Pożary z udziałem butli z acetylenem należą do najbardziej wymagających i niebezpiecznych akcji ratowniczo-gaśniczych. Ich specyfika wynika z właściwości chemicznych acetylenu - gazu skrajnie wybuchowego i łatwopalnego. Wzrost temperatury wewnątrz butli może prowadzić do gwałtownego wzrostu ciśnienia, a w konsekwencji do rozerwania zbiornika, co stanowi ogromne zagrożenie dla ratowników i otoczenia.
Pożar butli z acetylenem w Bydgoszczy - Studium przypadku
Jednym z przykładów skali zagrożenia i złożoności działań jest pożar, do którego doszło 7 kwietnia w zakładzie rozlewni gazów technicznych przy ulicy Toruńskiej w Bydgoszczy. Była to jedna z najbardziej wymagających akcji w ostatnim czasie, objęła kilkadziesiąt butli z acetylenem.
Przebieg zdarzenia i działania ratownicze
Pożar wybuchł w firmie zajmującej się rozlewaniem i dystrybucją gazów technicznych. Do zapłonu i wybuchu miało dojść w trakcie napełniania butli z acetylenem, w wyniku czego ogień rozprzestrzenił się na co najmniej 40 butli, stojących obok w metalowych koszach. Załoga zakładu została ewakuowana, na szczęście nikt nie ucierpiał.
W kulminacyjnym momencie na miejscu pracowało 135 strażaków, zaangażowano łącznie 39 zastępów z powiatu bydgoskiego oraz innych jednostek regionu. Płomień na zaworach był kontrolowany, a butle w sposób nieprzerwany chłodzone. Działania straży skupiły się na szczegółowym rozpoznaniu pod kątem osób postronnych i poszkodowanych z terenu zakładu. Wszyscy zdążyli opuścić teren o własnych siłach.
W środę, 8 kwietnia, około godziny 5:20 ugaszone zostały wszystkie butle z acetylenem. Akcja strażaków trwała 15 godzin. Mł. bryg. Karol Smarz, oficer prasowy Komendy Miejskiej Policji w Bydgoszczy, informował o otrzymaniu zgłoszenia o wybuchu na terenie jednej z firm zajmujących się rozlewnią gazów technicznych. Stwierdzono, że pali się na zaworach około 60 butli z gazem. Rzecznik KM PSP w Bydgoszczy zaznaczył, że nie stwierdzono rozerwanego zbiornika, który świadczyłby o wybuchu, a do zdarzenia doszło podczas opróżniania i ładowania butli, gdzie musiał pojawić się bodziec energetyczny prowadzący do zapłonu.
Wykorzystany sprzęt i zasoby
Do akcji zadysponowano liczne zastępy straży pożarnej, w sumie 70 zastępów i 150 strażaków. Głównym zadaniem było zapewnienie ciągłego zaopatrzenia w wodę, do czego wykonano specjalne połączenie do Brdy. W działaniach gaśniczych włączono także cysterny z Włocławka i Inowrocławia. Butle były schładzane od wtorkowego popołudnia, w szczytowym momencie strażacy potrzebowali około 4 tys. litrów wody na minutę.
Temperatura pojemników kontrolowana była kamerami termowizyjnymi przy użyciu dronów i specjalistycznych robotów. Pracowały także specjalistyczne roboty ze Szkoły Aspirantów PSP w Poznaniu oraz Szkoły Podoficerskiej PSP w Bydgoszczy, wykorzystywane do schładzania butli. Wojewoda Michał Sztybel podkreślił, że w trakcie akcji wykorzystywany był sprzęt zakupiony w ramach Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, w tym drony do rozpoznania sytuacji, dwa roboty samojezdne, kontener sanitarny, wężowy, przeciwpowodziowy (pompowy), przyczepę wężową, trzy cysterny, quad OSP Solec Kujawski oraz samochód dowodzenia i łączności ze Świecia. O zabezpieczenie medyczne zadbał PCK w Bydgoszczy.
Finał akcji i zabezpieczenie
W środę nad ranem, o godzinie 5:20, zgasł ostatni płomień butli acetylenowej. Ratownicy ze Specjalistycznej Grupy Ratownictwa Chemicznego z Bydgoszczy prowadzili działania bezpośrednio przy zbiornikach, stwierdzając jeszcze niewielkie wycieki z pojedynczych butli. Kontynuowano schładzanie, aby nie dopuścić do wystąpienia atmosfery wybuchowej. Pomiary były powtarzane, a po ustąpieniu zagrożenia wybuchem, butle przy użyciu ciężkiego sprzętu przeniesiono do specjalistycznych kontenerów gaśniczych. Są to kontenery przeznaczone do umieszczania w nich m.in. samochodów elektrycznych po pożarach. Palety z butlami, które były poddawane oddziaływaniu pożaru, zostały zalane po brzegi wodą i chłodzone w kontenerach przez co najmniej 24 godziny. Okoliczności zdarzenia ustala policja pod nadzorem prokuratora.
