Lasy Amazonii trawione są przez pożary w rekordowym tempie, co budzi globalne obawy o stan powietrza i przyszłość klimatu. Las tropikalny ma ogromne znaczenie nie tylko ze względu na wielkość i różnorodność, ale również na kluczowe funkcje, które pełni dla całej planety.
Amazonia - "Zielone Płuca Ziemi" i Jej Kluczowa Rola
Lasy Amazońskie nie bez powodu nazywane są Zielonymi Płucami Ziemi. Pełnią funkcję naturalnego magazynu węgla pochłanianego z powietrza, tym samym spowalniając trwający kryzys klimatyczny. Lasy absorbują dwutlenek węgla - jeden hektar lasu wchłania rocznie 140-250 ton CO2, dzięki temu, że rośliny w procesie fotosyntezy pobierają z powietrza dwutlenek węgla, a oddają życiodajny tlen. Jak podaje WWF, w ciągu ostatnich 150 lat ludzie wytworzyli ogromne ilości CO2, głównie poprzez spalanie paliw kopalnych, co miało główny wpływ na globalną zmianę klimatu. W tym kontekście lasy Amazonii, dostarczające do atmosfery aż 20% tlenu, pełnią niezwykle ważną funkcję.
Jednakże, choć Amazonia jest nadzwyczaj ważnym ekosystemem, twierdzenia, że wskutek pożarów zabraknie nam tlenu, nie odpowiadają prawdzie. Jak wyjaśnia Niklas Hoehne, naukowiec z Wageningen University & Research Centre, lasy absorbują dwutlenek węgla z atmosfery i przekształcają go w tlen i węglowodany, ale większość tego gazu magazynują wody mórz i oceanów. Lasy i ziemia pochłaniają w skali światowej mniej więcej jedną trzecią dwutlenku węgla emitowanego przez ludzi, z czego Puszcza Amazońska magazynuje około jednej szóstej.
Puszcza Amazońska zajmuje powierzchnię około 5,5 miliona kilometrów kwadratowych, co odpowiada obszarowi należącemu do dziewięciu krajów: Brazylii, Peru, Kolumbii, Ekwadoru, Gujany Francuskiej, Gujany, Surinamu i Wenezueli. Las tropikalny stanowi dom dla około 3 milionów gatunków roślin i zwierząt oraz blisko miliona rdzennych mieszkańców. Żyje w nim 20% gatunków ptaków i roślin, 10% znanych na świecie gatunków ssaków oraz nawet 15 razy więcej gatunków ryb niż w Europie. Od tysięcy lat rdzenni mieszkańcy wykorzystywali owady i rośliny w celach leczniczych, a wiedza na temat ich zastosowania jest przekazywana z pokolenia na pokolenie przez szamanów.
Skala i Przyczyny Pożarów
Lasy Amazonii trawione są przez pożary w rekordowym tempie. Od początku roku zanotowano o 84% więcej pożarów niż w roku poprzednim. Szacuje się, że od stycznia do sierpnia 2019 roku było ich około 72 tysiące, podczas gdy w całym 2018 roku odnotowano mniej niż 40 tysięcy. Tylko w ciągu jednego tygodnia zaobserwowano ponad 9500 pożarów. Głównymi źródłami pożarów są susze, ale równie często dochodzi do celowego rozniecania ognia.
Odpowiedzialność za te zdarzenia najczęściej ponoszą ludzie, głównie w celu pozyskiwania terenów pod wypas bydła i rolnictwo. Ane Alencar, dyrektor naukowy brazylijskiego Instytutu Badań Środowiska w Amazonii, wyjaśniła, że ludzie chcący stworzyć rancza dla bydła ścinają drzewa, pozostawiają drewno do wyschnięcia, a następnie podpalają je, aby prochy mogły nawozić glebę. Według szacunkowych wyliczeń naukowców, niemal 80% powierzchni "odebranej" puszczy amazońskiej zostało przeznaczone właśnie na tereny pod hodowlę krów.
Wpływ polityki na deforestację
Kolejne pożary oraz pogłębiające się globalne ocieplenie powodują, że coraz większa powierzchnia Amazonii znika, a stopniowo cofają się również procesy ekologiczne, które zachodziły tu przez miliony lat. Zmiana polityki i zmniejszenie kontroli nad regionem doprowadziły do znacznego wzrostu liczby pożarów. Prezydent Brazylii, Jair Bolsonaro, sceptycznie podchodzący do problemów ochrony środowiska, stawia na rozwój Amazonii poprzez eksploatację gospodarczą jej terenów. W 2018 roku zobowiązał się on wobec właścicieli ziemskich i hodowców bydła, że otworzy dla nich dziewicze tereny Amazonii.
