Chełmża, miasto o bogatej historii, wielokrotnie doświadczane było przez wojny, pożary i epidemie. Wśród najważniejszych obiektów, które na przestrzeni wieków kształtowały jego rozwój, szczególne miejsce zajmowała cukrownia. Była ona nie tylko symbolem lokalnego przemysłu, ale także kluczowym elementem gospodarki regionu.
Historia Cukrowni Chełmża
Cukrownia w Chełmży powstała w 1882 roku i szybko stała się największą w całym Cesarstwie Niemieckim, a według niektórych źródeł, nawet w Europie. Jej uruchomienie znacząco wpłynęło na ożywienie gospodarcze i dynamiczny wzrost liczby ludności miasta. W 1880 roku Chełmża liczyła 3400 mieszkańców, a już w 1910 roku liczba ta wzrosła do 10 600. Cukrownia była kluczowym czynnikiem rozwoju, a jej znaczenie dla miasta pozostało duże także po powrocie Chełmży w granice Polski po traktacie wersalskim.
Katastrofalny Pożar w 1904 Roku
Przebieg i Skala Zniszczeń
Wielka fabryka spłonęła w nocy z 27 na 28 sierpnia 1904 roku. Według relacji "Gazety Toruńskiej", około godziny 1 w nocy stróż nocny zauważył kłęby dymu wydobywające się z pracowni. W ciągu zaledwie dwóch godzin ogień ogarnął niemal całą fabrykę. Skala pożaru była tak ogromna, że w Chełmży, mimo iż cukrownia leżała poza miastem, na wszystkich ulicach było tak jasno, że z łatwością można było odnaleźć szpilkę. Z całej zabudowy pozostały jedynie sterczące mury oraz ocalałe dwie kotlarnie z dwoma wielkimi fabrycznymi kominami, piec do wypalania wapna, kantor oraz dom dyrektora. Mieszkanie pierwszego chemika oraz całe wyposażenie poszło z dymem. Nikt z ludzi nie postradał życia, odnotowano jedynie kilka mniejszych poparzeń. W płomieniach zginęła również sikawka kolejowa, wprowadzona do palącego się wnętrza fabryki, której straż ogniowa nie zdołała uratować w ostatniej chwili, w obliczu walących się kłębów dymu.
Pożar fabryki zniczy na Ściegiennego 01.08.2018
Skutki i Konsekwencje
Ogólne straty obliczono na przeszło dwa miliony marek. Cała zabudowa i urządzenie fabryki były zabezpieczone na kwotę 6 milionów 500 tysięcy marek, a suma szkód musiała zostać spłacona przez trzynaście towarzystw ubezpieczeniowych. Pożar miał daleko idące konsekwencje nie tylko dla właścicieli fabryki. Znaczną stratę odczuli robotnicy, zarówno miejscowi, jak i pozamiejscowi, zatrudnieni rokrocznie podczas kampanii cukrowniczej. Akcjonariusze fabryki nie mogli liczyć na wypłatę dywidendy. W końcu cała Chełmża musiała ponieść ciężar podziału podatków, które cukrownia wnosiła w wysokości około 90 tysięcy marek rocznie. Przyczyna wybuchu ognia pozostała nieznana i prawdopodobnie nie została udowodniona; spekulowano, że któryś z zatrudnionych robotników lub malarzy mógł rzucić palącą się zapałkę.
Szybka Odbudowa
Mimo ogromnych zniszczeń, mieszkańcy Chełmży do dziś pamiętają o wielkim pożarze. Zakład został bardzo szybko odbudowany, i już w 1905 roku zakamarki miasta ponownie wypełniła woń przerabianych buraków. Odbudowana po wielkim pożarze cukrownia w Chełmży kontynuowała swoją działalność jako jedna z największych w regionie.
