Wielowymiarowa Służba: Rola, Wyzwania i Ochrona Policjantów, Strażaków i Ratowników

Służby ratownicze i porządkowe odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa obywatelom. Artykuł ten przybliża specyfikę pracy ochotniczych straży pożarnych, zasady współpracy policjantów i strażaków, wyzwania związane z ich służbą, a także kwestie ochrony prawnej i psychofizycznego obciążenia, szczególnie w zawodzie strażaka-ratownika.

Ochotnicze Straże Pożarne w Systemie Ratowniczym

Ustawa z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych określa, że ochotnicze straże pożarne (OSP) są umundurowanymi, wyposażonymi w specjalistyczny sprzęt jednostkami ochrony przeciwpożarowej. Są one przeznaczone do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, w tym prowadzącymi działania w zakresie ratownictwa specjalistycznego. Ustawową formą funkcjonowania OSP jest stowarzyszenie w rozumieniu przepisów ustawy Prawo o stowarzyszeniach.

Ochotnicze straże pożarne odgrywają służebną rolę wobec społeczności lokalnej, wykonując swoje zadania z poszanowaniem godności i praw obywateli. Szczegółowe zadania OSP są określone w art. 3 ustawy. Jednocześnie ustawodawca nałożył na gminy obowiązek zawarcia umów ze wszystkimi OSP działającymi na ich terenie.

Udział w działaniach i akcjach ratowniczych jest zarówno przywilejem, jak i obowiązkiem strażaków z ochotniczych straży pożarnych. Jak bowiem wynika z art. 1 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, udział ten jest kluczowy dla bezpieczeństwa.

Współpraca Policji i Ochotniczych Straży Pożarnych - Kwestie Prawne i Praktyczne

Zasady dotyczące policjantów będących strażakami OSP

Prawidłowość wykonywania zadań przez jednostkę OSP, zgodnie z zawartą umową, jest gwarantowana przez ustawowe zobowiązanie pracodawcy do zwalniania od świadczenia pracy strażaka-ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku zgodnie z art. 132 § 1 Kodeksu Pracy. Przywołany art. 132 § 1 kp odnosi się zaś do zachowania w każdej dobie prawa do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku. Rozwiązanie to (11-godzinny dobowy odpoczynek) wynika z dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 4 listopada 2003 r.

Ustawa o OSP w art. 12 w zakresie prawa do odpoczynku nie odsyła do innych poza Kodeksem Pracy regulacji prawnych. W ustawie o Policji, a przede wszystkim w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 11 września 2020 r. zostało wprost zastosowane rozwiązanie, o którym mowa w art. 132 § 1 Kodeksu Pracy. Obecnie czas odpoczynku, o którym mowa w art. 132 § 1 kp, jest tożsamy z czasem odpoczynku wynikającym z rozporządzenia w sprawie czasu służby policjantów. Problem może się pojawić w przypadku zaistnienia zróżnicowania długości trwania tego wypoczynku. W takim przypadku należy pamiętać, że uprawnienie do niezbędnego odpoczynku ma charakter szczególny i nie jest powiązane ze służbą w Policji, lecz z konkretnymi zdarzeniami wynikającymi z ustawy OSP.

W przypadku, gdy policjant-strażak ratownik OSP bierze udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty, jego przełożony ma obowiązek zapewnienia mu, po pierwsze, zwolnienia od zajęć służbowych, po wtóre, minimalnego dobowego wypoczynku.

Brak jest przepisów, które wykluczałyby możliwość zrzeszania się policjantów w OSP. Wręcz przeciwnie, z treści art. 63 ust. 3 ustawy o Policji można przyjąć, że policjanci mają prawo zrzeszania się. Są jedynie obowiązani do poinformowania przełożonego o przynależności do stowarzyszeń krajowych działających poza służbą. Natomiast przynależność do organizacji lub stowarzyszeń międzynarodowych wymaga zezwolenia komendanta głównego Policji lub upoważnionego przez niego przełożonego (art. 63 ust. 4).

