Amazonia, nazywana często „płucami świata”, odgrywa kluczową rolę w regulacji globalnego klimatu i jest domem dla niezliczonych gatunków roślin i zwierząt. Niestety, ten bezcenny ekosystem od lat zmaga się z falą niszczycielskich pożarów, których skala w ostatnich latach osiągnęła alarmujący poziom, prowadząc do tragicznych skutków dla bioróżnorodności i klimatu.
Skala Katastrofy i Alarmujące Statystyki
W 2019 roku liczba pożarów lasów deszczowych w Amazonii wzrosła o 84 procent w porównaniu z takim samym okresem roku ubiegłego. Najwięcej pożarów wybuchło w brazylijskim stanie Amazonas. Te alarmujące wiadomości przekazał Brazylijski Narodowy Instytut Badań Kosmicznych (INPE). Rok 2019 okazał się najgorszym przynajmniej od sześciu lat, odkąd Instytut ten zaczął monitorować liczbę pożarów.
Dymy z pożarów w stanie Amazonas dotarły nawet do oddalonego o niemal 3 tysiące kilometrów São Paulo, co uwidoczniło ogromną skalę problemu. Brazylijski Narodowy Instytut Badań Kosmicznych (INPE) obliczył, że w 2019 roku pożarów w Amazonii było o około 30,5 procent więcej niż rok wcześniej.
Alarmująca sytuacja w Amazonii wywołała szeroki oddźwięk na całym świecie, a celebryci często moralizują na temat tej katastrofy. Aktor Leonardo DiCaprio napisał na Instagramie: „Przerażające, że Amazonia - największy las deszczowy na świecie, wytwarzający 20 proc. tlenu na Ziemi, w zasadzie płuca świata - pali się od kilkunastu dni, o czym NIE mówiło się w ogóle w mediach”. Brytyjska wokalistka Ellie Goulding zastanawia się, w jaki jeszcze sposób można protestować i głośno mówić o rosnącym kryzysie klimatycznym, by ludzie poczuli się zobowiązani do działania. Rodzima gwiazda Doda wyraziła przekonanie, że „co minutę w amazońskim lesie deszczowym spaleniu ulega areał o powierzchni półtora boiska piłkarskiego! Gigantyczne pożary widać z kosmosu...”
Kluczowa Rola Amazonii dla Planety
Faktem jest, że lasy deszczowe Amazonii są kluczową ekosferą spowalniającą ocieplanie klimatu. Zajmują około 5,5 miliona kilometrów kwadratowych, rozciągając się od peruwiańskich Andów po brazylijskie brzegi Atlantyku, co czyniłoby je dziewiątym co do wielkości krajem na świecie. Więcej niż połowa pożarów w Brazylii wybucha w lasach Amazonii, która wytwarza około 20 procent tlenu na Ziemi, będąc ważnym magazynem węgla i spowalniając tempo globalnego ocieplenia.
Lasy Amazonii skrywają największe skarby biologiczne Ziemi, których rzeczywiste znaczenie dopiero teraz zaczynamy rozumieć. W obrębie jednego hektara mieści się ponad 750 gatunków drzew i 1500 gatunków roślin wyższych. Amazonia należy do kluczowych regulatorów klimatu; pochłania atmosferyczny dwutlenek węgla i uwalnia tlen, stanowiąc niezastąpioną część planetarnego cyklu hydrologicznego. Jest także środowiskiem dla rdzennej populacji miliona osób oraz ponad trzech milionów gatunków zwierząt i roślin.