Archiwum Miejskie w Chełmży i Dokumentacja Pożarów
W obliczu tak znaczących wydarzeń historycznych, jak pożar cukrowni, kluczowe znaczenie mają dokumenty archiwalne. Choć pożar w 1904 roku zniszczył wewnętrzne struktury fabryki, w tym biura i urządzenia, szersza administracja miejska prowadziła szczegółową dokumentację, która mogłaby rzucać światło na te wydarzenia oraz na życie gospodarcze miasta.
Chełmża była miastem wielokrotnie niszczonym i palonym, czego dowodem jest informacja o wielkim pożarze w 1531 roku, który spowodował zniszczenie akt miejskich i kapituły. To świadczy o ciągłej potrzebie ochrony dokumentacji.
Wybrane Kategorie Dokumentów z Archiwum Miejskiego
Archiwum Miejskie w Chełmży, obejmujące między innymi Okres Pruski (1776-1920) i Okres Międzywojenny (1920-1939), zawiera szereg sekcji, które mogłyby dotyczyć historii cukrowni, jej pożaru, odbudowy, a także ogólnych kwestii związanych z bezpieczeństwem i przemysłem w mieście. Warto zwrócić uwagę na następujące działy:
- Organizacja władz miejskich: W ramach sekcji dotyczącej Okresu Pruskiego (sygn. 45-103) i Okresu Międzywojennego (sygn. 2105-2113) znajdują się akta dotyczące Registratury i archiwum, co świadczy o prowadzeniu bieżącej dokumentacji miejskiej.
- Administracja majątkiem miejskim: W Okresie Pruskim istniały dokumenty dotyczące Ubezpieczenia budynków od pożaru (sygn. 511-550), a w Okresie Międzywojennym Ubezpieczenia budynków od pożarów (sygn. 2641-2646). Akta te mogłyby zawierać szczegóły dotyczące polis ubezpieczeniowych cukrowni i procedur odszkodowawczych.
- Budownictwo miejskie: Istnieją zapisy dotyczące spraw ogólno-administracyjnych (sygn. 551-556) oraz Planów zabudowy i rozbudowy miasta (sygn. 557-558) z Okresu Pruskiego. Akta budowlane z lat 1888-1944 (sygn. 3358-3752) oraz dokumentacja techniczna z lat 1823-1942 (sygn. 3754-3770) mogłyby zawierać plany samej cukrowni lub dokumentację jej odbudowy.
- Przemysł: Dział przemysłu (sygn. 722-762) z Okresu Pruskiego z pewnością zawierałby ogólne informacje o działalności przemysłowej w Chełmży, w tym o cukrowni.
- Urząd Policji i bezpieczeństwo przeciwpożarowe: W Okresie Pruskim (sygn. 1701-1742) szczegółowo dokumentowano sprawy związane ze Strażą pożarną i pożarami, obejmując ogólne sprawy, działalność przymusowej i Ochotniczej Straży Pożarnej, opisy pożarów oraz informacje o środkach wybuchowych i zapalających. W Okresie Międzywojennym również prowadzono dokumentację dotyczącą Spraw bezpieczeństwa przeciwpożarowego (sygn. 2861-2876).
Te zbiory archiwalne stanowią bezcenne źródło wiedzy o zarządzaniu miastem, jego infrastrukturą i reagowaniem na kryzysy, takie jak wielki pożar cukrowni.
Znaczenie Cukrowni dla Chełmży
Cukrownia w Chełmży, choć niegdyś dotknięta tragicznym pożarem, przez dziesięciolecia stanowiła jeden z najważniejszych punktów odniesienia dla mieszkańców. Nawet po wyzwoleniu miasta przez Armię Czerwoną w 1945 roku, Rosjanie mieli zamiar wywieźć urządzenia cukrowni, lecz energiczna interwencja u władz sowieckich zapobiegła temu, co świadczy o jej niezmiennej wartości. Obok konkatedry, cukrownia była jednym z dwóch obiektów, które wyróżniały się w krajobrazie Chełmży i z daleka sygnalizowały jej przemysłowy charakter. Do dziś wielu mieszkańców identyfikuje się ze swoją małą ojczyzną poprzez te dwa historyczne obiekty.