Pożary autobusów stanowią poważny problem, dotykający przewoźników na całym świecie. Chociaż nie zawsze prowadzą do ofiar śmiertelnych, mogą skutkować znacznymi stratami materialnymi i stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa pasażerów. Zrozumienie przyczyn i mechanizmów rozprzestrzeniania się ognia jest kluczowe dla opracowania skutecznych metod zapobiegania i minimalizowania ryzyka.
Analiza przyczyn pożarów autobusów
Komora silnika jako główne ognisko zapalne
Analizy i badania wskazują, że ponad 60% pożarów autobusów powstaje w komorze silnika. Jest to obszar szczególnie narażony na zainicjowanie ognia ze względu na zgromadzenie w niewielkiej przestrzeni wielu urządzeń generujących wysokie temperatury, takich jak blok silnika (około 200°C), turbosprężarka (około 500°C) czy układ wydechowy (około 400°C). W sąsiedztwie tych elementów znajdują się liczne materiały palne, w tym paliwo, płyny eksploatacyjne oraz tworzywa sztuczne i guma.
Współczesne normy ekologiczne, prowadzące do zwiększenia ciśnienia w systemie zasilania paliwem i podwyższenia temperatury w komorze silnika przy jednoczesnym ograniczeniu możliwości odprowadzania ciepła, dodatkowo zwiększają ryzyko. Izolacja termiczna komory silnika podczas jazdy kumuluje ciepło, powodując znaczący wzrost temperatury.
Szczególnie niebezpieczne są nieszczelności w układach smarowania, gdzie olej pod ciśnieniem może wyciekać na rozgrzane elementy silnika lub układu wydechowego, prowadząc do samozapłonu. Dotyczy to zarówno nowoczesnych, jak i starszych konstrukcji, w tym autobusów z zabudową wieżową, gdzie przestrzeń silnika jest szczególnie ciasna.
Inne potencjalne źródła zapłonu
- Awaria układu hamulcowego: W niektórych przypadkach autobusy zapalały się na skutek awarii systemu hamulcowego, co wymagało użycia gaśnic.
- Nieszczelności w układzie paliwowym: Cieknące paliwo na gorący kolektor wydechowy może spowodować pożar.
- Zwarcie instalacji elektrycznej: Jest to częsta przyczyna pożarów, a w przypadku autobusów z napędem gazowo-elektrycznym, wyciek gazu CNG i jego zapłon, spowodowany np. wyrwaniem zaworu bezpieczeństwa butli, stanowi poważne zagrożenie.
- Pożary opon: Szczególnie problematyczne są wewnętrzne opony przy podwójnym ogumieniu na tylnych osiach, które są trudne do sprawdzenia podczas standardowej kontroli stanu technicznego.
- Niewłaściwe serwisowanie i eksploatacja: Zaniedbania w zakresie konserwacji i regularnych przeglądów, a także przeciążanie pojazdów, mogą przyczyniać się do powstawania usterek prowadzących do pożaru.
Rola materiałów wykończeniowych
Palność wyrobów tekstylnych stanowiących wyposażenie autobusów również odgrywa istotną rolę w rozprzestrzenianiu się ognia. Materiały te muszą spełniać ścisłe normy techniczne dotyczące prędkości spalania. Badania wykazały, że największe zagrożenie stwarzają zagłówki i fotele wykonane z materiałów kompozytowych z udziałem dzianiny, których prędkość palenia przekracza dopuszczalne normy. Nieco mniejsze zagrożenie stanowią materiały obiciowe i dywaniki, a najmniejsze firanki i niektóre typy foteli. Warto zauważyć, że pasy bezpieczeństwa również nie zawsze spełniają obowiązujące normy bezpieczeństwa pożarowego.
Współczesne pożary są bardziej dynamiczne i spektakularne za sprawą stosowania tworzyw sztucznych w poszyciach wewnętrznych czy zewnętrznych, a także w wykańczaniu wnętrz.
Przykłady pożarów autobusów hybrydowych i miejskich w Polsce
Pożar autobusu hybrydowego w Częstochowie (kwiecień 2017)
W kwietniu 2017 roku, na ulicy Legionów w Częstochowie, doszło do pożaru autobusu marki Solbus SM12 o napędzie gazowo-elektrycznym, należącego do Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego (MPK). Kierowca, który poczuł dym, natychmiast zatrzymał pojazd i ewakuował pasażerów, dzięki czemu nikomu nic się nie stało. Mimo szybkiej interwencji straży pożarnej, zbudowany w znacznej części z tworzyw sztucznych pojazd szybko spłonął do gołej kratownicy.