Ponadto Amazonia zapewnia co najmniej 80 procent diety krajów rozwiniętych. Stamtąd pochodzi większość znanych nam owoców (m.in. awokado, orzechy kokosowe, figi, pomarańcze, cytryny, grejpfruty, banany, guawy, ananasy, mango, pomidory), warzyw (m.in. kukurydza, ziemniaki, ryż, dynia, jams), przypraw (m.in. pieprz czarny, cayenne, czekolada, cynamon, goździki, imbir, kurkuma, kawa, wanilia) i orzechów. Występuje tam co najmniej 3000 gatunków owoców, choć na Zachodzie spożywa się obecnie tylko 200 z nich. Aktualnie 121 leków sprzedawanych na receptę na całym świecie pochodzi ze źródeł roślinnych, a wiele z nich ma swoje korzenie w amazońskiej florze.
Pięć wieków temu w Amazonii żyło blisko 10 milionów Indian; obecnie pozostało ich mniej niż dwieście tysięcy. W samej Brazylii europejscy kolonizatorzy unicestwili ponad 90 rdzennych plemion, co świadczy o długiej historii destrukcji tego regionu.
Antropogeniczne Przyczyny Pożarów i Wylesiania
AMAZONIA - FAKTY NIE MITY
Alberto Setzer z Narodowego Instytutu Badań Kosmicznych podkreślił w wypowiedzi dla Agencji Reutera, że „w Amazonii w tym roku nie dochodzi do żadnych nadzwyczajnych zjawisk pogodowych, w związku z czym nie można znacznego wzrostu skali pożarów wytłumaczyć wyłącznie porą suchą czy zjawiskami naturalnymi”. Media, zarówno brazylijskie, jak i zagraniczne, spekulują, że przyczyną pożarów najprawdopodobniej jest chęć oczyszczenia ziemi pod hodowlę bydła.
Deforestacja jest wynikiem różnych działań człowieka, które często mają na celu zdobycie zasobów naturalnych lub przekształcenie terenów leśnych na potrzeby rolnictwa i urbanizacji:
- Rolnictwo przemysłowe: Ogromne obszary lasów tropikalnych są wycinane, aby zrobić miejsce dla plantacji palm olejowych, soi, kawy czy pastwisk dla bydła. To właśnie hodowla bydła i trzody chlewnej oraz uprawa wysokokalorycznych roślin przeznaczonych na ich paszę (głównie soi) są największym motorem napędowym wylesiania w Amazonii i odpowiadają za 80 procent obecnego poziomu tego procederu. Brazylijska Amazonia bezpowrotnie utraciła swoje największe zasoby - niemożliwą do odbudowania dziką faunę i florę - na prośbę światowych importerów, którzy żądają od producentów taniego mięsa.
- Wylesianie dla przemysłu drzewnego: Wycinanie drzew na drewno i papier jest kolejną istotną przyczyną deforestacji.
- Urbanizacja i rozwój infrastruktury: W miarę jak populacja ludzka rośnie, potrzeba przestrzeni na budowę miast, dróg i infrastruktury staje się coraz większa.
- Pożary: Zarówno te wywołane celowo, aby oczyścić teren, jak i przypadkowe, są poważnym problemem. Rabunkowe wylesianie pod uprawy przyczyniło się do wzrostu poziomu wylesienia, który w 2019 roku, w porównaniu z 2018 rokiem, wzrósł aż o 85 procent i był najwyższy od dekady.
Degradacja lasów często zaczyna się selektywną wycinką cennych drzew, takich jak duże mahonie i tabebuie. Ich usunięcie często uszkadza dziesiątki drzew okolicznych. Połączenie szkód wyrządzonych przez selektywne pozyskiwanie drewna i pożary zamienia lasy pierwotne w gęsty busz pełen mniejszych drzew i winorośli, który przechowuje o 40 procent mniej węgla niż lasy nienaruszone. Kierująca badaniem doktor Erika Berenguer z Uniwersytetu Lancaster podkreśliła: „Skutki pożarów i wyrębu w lasach tropikalnych zawsze były w dużej mierze pomijane zarówno przez środowisko naukowe, jak i decydentów, którzy koncentrują się głównie na problemie wylesiania”.
