Nowoczesny samochód, mimo że stanowi produkt zaawansowanej technologii, nie jest wolny od zagrożenia powstania i rozprzestrzenienia się pożaru. Materiały palne stanowią około 20-25% wagi samochodów osobowych, a obciążenie ogniowe wynosi 200÷450 kg drewna na samochód.
Mechanizm Rozprzestrzeniania się Pożaru w Pojeździe
W palącym się pojeździe wydziela się duża ilość energii cieplnej. Płomienie szybko przenoszą się zarówno wzdłuż płonącego materiału, jak i na inne materiały palne. Powstały strumień ciepła rozchodzi się we wszystkich kierunkach.
Pożar powoduje gwałtowną zmianę środowiska w pojeździe lub jego części, oddziałując termicznie (przez promieniowanie, konwekcję i przewodzenie) oraz chemicznie (korozyjnie) na produkty spalania.
Rozwój pożaru w pomieszczeniu mieszkalnym (Flashover)
Przyczyny Powstawania Pożarów Samochodów
Praktyka pokazuje, że przyczyn powstawania pożarów w pojazdach może być wiele. Wśród najczęstszych źródeł wyróżnia się:
- Wady lub nieprawidłowa eksploatacja układu paliwowego, instalacji i urządzeń elektrycznych, akumulatora, układu wydechowego lub jezdnego.
- Nieostrożność lub zaprószenie ognia przez człowieka.
- Wypadki drogowe, podczas których dochodzi do uszkodzenia układów pojazdu.
- Celowe podpalenia, np. w celu wyłudzenia odszkodowania, zemsty lub zatarcia śladów przestępstwa.
Podpalenia Samochodów: Motywy i Metody
Definicja i Najczęstsze Motywy
W kryminalistyce termin „podpalenie” definiuje się jako świadome wzniecenie ognia w celach przestępczych. Najczęściej motywami podpaleń są:
- Zemsta.
- Próba wyłudzenia odszkodowania.
- Chęć zniszczenia dowodów lub zatarcia śladów innego przestępstwa.
Konieczność prowadzenia dochodzeń popożarowych jest więc oczywista.
Typowe Sposoby Inicjacji Pożaru
Podpalenia samochodów zazwyczaj powodowane są w sposób bezpośredni - podpalacz własnoręcznie w danej chwili inicjuje pożar, tzn. w chwili pojawienia się pożaru znajduje się na miejscu zdarzenia.
Podpalacze często stosują przyspieszacze pożarów, najczęściej sięgając po najbardziej dostępne środki, takie jak:
- Benzyna, olej napędowy, nafta.
- Rozpuszczalniki, rozcieńczalniki.
- Podpałka do grilla.
Metody Podpaleń w Zależności od Miejsca Wzniecenia Ognia
Podpalenie Przedziału Osobowego
Aby podpalić przedział osobowy, sprawca najczęściej wybija szybę, zazwyczaj tylną bądź boczną. Najczęściej są to szyby hartowane, więc ich wybicie powoduje rozbicie na drobne kawałki, które wpadają także do wnętrza przedziału osobowego. Po wybiciu szyby sprawcy zazwyczaj albo wlewają do wnętrza kabiny płyn łatwopalny, albo wrzucają nasiąkniętą takim płynem i zapaloną tkaninę.
Ostatnio częste są przypadki użycia przez podpalaczy butelki z tworzywa sztucznego z płynem łatwopalnym i z zaczopowanym zwitkiem tkaniny lub papieru stanowiącym lont, który zostaje podpalony i umieszczony wewnątrz pojazdu. Nierzadko pozostałość niespalonej butelki z charakterystyczną wonią cieczy palnej można ujawnić w pogorzelisku.
Podpalenie Karoserii Zewnętrznej
Sprawcy podpaleń często wzniecają ogień, polewając karoserię łatwopalnym płynem lub kładąc na nią nasączoną takim płynem tkaninę. Ogień podłożony w ten sposób sprawia, że zapala się powłoka lakiernicza pojazdu.