Zatem to na policjantach, którzy są jednocześnie strażakami OSP, ciąży obowiązek ukształtowania wzajemnych relacji między zadaniami wynikającymi z obu rodzajów służb. Należy podkreślić, że zawsze priorytet powinna mieć służba w Policji. W razie konfliktu interesu policjant musi zdawać sobie sprawę, że w pierwszej kolejności jest związany rotą ślubowania, a sprzeniewierzenie się jej prowadzi do odpowiedzialności dyscyplinarnej. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że naruszenie ważnego interesu służby nie zawsze wiąże się z zawinionym zachowaniem funkcjonariusza.

Dodatkowe zajęcia poza służbą w Policji

W art. 62 ust. 1 ustawy o Policji ustawodawca stwierdza, iż policjant nie może podejmować zajęcia zarobkowego poza służbą bez pisemnej zgody przełożonego ani wykonywać czynności lub zajęć sprzecznych z obowiązkami wynikającymi z ustawy lub podważających zaufanie do Policji. Przepis ten wprowadza ograniczenia w zakresie podejmowania dodatkowych zajęć poza służbą, bez względu na to, czy mają one formę odpłatną, czy też nie. Służba w Policji, rozumiana jako wykonywanie ustawowych zadań tej formacji, korzysta z pierwszeństwa realizacji wobec wszelkich innych zobowiązań, jakie przyjął na siebie policjant.

Wyzwania w dowodzeniu na miejscu zdarzeń i szkolenia

W praktyce pojawiają się sytuacje wymagające jasnego określenia roli i odpowiedzialności poszczególnych służb. Dowodzenie na miejscu działań ratowniczych, dzięki ustawodawcy, pełni Straż Pożarna (PSP czy OSP) w zależności od sytuacji. Dowódca zastępu koordynuje wszystkie służby na miejscu, łącznie z Policją. Po zakończeniu działań, które obejmują ewakuację poszkodowanych i zabezpieczenie miejsca zdarzenia (udrożnienie drogi, płyny, wycieki prądy itd.), wypisuje się protokół przekazania miejsca zdarzenia, informuje dyspozytora o sytuacji i wraca do bazy. Istnieje jednak pewien wyjątek, np. alarm bombowy lub poszukiwania osób zaginionych, gdzie praktyka dowodzenia może się różnić.

Na prośbę policji można zostać i pokierować ruchem - ale na prośbę, a nie rozkaz, ponieważ od kierowania ruchem jest Policja, od zabezpieczenia miejsca po kolizji czy wypadku również. W przypadku problemów w koordynacji, OSP może poinformować Stanowisko Kierowania (SK) i ewentualnie wspólnie z dyżurnym podjąć decyzję. Zaleca się zakup druczków "Potwierdzenie przekazania terenu, obiektu lub mienia objętego działaniem ratowniczym", wypełnić i wręczyć policjantowi.

Przykładem współpracy jest spotkanie z uczniami Szkoły Podstawowej, gdzie policjant, strażak i ratownik medyczny przekazali dzieciom wiele przydatnych informacji o udzielaniu pierwszej pomocy. Dzieci uczyły się jak prawidłowo wykonać resuscytację krążeniowo-oddechową oraz jak ułożyć osobę poszkodowaną w pozycji bocznej ustalonej. Podczas prelekcji przedstawiciele służb ratowniczych mówili także o numerze alarmowym, do czego służy i co przekazać dyspozytorowi.

Policjanci angażują się również w szkolenie przyszłych strażaków OSP. Na przykład, mundurowi z Komendy Powiatowej Policji w Lwówku Śląskim przeprowadzili szkolenie dla przyszłych strażaków, między innymi w zakresie kierowania ruchem drogowym. Szkolenie policyjne było podzielone na trzy bloki tematyczne, z których pierwszy dotyczył zasad kierowania ruchem drogowym, a ostatnim etapem było zapoznanie się z zawodem policjanta.

Zwiększona Ochrona Prawna Funkcjonariuszy i Ratowników

Rada Ministrów przyjęła nowe przepisy, zgodnie z którymi atak na ratownika medycznego, policjanta, strażaka lub strażnika miejskiego może zakończyć się karą do 5 lat więzienia. Bezpieczeństwo tych osób jest priorytetem, a przemoc wobec nich jest niedopuszczalna. Nowelizacja Kodeksu Karnego jest odpowiedzią na postulaty środowiska medycznego i efekt współpracy między resortami.