Po dojeździe na miejsce zdarzenia strażacy zastali autobus całkowicie ogarnięty przez płomienie. Na skutek pożaru doszło do wyrwania zaworu bezpieczeństwa butli, co spowodowało wyciek gazu CNG i jego zapłon. Palący się gaz utworzył wysoki na około 3 metry słup ognia. Starano się przede wszystkim nie dopuścić do uszkodzenia pozostałych zbiorników. Ogień udało się opanować po upływie około 20 minut, a dalsze działania polegały na ciągłym schładzaniu butli z gazem oraz dokonywaniu pomiarów temperatury kamerą termowizyjną. Zbiorniki z gazem nie wybuchły; zgromadzone w nich paliwo wypaliło się poprzez instalację bezpieczeństwa.
Pożar na Jagiellońskiej 47 Kielce
W następstwie tego zdarzenia, cała flota kilkudziesięciu autobusów hybrydowych należących do MPK została unieruchomiona. Autobus, który spłonął, był jednym z 40 pojazdów o napędzie hybrydowo-gazowym, które przewoźnik pozyskał w 2015 roku. Ten rodzaj napędu, z wykorzystaniem gazu CNG, nie był wcześniej stosowany w Polsce. Obok Częstochowy, 10 takich autobusów trafiło do Gdyni. Oba miasta otrzymały dofinansowanie na zakup pojazdów w programie „Gazela”, koordynowanym przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Z opinii specjalistów wydanej na potrzeby śledztwa Prokuratury Okręgowej w Częstochowie wynikało, że niedostateczne zabezpieczenie przewodów elektrycznych na dachu pojazdu było prawdopodobną przyczyną pożaru. Policja wszczęła dochodzenie w sprawie nieumyślnego sprowadzenia pożaru zagrażającego zdrowiu i życiu wielu osób, a także dopuszczenia do ruchu autobusu w stanie bezpośrednio zagrażającym bezpieczeństwu. Na miejscu przeprowadzono oględziny pojazdu z udziałem biegłego ds. pożarnictwa, zabezpieczono dokumentację i przesłuchano świadków. Z opinii biegłego wynikało, że przyczyną pożaru była wadliwie działająca instalacja elektryczna napędu hybrydowego. Ze względu na brak wystarczających kompetencji specjalisty do wskazania konkretnej usterki, prokuratura zasięgnęła opinii Politechniki Warszawskiej. Z wydanej opinii wynika, że na zaistnienie pożaru mogło mieć wpływ niedostateczne zabezpieczenie przewodów elektrycznych na dachu pojazdu. Dodatkowo, przebadany autobus nie spełniał norm wytwarzanego hałasu zewnętrznego w czasie pracy. Śledczy zamierzają zbadać proces wydania świadectwa homologacyjnego pojazdu.
Pożary autobusów w Mikołowie
W Mikołowie odnotowano dwa podobne incydenty. W środę, 30 maja, po godzinie 23:00, na zjeździe z DK 81 na DK 44, dyżurny SKKP PSP w Mikołowie otrzymał zgłoszenie o pożarze autobusu prywatnych linii. Pożarem objęty był tył pojazdu, w rejonie komory silnika. Kierowca samodzielnie opuścił kabinę po zauważeniu ognia, a pojazd jechał akurat na przegląd techniczny. Z wstępnych ustaleń strażaków wynika, że przyczyną pożaru było zwarcie instalacji elektrycznej. Działania gaśnicze trwały około trzech godzin.
Wcześniej, 3 kwietnia, na drodze krajowej nr 44, na ulicy Gliwickiej w Mikołowie, również doszło do zapalenia się autobusu miejskiego. Podobnie jak w późniejszym zdarzeniu, kierowca jechał pojazdem na przegląd techniczny i nie przewoził pasażerów. Ogień pojawił się z tyłu pojazdu i szybko się rozprzestrzeniał. Przyczyna rozprzestrzenienia się ognia nie została jednoznacznie ustalona.
Pożar autobusu hybrydowego w Kamieńcu
W miejscowości Kamieniec w powiecie tarnogórskim, na ulicy Tarnogórskiej, spalił się przegubowy hybrydowy Solbus należący do MPK w Częstochowie, autobus linii nr 80. Do pożaru doszło tuż po ruszeniu z przystanku, gdy wewnątrz pojazdu znajdowało się około 20 pasażerów. Pasażerowie w porę opuścili autobus, a ogień został ugaszony przez strażaków. W trakcie dochodzenia ustalono, że kierowca autobusu był nietrzeźwy - badanie wykazało u niego ponad 0,6 promila alkoholu w wydychanym powietrzu. Przyczyna pożaru nie jest jeszcze znana, ale poszkodowanych nie było.