Pożar nie zawsze powoduje wówczas zniszczenia termiczne wnętrza pojazdu, często ogień niszczy zewnętrzną powłokę karoserii oraz elementy pojazdu wykonane z tworzyw sztucznych. W przypadku polania dachu płynem łatwopalnym charakterystyczne będą ślady odbarwienia w formie pionowych zacieków po palącej się i spływającej po poszyciu karoserii cieczy. Największe uszkodzenia termiczne materiałów palnych znajdujących się wewnątrz przedziału osobowego będą zlokalizowane bliżej dachu (np. na tylnych zagłówkach, podsufitce, górnych uszczelkach drzwi).
Sprawcy dokonują także podpaleń zewnętrznej karoserii, umieszczając przyspieszacz pożaru na podszybiu pojazdu, wykonanym z tworzywa sztucznego. Wtedy pożar ma dobre warunki do rozwoju i rozprzestrzenienia się do wnętrza komory silnika.
Podpalenie Opon
Podpalacze najczęściej polewają oponę płynem łatwopalnym albo podkładają tkaninę nasiąkniętą takim płynem, a następnie ją zapalają. Paląca się ciecz wytwarza wysoką temperaturę, która powoduje zapalenie się zewnętrznej, gumowej części koła.
Ostatnio spotyka się przypadki używania do podpalenia opon kostek podpałki do grilla, kominków i pieców. Sprawca układa taką tabliczkę pod oponą lub na górnej jej części na kole, a następnie podpala. Po czasie powstaje na tyle wysoka temperatura palącego się paliwa stałego, że następuje zapalenie się opony.
Rozwój Pożaru w Różnych Warunkach
Ogień w przedziale osobowym z wybitą szybą ma dobre warunki do dynamicznego rozwoju i rozprzestrzeniania się, z uwagi na swobodny dostęp tlenu do strefy spalania oraz odprowadzanie produktów spalania.
W przypadku podpalenia wnętrza pojazdu, który nie miał zamkniętych na zamek drzwi (czyli nie było potrzeby wybicia szyby) i w którym po wznieceniu ognia wewnątrz przedziału osobowego drzwi i okna nadal są zamknięte, pożar przebiega w warunkach niedostatecznej wymiany gazowej i rozwija się powoli - nie ma warunków do dynamicznego rozprzestrzeniania się z uwagi na niedobór tlenu. Wnętrze pojazdu wypełnia się gorącymi produktami spalania. Zdarza się jednak, że nagrzane uszczelki miękną i rozszczelniają okna, umożliwiając dopływ świeżego powietrza, które przyspiesza spalanie.
Oddziaływanie wysokiej temperatury jest zaś przyczyną nadtopienia i wybicia (opadnięcia) do wnętrza - na podszybie i kokpit pojazdu - szyby przedniej (jest to najczęściej szyba klejona, warstwowa).
Dochodzenia Popożarowe i Oględziny Miejsca Zdarzenia
Charakterystyka Śladów Pożarowych
Ślady pożarowe to widoczne lub mierzalne fizyczne efekty popożarowe. Poszczególne zjawiska towarzyszące pożarom, takie jak płomień, gorące i toksyczne gazy, pozostawiają ślady będące najczęściej trwałymi uszkodzeniami.
Przy ustalaniu okoliczności pożaru głównym obiektem oględzin jest miejsce pożaru w całości, obejmujące ślady, przedmioty, materiały oraz urządzenia, na których mogą znajdować się ślady świadczące o okolicznościach powstania i rozprzestrzeniania się pożaru.
Wyróżnić można trzy grupy śladów uszkodzeń termicznych i mechanicznych, ze względu na miejsce ich powstania.
Wykrywanie Ogniska Pożaru
W ustalaniu przyczyny pożaru bardzo ważne jest wykrycie jego ogniska, czyli miejsca, w którym zaczął się proces spalania.