Inne incydenty z butlami acetylenowymi
Pożar w Gdańsku (2017)
15 września 2017 roku w Gdańsku, przy ul. Reduta Miś, doszło do pożaru w warsztacie, gdzie paliła się butla acetylenowa, a ogień rozprzestrzeniał się na trzykondygnacyjny budynek. Strażacy dotarli na miejsce, w tym samym momencie doszło do eksplozji wypalonej butli. Siła wybuchu była tak duża, że wypadły wszystkie okna na parterze budynku, powiększając straty. Strażacy w pierwszej chwili rozpoczęli rozpoznanie pod kątem osób poszkodowanych i rozwinęli linie gaśnicze w celu ugaszenia pożaru hali. Sytuacja była poważna, dlatego do pomocy zadysponowano dodatkowe zastępy z JRG 3 Gdańsk Orunia oraz ciężkie samochody gaśnicze z JRG 1 i JRG 4. Pożar opanowano około 11:30, a ostatnie samochody opuściły teren działań o 12:30.
Pożar warsztatu w Rudzicy
W Rudzicy, przy ul. Krótkiej, doszło do pożaru budynku warsztatu ślusarskiego. Przed przyjazdem straży pożarnej słychać było odgłosy wybuchów gazów i oparów cieczy. Ogień pojawił się w pomieszczeniu kotłowni. Właściciel warsztatu podjął próbę ugaszenia pożaru, jednak bezskutecznie. Na miejscu okazało się, że ogniem objęty jest w całości jeden budynek drewniany. Dużym utrudnieniem była płonąca butla z acetylenem, znajdująca się na zewnętrznej ścianie jednego z budynków. Ratownicy rozpoczęli intensywne chłodzenie butli, działając szczególnie ostrożnie ze względu na realne zagrożenie wybuchem i wykorzystując do ochrony stałe przeszkody. W pierwszej fazie działań do schłodzenia butli z acetylenem podano dwa prądy wody, natomiast trzy prądy gaśnicze podano w natarciu na pożar. Miejsce zdarzenia zabezpieczały patrole policji oraz zespół ratownictwa medycznego. Wszystkie osoby postronne zostały odsunięte w bezpieczne miejsce. Wskutek pożaru spłonął budynek gospodarczy z dużą ilością wyposażenia, nadpaleniu uległ budynek murowany, a na sąsiedniej posesji opaleniu uległa altana. Wstępne straty oszacowano na kwotę 500 tys. zł, uratowano mienie o wartości około 500 tys. zł.
Ogólne zasady postępowania podczas pożaru butli z acetylenem
Zdarzenia z udziałem butli acetylenowych wymagają od ratowników szczególnej ostrożności i wiedzy. Komenda Główna PSP wydała zasady postępowania w tego typu interwencjach, które są kluczem do sprawnego i bezpiecznego podjęcia działań ratowniczych.
Rozpoznanie zagrożenia
Butle z acetylenem, które zostały podgrzane oraz z których w wyniku uszkodzenia wycieka gaz, stanowią największe zagrożenie. Kluczowe jest szybkie rozpoznanie sytuacji:
- Oceń, czy butla jest szczelna/nieszczelna (charakterystyczny dźwięk wydobywającego się gazu, powstawanie bąbelków np. przy użyciu spryskiwacza z płynem, widoczne uszkodzenia).
- Oceń, czy butla była poddana wielokrotnym uderzeniom i/lub płomieniom/temperaturze.
- Wykonuj pomiary eksplozymetrem. Należy pamiętać, że współczynnik przeliczeniowy dla acetylenu, gdy eksplozymetr skalibrowany jest na metan, wynosi x1,3 (zależy to od danego miernika).
Z dalszym wzrostem temperatury powyżej 65°C wewnątrz butli gwałtownie wzrasta ciśnienie, co stopniowo zwiększa ryzyko rozerwania butli. Niektóre źródła podają 120-140°C jako moment rozerwania butli.
Strefy bezpieczeństwa i monitorowanie
Bezpieczeństwo ratowników jest priorytetem:
- Nie podchodź i nie przemieszczaj butli, jeśli zagrożone jest życie ratowników (brak osłon, brak możliwości wykonania stanowisk bezobsługowych). W takiej sytuacji należy skupić się na ewakuacji i zabezpieczeniu, zaniechając działań gaśniczych.
- Wyznacz strefę zagrożenia (w budynku: minimum ściany zewnętrzne, w terenie: minimum 30m).
- Monitoruj stężenie wybuchowe w obszarze, eliminuj potencjalne źródła zapłonu (używaj tylko narzędzi nieiskrzących, sprzętu EX).
Działania gaśnicze i chłodzenie
Odpowiednie chłodzenie butli jest kluczowe:
- Nie gaś płomienia wydobywającego się z butli, chyba że jest to absolutnie konieczne (np. płomień ogrzewa inne niebezpieczne butle/materiały). Palący się gaz jest mniej groźny niż wyciek gazu bez spalania w ograniczonej przestrzeni.
