Świątynia Artemidy w Efezie, znana również jako Artemizjon, była jednym z siedmiu cudów świata starożytnego. Jej historia jest nierozerwalnie związana z rozwojem Efezu - potężnego greckiego miasta położonego na wybrzeżu Azji Mniejszej. Dzieje Efezu, podobnie jak Halikarnasu, naznaczone były burzliwymi konfliktami, jednak dzięki mądrości przywódców miasto potrafiło zachować niezależność i rozwijać się zarówno w okresach wolności, jak i pod obcą zwierzchnością.
Efez przez wieki doświadczał różnych form rządów: królewskich, tyrańskich, demokratycznych, a także okupacji. Kluczowe momenty w jego historii charakteryzowały się obecnością ludzi rozsądnych, którzy potrafili negocjować i wywalczyć dla miasta liczne swobody. Ta polityka pozwoliła Efezowi na wzrost potęgi, a także na czerpanie korzyści z handlu w ramach imperiów Lidyjczyków, Persów i Rzymian. Okupacje często przynosiły miastu bogactwo, które umożliwiało rozwój nauki i sztuki.
Efez był kolebką wybitnych postaci, takich jak poeci Kallinos i Hipponaks, malarz Apelles (uwaany za najwybitniejszego malarza starożytnej Grecji), krytyk Zenodotos i filozof Heraklit, znany z sentencji "panta rhei" (wszystko płynie). Miasto szczyciło się również rozwiniętym teatrem, czego dowodem jest amfiteatr mogący pomieścić 25 tysięcy widzów. Bogactwo Efezu pozwoliło na wzniesienie wspaniałej świątyni, która zyskała miano cudu świata.
Kim była Artemida?
Artemida, czczona przez Rzymian jako Diana, była córką Zeusa i tytanidy Latony, bliźniaczą siostrą Apollona. Według mitów, mogła urodzić się na wyspie Delos lub w gaju Ortygii pod Efezem. Pozostając dziewicą, wyprosiła u ojca dar w postaci orszaku nimf, z którymi przemierzała góry i polowała. Należała do dwunastu bogów olimpijskich. Jej mity często wiązały się z karą dla tych, którzy ją lub jej bliskich obrażali, jak w przypadku historii o dzieciach Niobe, czy Akteonie, który przypadkiem zobaczył nagą boginię.
Jeden z bardziej znanych mitów opowiada o Orionie, wielkim myśliwym, do którego serca miała zbliżyć się bogini. Jego śmierć z ukąszenia skorpiona i późniejsze umieszczenie na nieboskłonie jako gwiazdozbioru Oriona, który ucieka przed Skorpionem, podkreśla jej boski status.
Pierwsze i drugie Artemizjony
Dokładna data powstania pierwszego Artemizjonu nie jest znana. Wiadomo, że w VIII wieku p.n.e. istniało tam niewielkie sanktuarium, które w VII wieku p.n.e. zostało dwukrotnie przebudowane. Jednak w drugiej połowie VI wieku p.n.e. Efezjanie postanowili wznieść nową, znacznie większą i wspanialszą świątynię, aby godnie uczcić boginię i ukazać potęgę miasta. Dodatkowym impulsem do budowy była konieczność przeniesienia sanktuarium, którego stare fundamenty zaczęły podmywać wody gruntowe.
Według Strabona, projektantami nowej świątyni byli Chersyfron z Knossos i jego syn Metagenes. Jednakże, jak podają Strabon i Pliniusz, budowa trwała aż 120 lat, co sugeruje udział wielu architektów.
Pierwsza świątynia, zbudowana prawdopodobnie w 625 r. p.n.e., została zniszczona podczas najazdu Kimmerów. Na jej gruzach w latach 564-540 p.n.e. wzniesiono kolejną, która przewyższała ateński Panteon. Miała wymiary 200x425 metrów i około 127 kolumn o wysokości dwudziestu metrów.
Architektura i zdobienia drugiego Artemizjonu
Drugi Artemizjon był imponującą budowlą o długości 110 metrów i szerokości 55 metrów. Otaczał go podwójny las kolumn - po dwa rzędy z każdego boku, z 20 kolumnami w rzędach bocznych i 8 w rzędach przednich i tylnych. Każda z tych 125 kolumn miała imponującą wysokość 18 metrów, porównywalną z pięcio- lub sześciopiętrowym budynkiem. Wnętrze świątyni dzieliło się na trzy części, z różną liczbą kolumn podtrzymujących sklepienie w przedsionku, części głównej i tylnej.
Kolumny te wyróżniały się kilkoma cechami. Po pierwsze, wykonano je z marmuru, a nie z wapienia, przy czym badania wykazały, że był on lepszej jakości nawet od marmuru karraryjskiego. Legenda głosi, że marmur został odkryty przez pasterza Piksodarosa, który przez przypadek odkrył bogate złoża podczas walki dwóch baranów. Na jego cześć zmieniono jego imię na Euangelos (Przynoszący Dobrą Nowinę).
Transport i ustawienie ważących ponad 20 ton kamiennych kolumn stanowiło ogromne wyzwanie techniczne. Chersyfron wykorzystał do tego celu specjalne klatki z potężnych kłód drewna oraz olbrzymie żurawie poruszane siłą wołów.
