Zamek w Bad Muskau, położony nad Nysą Łużycką, ma bogatą i fascynującą historię, sięgającą średniowiecza. Jego dzieje naznaczone były wieloma transformacjami architektonicznymi, często wymuszonymi przez kataklizmy, w tym niszczycielskie pożary. Rozwój zamku, od średniowiecznej warowni po romantyczną rezydencję, jest ściśle powiązany z wydarzeniami, które zmuszały do jego odbudowy i przebudowy.
Wczesne Dzieje i Średniowieczne Umocnienia
Początki rezydencji w Bad Muskau sięgają XIII wieku, gdy istniało w tym miejscu założenie obronne. W okolicach Muskau nad Nysą krzyżowały się w średniowieczu ważne szlaki handlowe. Najstarsze tutejsze fortyfikacje, wzmiankowane po raz pierwszy w 1245 roku, służyły zapewne zabezpieczeniu zarówno tych dróg, jak i funkcjonującego przy przeprawie przez rzekę posterunku celnego. Dokumenty dotyczące wczesnych właścicieli ziem Muskau są nieliczne. W 1253 roku, jako właściciel ceł w Muskau, pojawia się margrabia miśnieński Henryk III Dostojny, choć nie jest jasne, czy wówczas zamek należał do niego. Pierwszym wyraźnie udokumentowanym właścicielem warowni był Bodo von Ileburg, który posiadał ją od roku 1316, by w 1366 przekazać jako prezent ślubny swemu zięciowi Heinrichowi von Kittlitz. W 1366 zamek należał już do Heinricha von Penzig, a następnie do jego spadkobierców, aż do roku 1447. Przedstawiciele rodu von Penzig skupiali w swoich rękach rozległe dobra po obu stronach Nysy Łużyckiej. Na początku XV wieku zamek został rozbudowany o basztę północną. W tym czasie jego fortyfikacje obejmowały już mur obwodowy z wieżą w zachodniej części dziedzińca, a także umocnioną basztę bramną.
Podczas prac remontowych prowadzonych na Nowym Zamku odkryto szczegóły pozwalające na wyciągnięcie wniosków na temat wyglądu i funkcji ukrytej w jego murach gotyckiej warowni. Można przyjąć, że mur obecny w piwnicach skrzydła południowego stanowi relikt zamku średniowiecznego. Jest to fundament wieży o wymiarach wewnętrznych ok. 5,80×6,80 m, wzniesionej mniej więcej w połowie XIII wieku. Wieża ta od zachodu sąsiadowała z domem mieszkalnym - pałacem o długości elewacji frontowej wynoszącej około 16,5 metra. Jako materiał do jej budowy wykorzystano kamień polny, a fasady wykończono cegłą. Grubość murów wieży od 1,80 do 2,80 m wskazuje, iż liczyła ona co najmniej trzy kondygnacje. W XIV wieku ukształtował się dwuczęściowy kompleks obejmujący zamek wysoki i rozciągający się na południe zamek niski - podzamcze.
Pożar z 1586 roku i Renesansowa Przebudowa
Po 1447 roku dominium nabył Wenzel von Bieberstein, a następnie przeszło ono na własność Fabiana von Schoenaich (zm. 1591). Z jego inicjatywy, po pożarze w 1586 roku, rozpoczęto przebudowę średniowiecznej warowni w reprezentacyjną rezydencję, odpowiadającą wymaganiom nowej szlachty w dobie rozwijającego się absolutyzmu. Koszt tej przebudowy, oszacowany na kwotę 5000 talarów, świadczy, że była to znaczna inwestycja. Pozostałości sgraffito, odkryte podczas XX-wiecznej odbudowy zamku, dowodzą, że renesansowa przebudowa objęła jego skrzydło zachodnie i południowe. Skrzydło północne nie istniało w owym czasie jako integralna część warowni - w jego miejscu stał jeszcze osobny budynek, pełniący zapewne funkcje gospodarcze lub mieszkalne dla służby lub załogi.
Wojna Trzydziestoletnia i Pożar z 1643 roku
W 1644 roku, poprzez małżeństwo dziedziczki Kathariny von Dohna z Curtem Reinicke I von Callenberg (zm. 1672), zamek wszedł w posiadanie rodziny von Callenberg, pozostając jej własnością przez kolejne cztery pokolenia aż do 1798 roku. Okres Wojny Trzydziestoletniej przyniósł kolejne zniszczenia. Pożar z 1643 roku, podczas działań wojennych, doprowadził do kolejnej, gruntownej przebudowy, która nadała zamkowi barokowy wygląd. Wtedy też skrzydło zachodnie połączono z wyodrębnionym budynkiem północnym, tworząc trójskrzydłową zwartą zabudowę. Odbudowę tę prowadzili kolejni właściciele Curt Reinicke I von Callenberg i Curt Reinicke II von Callenberg (1651-1709). W jej ramach, na zachowanych fundamentach, wzniesiono barokowy pałac - jako otwartą na wschód budowlę, z dwiema wieżami od strony zachodniej, otoczoną fosą z prowadzącym na dziedziniec mostem po stronie wschodniej. W latach 1646-1653 rękoma włoskich artystów zmieniono jego wystrój na barokowy, a na przełomie wieków dobudowano barokową klatkę schodową. Przekształcono również zamkowe otoczenie: wzniesiono pałac ogrodowy, wybudowano nowe mosty i zagospodarowano fosy.