Skutki Pożarów i Wylesiania dla Bioróżnorodności i Klimatu
Skutki pożarów i deforestacji odczuwają zarówno ludzie, jak i zwierzęta, a ich negatywny wpływ na bioróżnorodność i klimat jest ogromny. Szacuje się, że każdego dnia eksploatacja lasów powoduje wymarcie 137 gatunków roślin, zwierząt i owadów. Wycinanie drzew wypełnia atmosferę wyższymi koncentracjami dwutlenku węgla i ociepla ją, zaburza globalne poziomy opadów i rzek. Obszary wylesione podatne są na erozję, a destrukcja Amazonii rośnie obecnie w tempie około 30 procent rocznie.
Utrata Bioróżnorodności
Lasy deszczowe są jednymi z najbardziej różnorodnych biologicznie miejsc na Ziemi, domem dla milionów gatunków zwierząt, roślin, grzybów i mikroorganizmów. To właśnie tam żyją unikalne gatunki, które nie występują nigdzie indziej. Jednym z najbardziej bolesnych aspektów deforestacji jest utrata tych gatunków. Wśród ginących gatunków w Amazonii zagrożone są m.in. jaguary.
Wpływ na Klimat
Lasy pełnią kluczową rolę w regulacji klimatu, pochłaniając dwutlenek węgla z atmosfery i magazynując go w formie biomasy. Las tropikalny Amazonii zazwyczaj usuwa dwutlenek węgla z atmosfery, ale podczas ciężkiej suszy w 2005 roku uwolnił 1 petagram węgla (około jedną dziesiątą rocznych emisji cywilizacji przemysłowej). Okazało się, że selektywna wycinka i powierzchniowe pożary lasów mogą doprowadzić do rocznej utraty 54 miliardów ton węgla z brazylijskiej Amazonii, zwiększając emisje gazów cieplarnianych.
Nowe badania sugerują, że południowa część lasów deszczowych Amazonii jest znacznie bardziej narażona na wymieranie z powodu sezonowej suszy niż wynika to z prognozy modeli klimatycznych wykorzystanych w najnowszym raporcie Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC). W przypadku jej poważnego nasilenia utrata lasów tropikalnych spowoduje uwolnienie do atmosfery dużych ilości dwutlenku węgla.
Zespół badawczy pod kierownictwem Ronga Fu, profesora Uniwersytetu w Teksasie, ustalił, że pora sucha w południowej Amazonii w każdym kolejnym dziesięcioleciu trwa o tydzień dłużej, a coroczny sezon pożarów wydłużył się jeszcze bardziej. Profesor Fu podkreśla, że „długość pory suchej w południowej Amazonii jest najważniejszym warunkiem klimatycznym kontrolującym las deszczowy”. Naukowcy twierdzą, że najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem wydłużania pory suchej w południowej Amazonii jest antropogeniczne ocieplenie, które powstrzymuje opady na dwa sposoby: utrudnia ciepłemu, suchemu powietrzu wzniesienie się i zmieszanie z chłodnym, wilgotnym powietrzem wyżej, oraz blokuje wtargnięcie zimnego frontu spoza tropiku, który mógłby spowodować opady deszczu.
Zanieczyszczenie Środowiska i Eksploatacja Zasobów
Większość lasów tropikalnych świata zawiera złoża ropy i gazu. Produkcja nafty rozpoczęła się w Zachodniej Amazonii w 1920 roku i osiągnęła swój szczyt w 1970 roku, jednakże rosnący obecnie globalny popyt stymuluje ponowny wzrost wydobycia ropy i gazu.