- Prąd rozproszony wody powinien pokrywać 50%-100% powierzchni butli. Chłodzenie należy prowadzić przez co najmniej godzinę. Jeśli pokrycie jest mniejsze niż 50% powierzchni butli, chłodzenie powinno trwać dłużej.
- W przypadku płonących butli, działania strażaków polegają na schładzaniu butli i kontrolowanym wypalaniu gazu.
Długoterminowe zabezpieczenie
Po opanowaniu bezpośredniego zagrożenia należy podjąć dalsze kroki:
- Monitorować czas rozpoczęcia chłodzenia i jego zakończenia, oraz wymagany czas kontynuacji chłodzenia (np. poprzez zanurzenie butli w wodzie).
- Powiadomić miejscowy UDT/TDT/WDT o zaistniałym zdarzeniu.
- Jeśli cała butla została opróżniona, należy dodać tę informację w uwagach przekazania.
Znaczenie szkolenia i przygotowania ratowników
Każdy ratownik Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) jest świadomy powagi zagrożenia występującego podczas zdarzeń z udziałem butli acetylenowych. Jak ważne są odpowiednie umiejętności oraz wiedza, przypominają dwukrotnie wydawane przez Komendę Główną PSP zasady postępowania w tego typu interwencjach.
Teoretyczne podstawy
Punktem wyjścia w szkoleniu jest oczywiście teoria. Poznanie właściwości chemicznych gazu (reaktywności, palności, gęstości względem powietrza) wyjaśnia wiele kolejnych czynności, które powinny zostać wdrożone. Nie oznacza to jednak postawienia ratownikom wymogu znajomości temperatur wrzenia czy masy molowej. Przykładem są ustanowione odległości (sugerowane promienie stref zagrożenia), których wartości są poparte zbadanym zasięgiem odłamkowania butli podczas wybuchu. Klucz efektywnego szkolenia to zainteresowanie słuchaczy, dlatego warto opracować własną prezentację opartą na treściach zatwierdzonych przez KG PSP.
Praktyczne ćwiczenia
Wiedza teoretyczna stanowi połowę sukcesu. Aby jak najlepiej upozorować zdarzenie, do ćwiczeń wykorzystuje się atrapy butli acetylenu. W JRG 3 w Warszawie zmodyfikowano wycofaną z użytku butlę powietrzną aparatu ochrony dróg oddechowych AP3, nadając jej odpowiednią barwę (kasztanową) i wyposażając w zawór butli z acetylenem oraz oryginalny reduktor, przewody i palnik. Najtrudniejszym wyzwaniem jest uzyskanie podwyższonej temperatury płaszcza butli, co można osiągnąć np. przez umieszczenie we wnętrzu atrapy grzałki elektrycznej. W JRG 3 butlę wypełniono wrzątkiem, co pozwoliło uzyskać temperaturę płaszcza rzędu 70°C w krótkim czasie, bez uszkodzeń zewnętrznych atrapy.
Celem ćwiczeń praktycznych jest utrwalenie umiejętności rozpoznawania rodzaju butli (także z wykorzystaniem lornetki) oraz przeprowadzania testu zwilżania i chłodzenia butli. Ważnym punktem jest prawidłowe rozpoznanie, będące kluczem do podjęcia właściwych decyzji. Zwraca się uwagę, jak łatwo ratownik może źle ocenić swoją odległość od butli.
W działaniach zastosowano dla porównania dwie kamery termowizyjne (sytuacyjną oraz taktyczną), aby sprawdzić, z jak dużego dystansu kamera daje rzeczywisty odczyt temperatury. Okazuje się, że wartości pomiarów z bliska i z odległości 40 metrów różnią się o około 20 stopni Celsjusza. Obraz termograficzny, mimo zakłamanej wartości, wskazuje różnicę temperatur pomiędzy butlą a otoczeniem. Aby zminimalizować zużycie wody, wykonano bezobsługowe stanowisko gaśnicze z układu wężowego W25, a grupa ćwicząca przeprowadziła test zwilżania, oceniając odparowanie wody z płaszcza.
Wyzwania i udoskonalenia
Choć ogólnopolskich statystyk zdarzeń z udziałem butli acetylenowych nie można porównać do pożarów lasów czy mieszkań, ratownik KSRG nie może uśpić czujności i zlekceważyć odpowiedniego przygotowania. Bogactwo doświadczenia niektórych ratowników, wynikające ze specyfiki danego obszaru chronionego i zwiększona styczność PSP i OSP z acetylenem, pozwolą na udoskonalenie form prowadzenia ćwiczeń. Ciekawym kierunkiem byłoby dzielenie się rozwiązaniami, które urozmaicają doskonalenie zawodowe w jednostkach ratowniczo-gaśniczych.