- Ślady w ognisku pożaru mogą powstać w warunkach niedostatecznej wymiany gazowej. Wówczas miejsca powstania pożaru charakteryzują się głębokimi, skoncentrowanymi wypaleniami, gdyż w początkowej fazie pożaru występować może miejscowe przegrzanie lub tlenie na niewielkiej płaszczyźnie.
- W warunkach dobrej wymiany gazowej wypalenia i destrukcje powstają w ognisku pożaru kilkakrotnie szybciej.
Proces Oględzin Kryminalistycznych
Oględziny to czynność procesowa polegająca na szczegółowej obserwacji, wykrywaniu i zabezpieczaniu śladów kryminalistycznych miejsca, osoby, rzeczy lub zwłok, przeprowadzana za pomocą zmysłów i z wykorzystaniem środków technicznych, w celu wyjaśnienia charakteru i okoliczności powstałego zdarzenia oraz ustalenia jego sprawcy.
W niektórych przypadkach może wystąpić potrzeba szczegółowych oględzin zewnętrznych podwozia samochodu. Należy również szczegółowo zbadać wnętrze pojazdu, w tym określić, który z foteli pojazdu ma największe zniszczenia termiczne, w tym zniszczenia elementów metalowych, oraz czy wewnątrz pojazdu ujawniono stopione lub nadtopione naczynie z tworzywa sztucznego z wyczuwalnym zapachem płynu łatwopalnego.
Podczas oględzin niezbędne jest także zbadanie najbliższego i dalszego otoczenia pojazdu, w celu ujawnienia ewentualnych śladów lub przedmiotów, które mogły mieć związek z podpaleniem.
Rozwój pożaru w pomieszczeniu mieszkalnym (Flashover)
Wyzwania i Specyfika Dochodzeń
Dochodzenia popożarowe prowadzone w przypadku pożarów pojazdów samochodowych są trudne i stanowią duże wyzwanie dla eksperta mającego ustalić jednoznaczną przyczynę powstania pożaru. Wynika to z faktu, że samochody mają wiele różnych mechanicznych i elektrycznych systemów umiejscowionych na niewielkiej przestrzeni, systemów zasilania paliwowego oraz różnorodne łatwopalne płyny eksploatacyjne.
Duże ilości tworzyw sztucznych oraz innych substancji i materiałów palnych wewnątrz pojazdu dają spore obciążenie ogniowe, podczas pożaru mogące prowadzić do rozległych zniszczeń.
Mit o Znikających Śladach Przyspieszaczy
W przekonaniu sprawców podpaleń płyn użyty do wzniecenia ognia spala się w pierwszej kolejności i w ten sposób znikają ślady przestępstwa. Tak jednak nie jest.
Kiedy łatwopalny płyn zostanie rozlany w pojeździe na porowaty materiał, taki jak np. tapicerka, dywanik welurowy, siedzisko fotela czy kanapy, szybko wnika w głąb. Proces spalania zachodzi jedynie na powierzchni, gdzie dostępny jest tlen z powietrza. Jeżeli taki pożar zostanie dostatecznie szybko ugaszony lub w miejscu podpalenia wystąpi deficyt tlenu, spalanie płynu użytego do podpalenia może być niecałkowite.
W takich przypadkach analiza chemiczna pozostałości popożarowych umożliwia określenie rodzaju użytego płynu. Znalezienie śladów takiego samego płynu w próbkach z miejsca pożaru i próbkach pochodzących od podejrzanego (np. płyny palne lub nasączona odzież) może świadczyć o jego związku ze zdarzeniem, przy czym moc dowodowa takiego wyniku analizy jest tym większa, im bardziej specyficzny jest wykryty przyspieszacz pożaru.
Dochodzenia w sprawach o pożary pojazdów wymagają nie tylko wiedzy z zakresu rozwoju pożarów, lecz także dobrej znajomości zagadnień mechaniki samochodowej, materiałoznawstwa oraz taktyki i techniki kryminalistycznej.
Przykładowe Scenariusze Pożarów Pojazdów
Pożar kontenera i busa Renault Trafic (Petryki i Zbiersk, 9 lutego 2022 r.)