Grupa hiszpańskich badaczy po raz pierwszy opracowała bazę analiz chemicznych wykonanych w zachodniej części Amazonii od 1983 do 2013 roku. Badacz Raúl Yusta Garcia opisał odkrycia: „Przyjrzeliśmy się pomiarom z 18 ściekowych zlewisk 10 różnych dopływów Amazonki. Byliśmy w stanie zestawić zapisy z 30 lat, od 1983 do 2013 roku, co pozwoliło nam zmierzyć odchylenia 9 różnych polutantów, takich jak ołów, rtęć i kadm. Okazało się, że 68% próbek było powyżej obecnych, dozwolonych w Peru limitów stężenia ołowiu, a 20% powyżej akceptowanego poziomu kadmu. Byliśmy również w stanie porównać skażenie zlokalizowane powyżej i poniżej niektórych zlewisk. W przypadku niektórych próbek okazało się, że poziom stężenia chloru poniżej zlewiska był średnio 11 razy większy niż nad nim”. Kierujący badaniami Antoni Rosell-Mele dodał: „Dotychczas nie zostały opublikowane żadne badania, które informują o skutkach skażenia wywołanego wydobywaniem ropy w odległych, dziewiczych lasach deszczowych. Nasze wyniki demonstrują, że skażenie tych obszarów jest bardzo rozległe. Wzrost poziomu zanieczyszczeń nie jest tylko wynikiem wycieków nafty, lecz także procesów wiercenia i wydobycia. Procesy te nie były do tej pory skutecznie monitorowane w dalekich regionach”.
Globalny Wpływ Człowieka i Konieczność Zmian
Na świecie żyje 7,6 miliarda ludzi, a nasza populacja rośnie wciąż w zastraszającym tempie. Nie jesteśmy jednak największą grupą ssaków zamieszkujących Ziemię; stanowimy zaledwie 36 procent. Pozostałe 60 procent to sprowadzone przez nas zwierzęta hodowlane. To właśnie one są dziś zdecydowaną większością wśród mieszkających na planecie ssaków, a ich powiększająca się z roku na rok przemysłowa hodowla przyczynia się do nieodwracalnego niszczenia naszego wspólnego domu.
Po raz pierwszy w historii Ziemi jeden gatunek - Homo sapiens - wywiera tak potężny wpływ na całą planetę, i z całą pewnością nie jest to wpływ korzystny. W zaledwie kilkadziesiąt lat doprowadziliśmy Ziemię na skraj wyczerpania. Jak pokazał opracowany przez WWF Living Planet Index, w ciągu 40 lat populacje dzikich zwierząt zmalały o 60 procent, co stanowi prawdopodobnie najlepszy wskaźnik ukazujący, jaki nacisk wywieramy na naszą planetę. W ciągu ostatniego półwiecza, nasz ślad ekologiczny - jedna z miar zużycia zasobów naturalnych - zwiększył się o blisko 190 procent.
Nie jest tajemnicą, że nadmierna eksploatacja środowiska naturalnego oraz rozwój intensywnego rolnictwa są napędzane przez naszą wzrastającą konsumpcję. Zachodnia dieta - bogata w mięso, nabiał i przetworzoną żywność - sprawia, że plony roślinne zamiast do potrzebujących ludzi przeznaczane są na wykarmienie naszego żywego inwentarza. Uprawa roślin wysokobiałkowych wykorzystywanych do produkcji pasz konsumuje coraz więcej terytorium i zasobów. Soja jest obecnie tak ważnym składnikiem pasz, że przeciętny Europejczyk spożywa jej około 61 kg rocznie, w dużej mierze pośrednio poprzez drób, wieprzowinę, ser czy mleko. Ta intensywna hodowla, polegająca na karmieniu zwierząt roślinami energetycznymi i wysokobiałkowymi, wiąże się również ze zmniejszeniem zawartości tłuszczów omega-3 w naszych produktach zwierzęcych oraz wzrostem zawartości niezdrowych tłuszczów nasyconych.
