Początek I wojny światowej w 1914 roku przyniósł ze sobą ogromne zniszczenia na ziemiach polskich. W obliczu niemieckiej ofensywy, wojska rosyjskie, wycofując się z zajmowanych terenów, stosowały taktykę spalonej ziemi. Działania te obejmowały niszczenie infrastruktury, w tym dworców kolejowych, mostów i magazynów, aby uniemożliwić ich wykorzystanie przez przeciwnika.
Kontekst Wojny i Rosyjska Taktyka Spalonej Ziemi
Koniec lipca 1914 roku był upalny. 1 sierpnia 1914 roku o godzinie 18:00 Niemcy oficjalnie wypowiedziały wojnę Rosji. Przed nadchodzącą armią niemiecką kroczyła panika. Ewakuując się, Rosjanie za każdym razem stosowali taktykę spalonej ziemi. Służbę wojskową rozpoczął w stopniu podporucznika w 149. Pułku Czarnomorskim i w 1. Kaukaskim Batalionie Strzelców Jego Carskiej Wysokości. Aleksander N. Dobrzański urodził się w rodzinie polskiej szlachty. W 1891 r. ukończył szkołę kadetów w Tyflisie (obecnie niepodległa Gruzja) a w 1893 r. 2. Konstantynowską Szkołę Wojskową 1. kategorii. W 1900 r. odbył kurs języków wschodnich w Departamencie Azji MSZ. Służbę wojskową rozpoczął w stopniu podporucznika w 149. Pułku Czarnomorskim i w. 1.Kaukaskim Batalionie Strzelców Jego Carskiej Wysokości. Następnie w 1896 r. wstąpił do Egerskiego Pułku Lejbgwardii. W 1897 r.
Zniszczenia w Kaliszu
W nadgranicznym Kaliszu stopniowa ewakuacja cywilnej ludności rosyjskiej, urzędników carskich oraz stacjonujących tu oddziałów wojskowych rozpoczęła się już 30 lipca. Przebiegała ona tak sprawnie, że w niedzielny ranek 2 sierpnia miasto było wolne od Rosjan. Rosja nie planowała bronić Kalisza, a rozkaz ewakuacji zapadł już 30 lipca, dwa dni przed formalnym wybuchem wojny. Dlatego 1 sierpnia odwrót toczył się pełną parą.
Na zakończenie swej stuletniej bytności w Kaliszu Rosjanie wysadzili w powietrze jeden z podkaliskich mostów i podpalili dworzec kolejowy oraz stojące w jego pobliżu magazyny. Już w południe wojsko wysadziło most kolejowy, podpaliło porzucony magazyn i zbędny tabor przy dworcu, by odmaszerować ku Wiśle, a ostatni pociąg z urzędnikami odjechał 2 sierpnia przed świtem. Na posterunku pozostał samotny radca Sokołow, gdyż w pośpiechu zapomniano o zgromadzonej w kasie olbrzymiej kwocie 25 tysięcy rubli.
W wyniku sierpniowej tragedii Kalisza w gruzach legło prawie całe zabytkowe śródmieście. Znacznie ucierpiała duża część dawnego Przedmieścia Wrocławskiego oraz niektóre inne fragmenty miasta. Miasto stało się zachodnią rubieżą imperium carów. Decydującym impulsem była Kolej Warszawsko-Kaliska doprowadzona szerokim torem w 1902 r. Szczególnie gdy szyny normalnotorowe włączyły miasto w sieć pruskich kolei. Połączenia kolejowe zostały przerwane już 31 lipca, tuż za ostatnim pociągiem z Niemiec, pełnym uciekinierów z rosyjskim paszportem. Potencjalnie Kalisz trafił na linię ognia, gdyż od czasu budowy kolei w mieście stacjonował rosyjski pułk kawalerii.
Zniszczenia we Włocławku
Również we Włocławku rosyjskie wojska stacjonowały w okresie poprzedzającym wybuch wojny. Rosjanie opuścili miasto, spalając między innymi dworzec, koszary i fabryki w dniach 1/2 sierpnia. Poważnych uszkodzeń uległa pochodząca z 1908 roku wieża ciśnień i sam budynek dworca. Rosjanie spalili też cysterny naftowe fabryki Nobla. Łuna tego pożaru była widoczna aż w Dobrzyniu nad Wisłą. W wyniku działań wojennych uległa też spaleniu Fabryka Kalki i Taśm do Maszyn do Pisania „Karbon”.
Ewakuując się, Rosjanie zniszczyli m.in. Most łyżwowy we Włocławku, magazyny i remizę kolejową oraz tory (2 sierpnia). 21 września Rosjanie ponownie ewakuowali się z miasta, paląc m.in. most drogowy na Zgłowiączce oraz rabując kasę miejską. Podpalono także koszary przy ulicy Żytniej.
Koleje - nerwy kraju (PKF 4/48)
Skala Zniszczeń i Konsekwencje
Niemieckie tłumaczenia o uprawnionej reakcji na polski atak brzmią absurdalnie w realiach Królestwa Kongresowego. Polakom, wyzutym z krzty sympatii do Rosji, brakło cienia motywu. Ruiny Kalisza stanowiły aż 30% wszystkich strat poniesionych przez Rosję podczas wojny. Wieść o zburzeniu miasta szybko rozeszła się nie tylko po całym kraju, ale znana była także w wielu zakątkach Europy. Zaniepokojeni tym faktem Niemcy już w maju 1915 r. na łamach "Dziennika Poznańskiego" ogłosili własną interpretację wypadków. Wskutek przeinaczenia faktów, winą obarczono mieszkańców Kalisza, którzy rzekomo w zdradziecki sposób atakowali wojska niemieckie. Całe ulice płonęły kolejno. Sytuacja ta trwała przez następne tygodnie, a ostatnim podpalonym domem (22 VIII) był budynek stojący dawniej przy dzisiejszej ulicy. Pół tysiąca kamienic, dziewięć fabryk i gmachy publiczne były zniszczone w 95 proc., zatem w stanie niemożliwym do odtworzenia. Po wszystkim Kalisz był wypaloną ruiną i miastem duchów z ledwie 5 tys. mieszkańców.
tags: #podpalenie #przez #rosjan #dworca #kolejowego #1914