Zwiększona ochrona prawna obejmuje:

• Karę do 5 lat więzienia za atak na policjanta, strażaka, ratownika medycznego lub osobę ratującą innych (np. każdą osobę, która podczas interwencji zostanie znieważona, będzie traktowana jak funkcjonariusz publiczny, a sprawą szybko zajmie się prokuratura).
• Tę samą ochronę jak funkcjonariusze publiczni otrzymują także obywatele podejmujący interwencję.
• Za agresywne zachowanie w miejscu publicznym, np. pod wpływem alkoholu lub narkotyków i innych środków odurzających, grozi taka sama kara za zakłócanie spokoju i porządku publicznego.
• Sąd będzie musiał opublikować wyrok, czyli ujawnić osobę sprawcy.
• Jeśli ktoś zostanie przyłapany na gorącym uczynku, to policja ma obowiązek, a nie tylko możliwość, zatrzymać go i doprowadzić do sądu, gdzie sąd w trybie przyspieszonym osądzi sprawcę.

W ubiegłym roku zespoły ratownictwa medycznego interweniowały ponad 3,2 mln razy, a aż trzy tysiące razy same potrzebowały wsparcia po aktach przemocy, co podkreśla pilność wprowadzenia tych zmian.

Zawód Strażaka-Ratownika: Wymagania, Wyzwania i Wpływ na Zdrowie

Charakterystyka zawodu i wymagania

Strażak-ratownik to zawód dla ludzi, od których wymaga się wysokiego poziomu sprawności psychofizycznej oraz dużej odporności na stres. Jest on zakwalifikowany do grupy zawodów o bardzo wysokim poziomie ryzyka. Podczas wykonywania obowiązków służbowych strażacy-ratownicy często poddawani są znacznym obciążeniom zawodowym - stykają się z wieloma czynnikami, zewnętrznymi i wewnętrznymi, niekorzystnie wpływającymi na ich zdrowie, a niejednokrotnie zagrażającymi życiu. Ich praca jest pewnego rodzaju misją, gdyż są wzywani tam, gdzie zachodzi potrzeba niesienia pomocy ludziom oraz środowisku naturalnemu. Strażacy-ratownicy ratują mienie i dobytek ludzki, często będące dorobkiem całego życia. Działają w miejscach, gdzie sytuacja wymaga przytomności umysłu i rozwagi, ale jednocześnie szybkiej reakcji, dużej wytrzymałości psychicznej i odpowiedzialności, a także właściwego zachowania się wobec poszkodowanych.

Szkolenie i rozwój zawodowy

Przygotowanie do zawodu strażaka-ratownika odbywa się na czterech poziomach:

1. I poziom - kurs podstawowy trwający około 4 miesiące.
2. II poziom - kurs podoficerski trwający około 4 miesiące.
3. III poziom - studium zawodowe aspiranckie: 2-letnie zakończone uzyskaniem tytułu zawodowego technika i stopnia młodszego aspiranta.
4. IV poziom - studia dwustopniowe w Szkole Głównej Służby Pożarniczej (SGSP), stacjonarne lub zaoczne: I stopień trwa 3,5 roku i kończy się uzyskaniem tytułu inżyniera, a II stopień 5-letni kończy się uzyskaniem tytułu magistra inżyniera oraz stopnia młodszego kapitana.

Forma przygotowania do zawodu strażaka-ratownika nie budzi zastrzeżeń, jednak doświadczenie wskazuje, że doskonalenie zawodowe powinno być kontynuowane w dalszych latach pracy w zakresie odpowiednim do kwalifikacji. Po zakończeniu studiów oficerskich czy też kursu podoficerskiego przełożeni powinni dokładać wszelkich starań, by proces doskonalenia zawodowego ich podwładnych trwał nieustannie, przy zapewnieniu odpowiednich środków dydaktycznych i bazy poligonowej. Powinni też dbać o odpowiednią profilaktykę zdrowotną, w tym współpracę z psychologiem, szczególnie w sytuacjach krytycznych, na różnych szczeblach strażackiej hierarchii.