Hodowla zwierząt każdego roku emituje do atmosfery ekwiwalent ponad 7 miliardów ton CO2, co stanowi 14,5 procent całkowitej antropogenicznej emisji gazów cieplarnianych. Produkcja mięsa jest tym samym bardziej emisyjnym sektorem gospodarki niż transport. Tak intensywne emisje przyczyniają się do pogłębiania kryzysu klimatycznego, z którym od lat mierzy się ludzkość - wzrost globalnych temperatur, występujące coraz częściej w różnych regionach świata anomalie pogodowe, susze i powodzie. Miniona dekada była najgorętszą w historii pomiarów, a na niespotykaną dotąd skalę płonęły lasy Amazonii, Australii, Syberii i Arktyki.
Mimo to, na świecie żyją obecnie 23 miliardy kurczaków, indyków, gęsi, kaczek i perliczek - to więcej niż trzy osobniki na osobę. Jednocześnie, drób stanowi dziś 70 procent wszystkich ptaków na Ziemi, podczas gdy około 10 tysięcy gatunków dzikich ptaków odpowiada za jedyne 30 procent. Co więcej, obciążająca środowisko naturalne rosnąca liczba zwierząt hodowlanych i intensywna produkcja mięsa prowadzi do częstszych interakcji między zwierzętami dzikimi, hodowlanymi oraz ludźmi. To z kolei powoduje mutacje i powstawanie nowych wirusów. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wskazuje choroby odzwierzęce jako znaczący procent wszystkich nowo zidentyfikowanych, a także istniejących chorób zakaźnych. Około 60 procent znanych współczesnej medycynie czynników chorobotwórczych wywodzi się od zwierząt, a niemal każdego roku odkrywane są kolejne patogeny pochodzenia zwierzęcego, które stanowią dla nas realne zagrożenie. Obchodzony 20 marca Światowy Dzień Bez Mięsa to dobra okazja, żeby zastanowić się nad przyszłością planety, którą zamieszkuje dziś już jedynie 4 procent dzikich ssaków.
Działania na rzecz Ochrony Amazonii i Środowiska
AMAZONIA - FAKTY NIE MITY
Deforestacja to jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla naszej planety. Płonące lasy i ginące gatunki to tragiczne skutki tego procesu, które nie tylko niszczą środowisko naturalne, ale również wpływają na nasze życie i przyszłość. Każdy z nas ma rolę do odegrania w zatrzymaniu tego niszczycielskiego trendu. Jeśli chcesz zmniejszyć wpływ produkcji żywności na środowisko naturalne, musisz się zaangażować, podejmując świadome decyzje:
- Ograniczaj spożycie mięsa: Hodowla bydła na potrzeby przemysłu mięsnego jest jednym z głównych powodów wylesiania w Amazonii. Ogranicz lub całkowicie zrezygnuj z produktów pochodzenia zwierzęcego.
- Wspieraj zrównoważoną produkcję: Kupuj produkty, które pochodzą ze zrównoważonych źródeł, takie jak certyfikowane drewno, papier i olej palmowy. Szukaj produktów certyfikowanych, na przykład tych z logo zielonego listka obrysowanego gwiazdkami UE dla rolnictwa ekologicznego.
- Nie marnuj żywności: Mniej więcej jedna trzecia całej żywności produkowanej na świecie nigdy nie jest spożywana. Każda Twoja decyzja zakupowa ma znaczenie.
- Zapoznaj się z rolnikami i hodowcami: Odwiedzając pobliskich rolników, hodowców lub lokalny rynek rolniczy, lepiej zrozumiesz, jak rolnictwo może służyć jako narzędzie ochrony środowiska.
- Wspieraj organizacje ekologiczne: Wspieraj organizacje pozarządowe, które pracują na rzecz ochrony lasów i bioróżnorodności.
- Wymagaj od polityków ochrony środowiska: Politycy mają kluczowy wpływ na rolnictwo i jego oddziaływanie na przyrodę. Możesz zaangażować się w ten proces.
- Prowadź świadome życie: Zwracaj uwagę na swoje codzienne wybory i ich wpływ na środowisko.
- Edukacja i świadomość: Edukuj się na temat deforestacji i jej skutków, a także szerz tę wiedzę wśród innych.