Po drugie, kolumnada została wykonana w porządku jońskim, co czyniło Artemizjon pierwszą monumentalną budowlą w tym stylu. Chociaż elementy stylu jońskiego były znane wcześniej, Efez stał się miejscem narodzin tej nowej architektury. Styl joński charakteryzował się smuklejszymi kolumnami z głębszymi rowkami pionowymi (zazwyczaj 24), bazą u dołu i głowicą zdobioną wolutami (ślimacznice). Architraw był trójdzielny, a fryz ciągły, często wypełniony olbrzymią płaskorzeźbą.
Dodatkowo, aż 26 kolumn Artemizjonu zdobiły w dolnej części wspaniałe płaskorzeźby o wysokości niemal dwóch metrów. Rzeźbami wypełnione były również tympanony (trójkątne pola pod dachem), a nad nimi wznosiły się wyrzeźbione figury. Dach budowli sięgał wysokości 25 metrów.
Świątynia Artemidy w Efezie | Zaginiona przez 1500 lat
W dekorowanie świątyni zaangażowano najwybitniejszych rzeźbiarzy tamtych czasów. Konkurs na posąg rannej Amazonki wygrał Poliklet, pokonując między innymi Fidiasza. W centrum świątyni znajdował się ołtarz i cedrowa figura Artemidy.
Podpalenie świątyni przez Herostratesa
Świątynia Artemidy w Efezie stała w swojej wspaniałości od końca V wieku p.n.e. do 21 lipca 356 r. p.n.e. Tego właśnie dnia, w noc narodzin Aleksandra Wielkiego, świątynia została podpalona przez jednego człowieka - Herostratesa. Jego motywacją była chęć zdobycia wiecznej sławy. Wyjaśnił, że zrobił to celowo, aby jego imię zapamiętały przyszłe pokolenia.
Rozwścieczeni Efezjanie skazali go na zapomnienie, obiecując, że żaden Grek nie wymówi jego imienia. W dokumentach miejskich zamiast imienia używano określenia "pewien szaleniec". Ta osobliwa kara sprawiła, że mimo zakazu, imię Herostratesa przetrwało w historii. Historycy, tacy jak Teopomp, zapisali jego historię, co doprowadziło do paradoksalnego spełnienia jego pragnienia sławy.
Współcześnie postawa polegająca na dążeniu do rozgłosu za wszelką cenę, nawet poprzez czyny karalne, nazywana jest kompleksem Herostratesa.
Odbudowa świątyni po pożarze
Efezjanie nie poddali się po tragedii. Postanowili odbudować świątynię, sprzedając część ocalałych kolumn i zbierając fundusze od obywateli. Koszty odbudowy były jednak olbrzymie, co doprowadziło do plotek, że Efezjanie wykorzystali pożar, by przejąć skarb królów perskich złożony w świątyni na przechowanie.
Aleksander Wielki, dowiedziawszy się o zniszczeniach, zaproponował odbudowę świątyni na własny koszt, pod warunkiem umieszczenia na niej tablicy z jego imieniem. Efezjanie odmówili, uznając, że świątynia Artemidy jest ich dziełem. Aby uniknąć bezpośredniego konfliktu, zaproponowano, że nie wypada, aby jeden bóg stawiał świątynię innemu bogu. Aleksander wprawdzie nie sfinansował budowy, ale zlecił swojemu architektowi Dejnokratesowi przygotowanie planów odbudowy. Dejnokrates dodał jedynie cokół pod świątynią.
Przy odbudowie pracowali wybitni artyści, między innymi Skopas (przy kolumnach) i Praksyteles (przy ozdabianiu głównego ołtarza). Nowa świątynia, zbudowana na fundamentach poprzedniej, w latach 334-260 p.n.e., była największym greckim sanktuarium tamtych czasów. Posiadała 13-stopniową krepidomę (schodkowe podium), a kolumny były nieco niższe niż w poprzedniej budowli. Ołtarz miał kształt podkowy, a posąg Artemidy został odbudowany techniką chryzelefantyny (ze złota, srebra, kości słoniowej i hebanu).
Nowa świątynia, wzniesiona na starych fundamentach, była otwarta na cały świat, a statki mogły podpływać prosto do jej stopni. Służyła nie tylko jako centrum kultu, ale także jako bank, miejsce wybijania monet i udzielania kredytów. Odbywały się tam coroczne festiwale ku czci bogini.
Zniszczenie i upadek świątyni
Przez pół tysiąclecia Artemizjon cieszył się sławą i przyciągał pielgrzymów. W IV wieku świątynię splądrowali Goci, a zniszczenia dopełniło trzęsienie ziemi. Przez wiele lat Efez pozostawał w ruinach. Dopiero w XIX wieku angielski archeolog Wood rozpoczął badania terenu, a później prace kontynuowali Austriacy i Anglicy, których znaleziska trafiły do zbiorów w Hofburgu i British Museum.
W okresie rzymskim kult Artemidy nadal kwitł, jednak wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa świątynia zaczęła podupadać. Najazdy Gotów i trzęsienia ziemi dokonały reszty. Ostatecznie, około 400 r. n.e., chrześcijanie zburzyli pozostałości konstrukcji. Do dziś zachowały się jedynie skromne ruiny, dostępne do zwiedzania.
Warto również wspomnieć o wydarzeniach opisanych w Dziejach Apostolskich, gdzie działalność św. Pawła w Efezie doprowadziła do zamieszek wywołanych przez Demetriusza, złotnika produkującego srebrne świątynki Artemidy. Obawiając się utraty dochodów, Demetriusz podburzył tłum przeciwko apostołowi, co pokazuje, jak silnie religia była wówczas powiązana z gospodarką miasta.
tags: #podpalenie #swiatyni #artemidy