Prezydent Bolsonaro oskarża o zaistniałą sytuację organizacje pozarządowe, twierdząc, że to one podkładają ogień, aby postawić władze w złym świetle. Jednak nie przedstawił na to żadnych dowodów. Ze strony władz obserwuje się brak reakcji na takie działania, a wręcz zmniejszono budżet brazylijskiej agencji zajmującej się ochroną środowiska. Naukowcy ostrzegają, że taka polityka może mieć katastrofalne skutki dla kontynentu i całej planety.
Bezpośrednie i Długoterminowe Konsekwencje dla Powietrza i Klimatu
Pożary mają bezpośredni, widoczny wpływ na jakość powietrza. Dym pochodzący z płonących lasów w stanach Amazonas i Rondonia był tak intensywny, że 19 sierpnia wywołał godzinny blackout w Sao Paulo, oddalonym od żywiołu o 2700 kilometrów. Agencja kosmiczna NASA opublikowała zdjęcia, na których widać ogromne tereny w dorzeczu Amazonki zasnute dymem, co świadczy o skali zjawiska widocznego nawet z kosmosu. Obliczono, że z każdą minutą pogorzelisko powiększa się o powierzchnię równą boisku piłkarskiemu.
Kto odpowiada za pożar Amazonii?
Pożary niszczą cały ekosystem i zwiększają efekt cieplarniany. Bez tropikalnych lasów deszczowych efekt cieplarniany byłby prawdopodobnie jeszcze wyraźniejszy, a zmiany klimatu mogłyby się znacznie pogłębić. Lasy Amazonii są niezwykle ważne dla całego świata, a ich karczowanie sprawia, że region ten stał się dużym emitentem dwutlenku węgla, co potwierdza Niklas Hoehne.
Pętla sprzężenia zwrotnego i punkt krytyczny
Brazylijski klimatolog Carlos Nobre ostrzega, że nawet niewielki wzrost wycinki Amazonii może pociągnąć za sobą reakcję łańcuchową: wylesienie osuszy klimat, co z kolei dodatkowo zwiększy ryzyko pożarów i susz. Specjalistka Kirsten Thonicke z Poczdamskiego Instytutu Badań Skutków Zmian Klimatu dodaje, że jesienne deszcze następują tam coraz później. Naukowcy szacują, że jeśli wycięte zostanie 20-25% puszczy (do tej pory wycięto 17%), bezpowrotnie wymrzeć może aż połowa dżungli. Gdy wyrąbiemy zbyt wiele Puszczy Amazońskiej, możemy spowodować zmiany, od których już nie będzie odwrotu, a także zmienić cały klimat w tym regionie, prowadząc do znacznego zmniejszenia liczby opadów i postępującego wysuszenia.
Globalne Ostrzeżenia i Potrzeba Działań
W ostatnich latach w amazońskich stanach Brazylii obserwowane są również anomalia pogodowe, w tym nadmierne opady deszczu i wysoki poziom rzek, powodujące groźne powodzie. Badania wykazały, że bioróżnorodność terenów objętych działalnością ludzi jest mocno naruszona w porównaniu do dzikich lasów. Naruszenie warunków pełnego zalesienia prowadzi do powstawania wzmożonych wiatrów, powoduje suszę i pożary.
Szkody wyrządzone ekosystemowi Amazonii przez ogół szkodliwej działalności ludzkiej są porównywalne do wycinki 92 000-139 000 km² lasów. Naukowcy mówią wprost o tym, że na świecie nastaje "era ognia". Problemy karczowania lasów, budowania elektrowni wodnych, dróg i kolonizacji dotyczą tego regionu od lat.
Pożary w Amazonii i na Syberii to nie jest lokalny problem. Utrata milionów drzew w Ameryce Południowej, które generują jedną piątą tlenu na świecie, jest problemem dla całej planety. Ocieplenie klimatu zdaniem wielu naukowców stało się faktem i alarmują, że mamy ostatnią szansę na zahamowanie tego procesu, widząc zależność między wypalaniem lasów deszczowych w Amazonii a pożarami lasów na Syberii.
Aby uchronić lasy amazońskie, nie wystarczy ograniczyć proces wylesiania. Jak pokazują wyniki badań, przeciwdziałanie samej deforestacji nie uratuje lasów amazońskich, gdyż głównym zagrożeniem dla fauny i flory Amazonii są inne działania ludzi, takie jak selektywny wyrąb drzew czy rolnictwo. Jedynym sposobem na powstrzymanie wymierania lasów jest presja zewnętrzna, nie tyle polityczna, co ekonomiczna.