władzy, a jego miejsce zajął Edward Gierek. Wydarzenia Grudnia '70 były jednym z impulsów do strajków Sierpnia 1980 roku, w wyniku których powstała Solidarność. Jednym z głównych postulatów Sierpnia była budowa pomnika ku czci stoczniowców zabitych w 1970 roku, który stanął w Gdańsku, upamiętniając ofiary i historię walki o wolność.

Pożar Dawnej Siedziby Komitetu Miejskiego PZPR w Zakopanem

Innym przykładem incydentu związanego z dawną siedzibą partyjną jest pożar drewnianego budynku przy ul. Partyzantów w Zakopanem. Nieruchomość, która w czasach PRL była siedzibą komitetu miejskiego PZPR, zapaliła się w nocy, wydobywając z siebie gęsty dym. Strażakom udało się szybko zlokalizować źródło ognia i ugasić pożar. Był to kolejny pożar w tym budynku w ciągu kilku tygodni. Dawna willa partyjna, kupiona w latach 90. przez zakopiańskiego biznesmena, niedawno została zlicytowana za kilkanaście milionów złotych przez syndyka.

Dom Partii w Warszawie: Od Symbolu Władzy do Centrum Finansowego

Gmach dawnego Domu Partii w Warszawie, znany również jako Biały Dom lub gmach KC PZPR, jest obecnie Centrum Bankowo-Finansowym „Nowy Świat”. Znajduje się przy rondzie Charles’a de Gaulle’a, pod adresem ul. Nowy Świat 6/12. Jego historia jest świadectwem przemian w Polsce.

Historia Budowy i Architektura

W miejscu, gdzie obecnie stoi Centrum, do lat 40. XX wieku znajdowała się kamienica Jasińskiego. W 1947 roku rozpisano konkurs architektoniczny na siedzibę Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej. Wybrano projekt zespołu „Tygrysów” (Wacław Kłyszewski, Jerzy Mokrzyński i Eugeniusz Wierzbicki). Budynek oddano do użytku 1 maja 1951 roku jako Dom Partii, siedzibę Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, choć ostateczne przekazanie do eksploatacji całości nastąpiło na początku sierpnia 1952 roku.

Oficjalnie budowę finansowano ze składek członków partii i społeczeństwa, jednak w rzeczywistości koszty pokrywano z kasy państwa oraz z wymuszonych zakupów cegiełek. Publiczna zbiórka stanowiła przede wszystkim element akcji politycznej, służącej mobilizacji społeczeństwa wokół idei zjednoczenia i budowy nowej, ludowej władzy. Saldo zbiórki zakończonej 1 sierpnia 1952 roku wyniosło ponad 57 milionów złotych, a budowa wraz z wyposażeniem kosztowała ponad 52 miliony złotych.

Monumentalny gmach w stylu umiarkowanego modernizmu ma kształt zamkniętego czworoboku o wymiarach 92 na 76 metrów z dużym wewnętrznym dziedzińcem. Jego zwarta zabudowa skupiała się wokół jednoprzestrzennego dziedzińca otoczonego sześciokondygnacyjną częścią biurową z prostymi, rytmicznymi elewacjami. Projekt zakładał wzniesienie sześciokondygnacyjnego budynku, jednak dodano siódmą kondygnację, cofniętą względem wszystkich elewacji, tworząc taras. Wysokość budynku ustalono na około 28 metrów, a kubaturę na 140 tys. m sześć. Zaplanowano kilkaset pokoi biurowych, sale konferencyjne, wystawowe, biblioteki i czytelnie. Budowę traktowano prestiżowo, angażując do prac wykończeniowych najwyższej klasy przedwojennych rzemieślników.

Transformacja po 1989 Roku

Siedzibą PZPR gmach pozostawał do 1989 roku. W 1990 roku, na mocy decyzji premiera Tadeusza Mazowieckiego, powołano Centrum Bankowo-Finansowe „Nowy Świat” - spółkę celową, która z przychodów z wynajmu powierzchni miała sfinansować budowę nowego gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej na Powiślu. W latach 1991-2000 w budynku miała siedzibę Giełda Papierów Wartościowych, a pierwsza sesja giełdowa odbyła się tam 16 kwietnia 1991 roku. Ta radykalna zmiana funkcji stała się jednym z wyrazistszych symboli polskiej transformacji po upadku komunizmu. W maju 2005 roku przed budynkiem odsłonięto pomnik Charles’a de Gaulle’a, a do 2019 roku na parterze mieścił się salon sprzedaży samochodów marki Ferrari.

tags: #podpalenie #domu #partii