Czynniki obciążające i zagrożenia w pracy strażaka-ratownika

Pracę strażaka-ratownika cechuje duża zmienność warunków środowiska pracy. W miejscu gaszenia pożaru panuje wysoka temperatura i duża wilgotność, a na zewnątrz może np. być śnieg, silny wiatr i paraliżujące zimno. Ludzie wykonujący ten zawód eksponowani są często na działanie różnorodnych czynników niebezpiecznych i szkodliwych:

• Fizyczne: spadające elementy nadpalonych konstrukcji płonącego obiektu, niska lub wysoka temperatura, atmosfera wybuchowa lub uboga w tlen.
• Chemiczne: toksyczne gazy i pyły.
• Biologiczne: wirusy, bakterie.

Oprócz tego niezwykle ważnym elementem pracy strażaka-ratownika jest duże obciążenie psychofizyczne organizmu. Składa się na nie praca w warunkach zagrożenia życia i zdrowia własnego oraz świadomość odpowiedzialności za życie ratowanych i współuczestniczących w akcji osób. Strażak-ratownik pełniący funkcję dowódcy jest dodatkowo obciążony odpowiedzialnością za przebieg i powodzenie całej akcji, właściwą koordynację działań oraz zdrowie i życie podległego zespołu.

Przed rozpoczęciem służby na swojej zmianie, strażak-ratownik przechodzi procedurę zwaną „zaprzysiężeniem służby". Zmiany - zdająca i przyjmująca - stają na zbiórce, podczas której zgodnie z harmonogramem jedni zdają sprzęt i dokumentację, a drudzy je przyjmują. Przekazywanie służby, trwające zaledwie 15 minut, odbywa się na zasadzie wzajemnego zaufania, gdyż jest to czas zbyt krótki na precyzyjne sprawdzenie sprawności sprzętu i kompletności przejmowanej dokumentacji. Zmiana przyjmująca nie ma wyboru - musi zaufać kolegom, ich działaniu w dobrej wierze i odpowiedzialności. Ryzyko zagrożenia utraty zdrowia i życia jest na stałe wpisane w zawód strażaka-ratownika. Czynniki środowiska pracy obciążające w tym zawodzie można ogólnie podzielić na zewnętrzne (występujące podczas działań ratowniczych) i wewnętrzne (wynikające z regulaminów i procedur). Praca odbywa się w warunkach presji czasowej i podlega krytycznej ocenie zagrożonej społeczności oraz przełożonych.

Problem stresu i jego wpływ na zdrowie

Problem stresu wśród strażaków-ratowników jest wciąż aktualny, a badania jego przyczyn oraz poszukiwanie sposobów jego ograniczania powinny być podejmowane wspólnie przez naukowców, organizatorów pracy, służbę bhp oraz samych strażaków-ratowników. Głębsze poznanie i rozumienie problemów tej grupy zawodowej pomoże w podejmowaniu właściwych działań profilaktycznych. Emocjonalnie reagują ci strażacy, którzy nie zdają sobie sprawy z podejmowanego ryzyka związanego z zagrożeniami, nie oceniają go w sposób właściwy, a reagują dopiero wówczas, gdy ma ono charakter ekstremalny (np. huragan, trzęsienie ziemi) czy osobisty. Strażacy, którzy wykonują swoje zadania brawurowo, nie analizując i nie rozpoznając sytuacji w miejscu zdarzenia, narażają siebie i innych na ryzyko utraty zdrowia i życia.

Standardowe zadania ciążące na strażakach-ratownikach, takie jak ratowanie ludzi, zapewnienie im opieki, transport poszkodowanych ze strefy niebezpiecznej czy wydobywanie zwłok spod gruzów wymagają hartu ducha i mogą skutkować uszczerbkiem na zdrowiu, zwłaszcza psychicznym. Praca ta może zatem budzić u samych strażaków-ratowników uczucia rozpaczy, smutku, bezsilności, a czasem odrazy i przerażenia. Z drugiej strony, praca ta może jednak dawać przekonanie o wykonywaniu ważnej misji, powodować poczucie spełnienia zawodowego i radość z wykonywanej pracy, pogłębiać więzi z innymi ludźmi. Takie spojrzenie budzi przekonanie, że ci ludzie, by dobrze chronić nasze życie, zdrowie oraz mienie, muszą być wyposażeni przez naturę w odpowiednią odporność psychiczną i fizyczną oraz wszechstronną wiedzę z różnych dziedzin.