Specyfika i wyzwania związane z autobusami hybrydowymi i elektrycznymi
Kwestie konstrukcyjne i eksploatacyjne Solbusów w Częstochowie
Miasto Częstochowa zamówiło 25 jednoczłonowych i 15 przegubowych hybryd pod koniec 2014 roku w ramach programu „Gazela”. Producentem tych pojazdów była firma Solbus, która jako jedyna podjęła się ich budowy w stosunkowo krótkim czasie wymaganym przez program. W toku eksploatacji, począwszy od przełomu 2015 i 2016 roku, ujawniło się wiele problemów konstrukcyjnych. Już pierwszy pożar, który miał miejsce w okresie badań homologacyjnych, powstał za sprawą połączenia spalania stukowego i konstrukcji wydechu, który skierował płomienie bezpośrednio na dachowe osłonki osprzętu. Tamte błędy wyeliminowano.
Późniejsze awarie nie miały postaci pożarów, a rozszczelnień przewodów paliwowych czy chłodniczych (parująca z gorącego silnika ciecz dawała pozory dymu). Wiadomo jednak, że w ostatnim czasie ujawnił się kolejny mankament konstrukcyjny - w jednym z Solbusów kwasoodporna rura wydechowa uległa uszkodzeniu. Borykający się z problemami finansowymi i technicznymi producent zaprzestał obsługi i udoskonalania częstochowskich pojazdów. W marcu kierownictwo Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Częstochowie zdecydowało o natychmiastowym wycofaniu ze służby liniowej wszystkich hybrydowych autobusów marki Solbus z powodu usterki zagrażającej bezpieczeństwu, mianowicie perforacji przewodu gazowego, która spowodowała aktywację systemu gaśniczego pojazdu.
Dyrektor ds. handlowych Lider Trading sp. z o.o. Michał Śliżak zaznaczał, że współczesne autobusy są personalizowane pod zamawiającego. Autobusy dostarczone do Częstochowy w ramach programu Gazela powinny być przygotowane do obsługi jednej linii z zaprogramowanymi parametrami konkretnej trasy. Jednak zamawiający zażądał, aby wozy obsługiwały wszystkie linie, co powodowało przyrost zmiennych do obróbki i trudność w przewidzeniu wszystkich sytuacji na drodze. Stąd wynikały częste zatrzymania na trasie, ponieważ komputer natrafiał na nieprzewidzianą sytuację i zwracał błąd.
Złożoność systemów elektronicznych
Problem częstych awarii i zatrzymań na trasie okazał się być czysto programistyczny. Do konfiguracji jest pięć komputerów, którymi koordynuje szósty. Serwis autobusu wymaga zaangażowania wielu informatyków z laptopami, każdy zajmującego się swoją częścią systemu. Od grudnia pasażerowie obserwowali przerwy w podróży wskutek różnych awarii, co doprowadziło do powstania określenia „wielbłąd na uprzęży” w odniesieniu do tych pojazdów.
W nocy z 27 na 28 lutego 2017 roku na ulice Częstochowy wyjechało 20 autobusów z nową wersją oprogramowania, które testowano na wszystkich trasach. Po tej aktualizacji żaden autobus już nie zjechał awaryjnie do zajezdni, co wskazuje na skuteczność rozwiązania problemów programistycznych.
Czynnik ludzki: Rola kierowcy
W ocenie serwisantów Lider Trading, najsłabszym elementem w nowych autobusach częstochowskiego przewoźnika okazał się człowiek, czyli kierowca. Dariusz Gackowski z Lider Trading zgodził się ze stwierdzeniem, że „z tymi autobusami rozmawia się inaczej”, co wskazuje na złożoność układu zasilania hybrydowego. Mimo to podkreślił, że pojazd powinien być tak przygotowany, aby mógł do niego wsiąść kierowca bez żadnego przygotowania i poprowadzić go bez problemu. Odpowiednie szkolenia kierowców są kluczowe dla prawidłowej eksploatacji.
Skutki pożarów autobusów
Straty materialne
Pożary autobusów generują wysokie straty materialne dla przewoźników, prowadząc do całkowitego lub czasowego wyłączenia z ruchu zniszczonych pojazdów. Koszty naprawy lub wymiany taboru są znaczące. Spalony autobus w Częstochowie był ubezpieczony, więc MPK otrzymało za niego odszkodowanie.
Zagrożenie dla życia i zdrowia
Pożar autobusu jest zdarzeniem niezwykle groźnym dla pasażerów ze względu na bardzo szybki rozwój ognia i krótki czas na ewakuację. Pożarowi, który rozprzestrzenił się na przedział pasażerski, towarzyszy ekstremalnie wysoka temperatura, mogąca przekraczać 1000°C.
Chociaż rzadko zdarzają się ofiary śmiertelne, pożary autobusów mogą prowadzić do tragicznych zdarzeń. Szczególnie narażeni są pasażerowie starsi lub niepełnosprawni, mający trudności z szybką ewakuacją. W ekstremalnych przypadkach, jak tragedia w Teksasie w 2005 roku, pożar autobusu z udziałem osób starszych zakończył się śmiercią wielu z nich.