W dniu 9 lutego 2022 roku z posesji w miejscowości Petryki i Zbiersk stwierdzono, że pożarem objęty jest jeden kontener oraz samochód bus Renault Trafic, znajdujący się w bliskiej odległości od ściany budynku. Obok palącego się kontenera znajdowały się jeszcze cztery inne kontenery.
Pracownicy próbowali ugasić pożar przy pomocy gaśnic proszkowych, jednak działania te okazały się nieskuteczne ze względu na intensywność spalania. Działania zastępów polegały na zabezpieczeniu miejsca zdarzenia. Strażacy w sprzęcie OUO sprawili cztery linie gaśnicze: podano dwa prądy wody w natarciu (jeden na palący się kontener i jeden na palący się samochód) oraz dwa prądy wody w obronie (jeden w obronie pozostałych kontenerów i jeden w obronie budynku znajdującego się w sąsiedztwie palącego się samochodu).
Sprawdzono kontenery na ewentualną obecność napięcia detektorem prądu HOT-STICK - brak napięcia. Po otwarciu kontenera znajdującego się w bezpośrednim sąsiedztwie objętego pożarem kontenera, stwierdzono, iż doszło w nim do samozapłonu od wysokiej temperatury znajdującego się w nim wyposażenia.
Pożar ugaszono. Pogorzelisko przelano wodą, wyposażenie z drugiego kontenera usunięto na zewnątrz i przelano wodą. W trakcie działań zgłosili się użytkownicy dwóch innych samochodów, u których w wyniku oddziaływania wysokiej temperatury w początkowej fazie pożaru doszło do uszkodzeń. Oba te samochody początkowo znajdowały się przy kontenerze, w którym powstał pożar.
Pożar samochodu osobowego w Poznaniu (Osiedle Bolesława Chrobrego)
We wtorek przed południem na osiedlu Bolesława Chrobrego w Poznaniu doszło do pożaru samochodu osobowego. Ogień uszkodził także dwa inne auta.
Jak informuje Łukasz Paterski z biura prasowego poznańskiej policji, zgłoszenie o pożarze wpłynęło we wtorek (20 maja) około godziny 11:20. Płonął samochód osobowy zaparkowany na osiedlu. Ogień szybko się rozprzestrzenił i nadpalił dwa inne pojazdy, które znajdowały się w pobliżu. Na miejsce wezwano straż pożarną, która ugasiła pożar.
Na razie nie są znane przyczyny pożaru. - Trwa wyjaśnianie okoliczności zdarzenia - przekazał podkomisarz.
Bibliografia
- [1] Rybiński J., Omaza A., Szajewska A., "Badanie rozwoju pożaru samochodu osobowego z wykorzystaniem termowizji", „Pomiary Automatyka Kontrola”, vol. 59, nr 9/2013.
- [2] Kwiatkowski A., Rydzek T., Szulc C., Wolanin J., Zdanowski M., "Matematyczno-komputerowy model kryminalistycznego badania przyczyn i okoliczności pożarów", Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszawa 1989.
- [3] Koźmiński L., Miś W., Szplit L., "Podstawowe czynności techniczno-kryminalistyczne podczas oględzin miejsca zdarzenia", Szkoła Policji w Pile, Piła 2014.
- [4] Wiśniewski T., "Badanie przyczyn pożarów pojazdów", materiał nieopublikowany.
- [5] Kwiatkowski Z., "Pożar samochodu osobowego spowodowany podpaleniem", [w:] Sawicki T. (red): „Pożary pojazdów mechanicznych. Analiza przypadków”, zeszyt nr 3, Polskie Towarzystwo Ekspertów Dochodzeń Popożarowych, Poznań 2014.
- [6] Borusewicz R., Zięba-Palus J., "Chemiczna analiza materiałów pochodzącego miejsca pożaru pod kątem wykrycia i identyfikacji śladów potencjalnych środków podpalających", [w:] Guzewski P.