Badania subiektywnej oceny pracy strażaków-ratowników

W celu zbadania, jak strażacy-ratownicy subiektywnie oceniają wybrane aspekty swojej pracy, przeprowadzono badania ankietowe w losowo wybranych komendach powiatowych Państwowej Straży Pożarnej. W tym dobrowolnym i anonimowym badaniu uczestniczyło 36 mężczyzn w wieku od 26 do 50 lat, ze stażem pracy od 2 do 26 lat. Wszyscy uczestniczyli w akcjach ratowniczo-gaśniczych prowadzonych przez macierzyste jednostki i wykonywali pracę w systemie zmianowym: 24 godziny służby i 48 godzin wolnych od pracy. Odniesienie obserwowanych problemów do tolerancji obciążeń środowiska pracy, ocenianej subiektywnie przez pracowników wykonujących ten zawód, może stanowić podstawę do zaproponowania zmian, między innymi w organizacji czasu pracy, zmierzających do lepszego dostosowania jej do możliwości psychofizycznych strażaka-ratownika.

Wyniki badań

• Bardziej zadowoleni z pracy byli strażacy w wieku do 39 lat, choć i w tej grupie 3 osoby przyznały, że nie lubią swojej pracy.
• Widoczny jest spadek zadowolenia z pracy wraz z wydłużającym się stażem pracy w zawodzie. W grupie ze stażem powyżej 15 lat procent strażaków-ratowników, którzy stwierdzili brak zadowolenia ze służby, był o około 50% wyższy w stosunku do grupy z krótszym stażem.
• Uciążliwości pracy lepiej tolerują młodsi pracownicy, których większość stwierdziła, że do zawodu przywiodła ich fascynująca praca i społeczny prestiż zawodu.
• Biorąc pod uwagę zmianowy charakter pracy, stwierdzono, że wybudzanie w nocy dobrze znosi połowa ankietowanych. Jednak strażacy młodsi, poniżej 39. roku życia, przyznali, że wybudzanie nocne spowodowane wyjazdem do akcji ma zły wpływ na ich samopoczucie i gotowość do pracy.
• Wyniki analizy zdolności do pracy ocenianej subiektywnie wskazują na oczywistą zależność, że zdolność do pracy maleje w miarę wydłużania się stażu pracy. Największy entuzjazm do pracy można zaobserwować wśród strażaków-ratowników w pierwszych latach służby. W przedziale stażu 10-15 lat zaczyna on słabnąć i po osiągnięciu 15 lat pracy strażak-ratownik zaczyna myśleć o zakończeniu kariery w tym zawodzie. Są to wyniki niepokojące, gdyż ma on wówczas zaledwie około 45 lat.

Choroby zawodowe i rozszerzony zakres zadań

Odejściu strażaka-ratownika ze służby niejednokrotnie towarzyszy pogorszenie stanu zdrowia. Jak wynika z badań, głównie są to choroby układu oddechowego, nerwowego, kostno-mięśniowego i tkanki łącznej, układu krążenia, w tym nadciśnienie tętnicze i choroby serca. Zaburzenia psychiczne stanowią przyczynę aż 8% absencji chorobowej strażaków-ratowników, a choroby układu trawiennego około 7%.

W ostatnich latach znacznie wzrosło obciążenie strażaków-ratowników pracą, gdyż na tę formację, oprócz walki z pożarami i innymi klęskami żywiołowymi, nałożono wiele dodatkowych zadań związanych z prowadzeniem działań z zakresu ratownictwa technicznego oraz chemiczno-ekologicznego. Strażacy-ratownicy pomagają także ratownikom Pogotowia Ratunkowego w prowadzeniu działań z zakresu ratownictwa medycznego: na akwenach wodnych w zakresie ratownictwa wodnego nurkowego, współpracują z grupami ratownictwa górskiego, prowadzą akcje poszukiwawcze w gruzowiskach w kraju i za granicą. Ogrom obowiązków i odpowiedzialności skłania do ponownego przyjrzenia się problemom stresu w tej grupie zawodowej, który, jak wykazano w literaturze, może być przyczyną większości dolegliwości i chorób zawodowych.

tags: #policjant #strazak #ratownik