Statystyki i badania pożarów autobusów
Dane międzynarodowe i krajowe
Statystyki dotyczące pożarów autobusów wskazują na zauważalny problem na całym świecie, z tendencją wzrostową w ostatnich latach w niektórych regionach. Statystyki z krajów takich jak Szwecja, Norwegia, Niemcy i Włochy wskazują, że rocznie ulega pożarom około 1-1,5% floty autobusowej. W Niemczech notuje się 350-400 pożarów rocznie, a w Szwecji ponad 135.
W Polsce w ostatnich latach rejestrowano 180-190 pożarów autobusów rocznie, z największą liczbą przypadków w województwie śląskim. Należy jednak zaznaczyć, że wiele pożarów, zwłaszcza miejscowych, nie jest zgłaszanych oficjalnie, co zaniża rzeczywiste statystyki. Warto zauważyć, że w Polsce w ostatnich latach obserwowano spadek wskaźnika zarejestrowanych pożarów autobusów, w przeciwieństwie do trendu światowego.
Badania naukowe i symulacje
Badania prowadzone w Polsce, m.in. w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie, symulowały rozwój pożaru w autobusie miejskim. Eksperymenty wykazały, że ogień z komory silnika może przedostać się do przedziału pasażerskiego w ciągu kilku minut, a temperatura wewnątrz może osiągnąć ponad 1000°C.
Porównanie badań z lat 70. XX wieku z obecnymi symulacjami wskazuje, że nowoczesne autobusy posiadają lepsze zabezpieczenia komory silnika przed rozprzestrzenianiem się ognia do przedziału pasażerskiego. Jednak czynniki takie jak ciasnota zabudowy i materiały wykończeniowe nadal stanowią wyzwanie.
Środki zapobiegawcze i bezpieczeństwo
Znaczenie regularnych przeglądów i konserwacji
Zwiększenie bezpieczeństwa pożarowego autobusów wymaga kompleksowego podejścia, obejmującego zarówno środki techniczne, jak i organizacyjne. Kluczowe jest zapewnienie odpowiedniej liczby wykwalifikowanych mechaników i rygorystyczne przestrzeganie harmonogramów przeglądów technicznych. Dbanie o stan techniczny pojazdów, regularne przeglądy i konserwacja, a także terminowe usuwanie usterek, są podstawą zapobiegania pożarom.
Rozwój nowoczesnych technologii gaśniczych
Obecnie autobusy wyposażane są w coraz bardziej zaawansowane systemy bezpieczeństwa. Automatyczne systemy gaszenia pożarów w komorze silnikowej i nadkolach, przy odpowiednim serwisowaniu, mogą znacząco poprawić bezpieczeństwo pasażerów. Warto rozważyć stosowanie systemów Wysokociśnieniowej Mgły Wodnej, które dzięki drobnym kroplom wody są w stanie efektywnie odbierać ciepło i wypierać tlen z przestrzeni spalania, stanowiąc skuteczne rozwiązanie w walce z pożarami, zwłaszcza w przypadku baterii litowo-jonowych w pojazdach elektrycznych.
Szkolenie kierowców i procedury ewakuacyjne
Czynnikiem ludzkim w bezpieczeństwie pożarowym autobusów jest umiejętność kierowcy do zapobiegania, oceny i reagowania na zagrożenie. Odpowiednie szkolenia powinny obejmować kontrolę ryzyka pożaru, procedury ewakuacyjne, zasady użycia gaśnic oraz pomoc pasażerom niepełnosprawnym.
Zmiany w konstrukcji autobusów wpłynęły na sposób ewakuacji. Nowoczesne pojazdy wyposażone są w automatycznie sterowane drzwi, wyjścia bezpieczeństwa w oknach bocznych i klapy dachowe. Jednak wyjścia awaryjne w oknach mogą być trudne w obsłudze dla osób starszych lub niepełnosprawnych.
Ubezpieczenia i aspekty prawne
W przypadku strat finansowych spowodowanych pożarami, kluczową rolę odgrywają ubezpieczenia. Szczególnie ważne jest ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej, które może pokryć część kosztów związanych ze szkodami środowiskowymi, mogącymi powstać w wyniku pożaru pojazdu elektrycznego. Istnieją sugestie, że niektóre przypadki pożarów autobusów mogą wynikać z celowego działania mającego na celu zdyskredytowanie określonej marki lub firmy. Chociaż brak jest twardych dowodów na takie tezy, zbieżność czasowa i rodzajowa pożarów w pewnych okresach może nasuwać takie podejrzenia.
tags: #pozar #autobusu #hybrydowego