Wizja Księcia Pücklera i Rozwój Parku
Najbardziej znanym właścicielem zamku, który odziedziczył majątek po śmierci ojca w 1811 roku, był książę Hermann von Pückler-Muskau (1785-1871). Ten ekscentryczny kosmopolita, wielbiciel natury i podróżnik, zamierzał przekształcić swoją siedzibę rodową i jej otoczenie w park krajobrazowy. Książę planował przebudowę istniejącego zameczku w stylu klasycznym, a pomóc miał mu w tym architekt Karl Friedrich Schinkel. Zamek, który możemy podziwiać dzisiaj, właściwie nie ma ani grama podobieństwa z pierwotną koncepcją Pücklera dla Nowego Zamku, ponieważ pożar z 1643 roku zapewnił mu barokowy wygląd, który książę tak bardzo pragnął zmienić. Chociaż von Pückler zainwestował ogromne sumy w rozwój Parku Mużakowskiego, tworząc największy i najsłynniejszy park w stylu angielskim, wystawny tryb życia i pogłębiający się kryzys finansowy sprawiły, że jego wizja przebudowy samego pałacowego założenia na podobieństwo średniowiecznych budowli nie została w pełni zrealizowana. Niemniej, Park Mużakowski został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 2004 roku.
Hermann von Pückler-Muskau i Park Mużakowski. Vade mecum nr 14.
Zniszczenia II Wojny Światowej i Pożar z 1945 roku
Stan świetności zamku, ukształtowany przez wieki i wizję Pücklera, trwał do 1945 roku. Pod koniec II wojny światowej, linia frontu przebiegała przez Dolinę Nysy Łużyckiej, gdzie znajdował się Park Mużakowski. W wyniku intensywnych działań wojennych około 70 procent miasta zostało zniszczone, a wszystkie mosty na Nysie oraz Stary Zamek legły w gruzach. Największym ciosem dla Nowego Zamku było splądrowanie go przez Armię Czerwoną 30 kwietnia 1945 roku, a następnie podłożenie pod niego ognia, w konsekwencji czego gmach całkowicie spłonął. To wydarzenie doszczętnie zniszczyło substancję zamku, pozostawiając go w ruinie.
Powojenna Odbudowa i Odrodzenie Nowego Zamku
Po zakończeniu wojny przyszłość Parku Mużakowskiego stała pod znakiem zapytania, głównie ze względu na ustalenie nowego przebiegu polsko-niemieckiej granicy wzdłuż Nysy, która podzieliła park na dwie części. Przez lata polska część parku popadała w zapomnienie. Przełom nastąpił dopiero w 1988 roku, kiedy to polscy i niemieccy konserwatorzy zabytków podpisali umowę o wspólnej restauracji Parku Mużakowskiego jako całościowego dzieła sztuki. Zmiany polityczne po 1989 roku przyspieszyły te działania.
Pod przewodnictwem fundacji „Park Księcia Pücklera Bad Muskau”, założonej w 1993 roku, rozpoczęto szeroko zakrojone prace restauracyjne i renowacyjne. Rekonstrukcja Nowego Zamku rozpoczęła się w 1995 roku i zakończyła w 2011 roku, a jej całkowity koszt wyniósł 25 milionów euro. Prace ukierunkowano w celu nadania rezydencji neorenesansowej formy z czasów księcia Fryderyka Niderlandzkiego. Dziś jest to trójskrzydłowy, czterokondygnacyjny budynek z otwartym od strony parku dziedzińcem i dwiema okrągłymi wieżami. Połączenie z parkiem tworzy efektowny podjazd oraz szerokie, ozdobione rzeźbami lwów schody. Zgodnie ze stylem architektonicznym, pałac charakteryzuje się dużą liczbą elementów dekoracyjnych, takich jak ozdobne szczyty i kraty, balkony, figury, latarnie, fryzy i filigranowe maski wieżowe. Pomimo pozornej symetrii, skrzydło północne pałacu nie jest ani równoległe do skrzydła południowego, ani tak samo długie. Lwy zrekonstruowano w latach 2009-2010 bazując na historycznych fotografiach, ponieważ rzeźby te nie zachowały się do naszych czasów, gdyż w 1949 roku ówczesne władze kazały je przetopić.
Stary Zamek w Bad Muskau
Nazwa „Stary Zamek” (das Altes Schloss) jest dalece myląca, gdyż odnosi się do dawnej bramy zamkowej, która w XVII wieku została rozbudowana i przekształcona przez von Callenbergów w siedzibę lokalnej administracji (Amtshaus). Starym Zamkiem nazwał ją dopiero von Pückler, co wynikało z potrzeby spełnienia wymogów klasycznego ogrodu angielskiego, uwarunkowanego istnieniem jakiegoś starszego świadectwa architektonicznego. Jest to barokowy gmach o ściśle symetrycznym planie i eleganckiej fasadzie, dekorowanej od strony miasta wspaniałym portalem, który wieńczy podwójny herb rodów Callenberg i von Dohna. Nad nim, w trzech niszach umieszczono figury dawnych właścicieli majątku: Fabiana von Schönaich, Carla von Dohna i Curta Reinicke von Callenberg. Rzeźby te zostały poważnie uszkodzone podczas II wojny światowej, w związku z czym zastąpiono je alegorycznymi postaciami Dzika, Flory i Higieny. Stary Zamek odtworzono w 1965 roku.
Odbudowany pałac pełni obecnie funkcję siedziby Fundacji Księcia Pücklera - Die Stiftung Fürst-Pückler-Park Bad Muskau, a także muzeum. W jego skrzydle południowym umieszczono interaktywną wystawę „Pückler! Pückler? Einfach nicht zu fassen!” poświęconą życiu i pracy twórcy parku, a w jednej z wież znalazła miejsce ekspozycja dotycząca historii zamku i miasta od średniowiecza po czasy współczesne. Istnieje również możliwość wejścia na wieżę zamkową z platformą widokową.