Zdarzenia pożarowe o dużej skali stanowią poważne wyzwanie dla służb ratowniczych, wymagając szybkiej reakcji, skoordynowanych działań i specjalistycznej wiedzy. Obejmują one zarówno pożary infrastruktury, takiej jak gazociągi, jak i rozległe pożary lasów, często wywoływane przez czynniki ludzkie lub naturalne. Rozumienie specyfiki każdego z tych zagrożeń jest kluczowe dla efektywnego zarządzania kryzysowego.
Pożary gazociągów: specyfika zagrożenia i działania ratownicze
Gaz ziemny, ze względu na jego dostępność, możliwości transportu oraz aspekty ekologiczne, jest jednym z najpopularniejszych źródeł energii cieplnej. Jego główny składnik to metan (CH4). Jest to gaz palny, tworzący mieszaniny wybuchowe z powietrzem. Dolna granica wybuchowości (DGW) wynosi około 5% w stężeniu objętościowym gazu ziemnego w powietrzu, a górna granica wybuchowości (GGW) to około 15%. Z punktu widzenia działań ratowniczo-gaśniczych najistotniejsze właściwości gazu ziemnego to palność, możliwość tworzenia mieszanin wybuchowych, gęstość względem powietrza oraz specyficzny zapach.
Charakterystyka uszkodzeń i ich skutki
Do uszkodzenia sieci przesyłowych gazu ziemnego dochodzi z różnych przyczyn. Uszkodzeniu ulegają zarówno gazociągi stalowe, jak i wykonane z tworzyw sztucznych, praktycznie każdego rodzaju - niskiego, średniego, podwyższonego i wysokiego ciśnienia. Ustalenie, jaki gaz został uwolniony, jakie ciśnienie występuje w gazociągu oraz z jakiego materiału został on wykonany, stanowi ważny element rozpoznania zagrożenia. W momencie przerwania gazociągu następuje gwałtowny wypływ gazu ziemnego do otoczenia, a efekty tego wypływu są uzależnione od miejsca powstania uszkodzenia oraz ciśnienia gazu - im wyższe ciśnienie, tym poważniejsze skutki zdarzenia.
Wydobywający się gaz może powodować słyszalny huk oraz syk w miejscu rozszczelnienia, osiągający wartość do 120 decybeli. Osoby zgłaszające takie zagrożenie bywają zdezorientowane, informując o wybuchu bomby, upadku samolotu, "uderzeniu atomu", eksplozji czy olbrzymich miotaczach ognia. Wypływowi gazu z podziemnego gazociągu wysokiego ciśnienia towarzyszy również wyrzucanie ziemi na duże odległości i tworzenie się zagłębienia - wyrwy przypominającej mały krater.
Dynamika pożaru gazu
W momencie wypływu następuje mieszanie się gazu ziemnego z powietrzem, co doprowadza do wytworzenia atmosfery wybuchowej, szczególnie na granicach chmury gazowej. Na jej objętość, zasięg i kształt ma wpływ wiele czynników, m.in. ciśnienie i kierunek wypływu gazu, jego ilość, ukształtowanie terenu, warunki atmosferyczne itp. Jednym z najważniejszych czynników decydujących o rozmiarze obłoku jest czas wypływu mierzony od momentu uszkodzenia gazociągu do momentu zapłonu wytworzonej mieszaniny gazowo-powietrznej, tj. mieszaniny o stężeniu znajdującym się pomiędzy dolną i górną granicą wybuchowości (DGW i GGW).
Wprowadzenie do eksplozji dymu (znanych również jako zapłony gazów ogniowych) – odcinek 35
W momencie zapłonu chmury następuje szybkie, turbulentne spalanie mieszaniny i w konsekwencji propagacja płomienia w mieszaninie, również w kierunku miejsca wypływu. W pewnym momencie obłok wypala się i spalanie zachodzi już tylko w miejscu wypływu. W przypadku zapalenia się gazu w gazociągu wysokiego ciśnienia płomienie widoczne są z dużej odległości - z kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu kilometrów.
Reagowanie i koordynacja działań ratowniczych
Wiele osób zgłasza zagrożenie na numery alarmowe: 112 (do Centrum Powiadamiania Ratunkowego), 998 (do właściwej komendy Państwowej Straży Pożarnej) oraz 992 (do pogotowia gazowego). Ważną rolą dyżurnych jest ustalenie, czy mamy do czynienia z pożarem gazu oraz bieżąca współpraca z operatorem odpowiedzialnym za przesył, a także operatorami numerów alarmowych CPR. Chodzi o to, by kolejne zgłoszenie o tym samym pożarze nie odciągało dyżurnych stanowisk kierowania od zadań priorytetowych w danym momencie.
Podczas pożarów gazociągów odnotowuje się dużą liczbę zgłoszeń, co wymaga efektywnej koordynacji. Dysponowanie sił i środków uzależnione jest od miejsca zdarzenia oraz potencjału ratowniczego jednostek podlegających stanowisku kierowania danej komendy miejskiej lub powiatowej PSP. Niemniej jednak, po ustaleniu, że doszło do wycieku lub pożaru gazu ziemnego w gazociągu wysokiego ciśnienia, należy zakładać, że siły i środki powiatu mogą być niewystarczające i zgłosić zapotrzebowanie na siły odwodowe. Jeżeli pojawi się ogień, dyżurni stanowisk kierowania powinni dysponować zastępy "z dwóch stron pożaru".
W akcję zaangażowane będą znaczne siły i środki, w związku z tym konieczne jest jak najszybsze wdrożenie rozwiązań mających na celu odtworzenie gotowości operacyjnej. Należy również jak najszybciej wzmocnić obsadę stanowiska kierowania. Warto wystarczająco wcześnie zadbać o zapewnienie odpowiednich zasobów sprzętu ochrony dróg oddechowego na miejscu akcji, na przykład poprzez zadysponowanie kontenera ze sprzętem ODO czy wezwanie funkcjonariusza odpowiedzialnego za napełnianie butli w JRG. Nie należy także zapominać o konieczności zadysponowania sił i środków przygotowanych do organizacji zaopatrzenia wodnego według przyjętych rozwiązań (np. samochodów wężowych z wężami tłocznymi W 110 zwiniętymi w harmonijkę, pomp pożarniczych dużej wydajności, przewoźnych lub przenośnych zbiorników wody o dużej pojemności itp.).
Bezpieczeństwo ratowników i strategia gaszenia
Płomienie sięgające kilkunastu czy kilkudziesięciu metrów z pewnością zrobią wrażenie nie tylko na okolicznych mieszkańcach, ale także na strażakach, zwłaszcza tych mniej doświadczonych. Wskazane jest zatem uruchomienie w nich myślenia zadaniowego - przedstawienie konkretnych czynności do wykonania, ale też przekazanie informacji o możliwych zagrożeniach. Największe niebezpieczeństwo, zarówno dla osób postronnych, jak i ratowników, stanowi z pewnością duże promieniowanie cieplne, mogące skutkować poparzeniem. Płomienie palącego się gazu mogą osiągać temperaturę nawet 1200ºC, a promieniowanie cieplne może być wyczuwalne nawet w odległości 300 metrów od miejsca pożaru. Ten fakt należy uwzględnić, biorąc pod uwagę trasę dojazdu i ustawienie pojazdów. Szczelne kabiny samochodów ratowniczo-gaśniczych mogą stwarzać złudne poczucie bezpieczeństwa. Rekomenduje się zatrzymanie się w znacznej odległości (np. 500 metrów od źródła pożaru) i organoleptyczne sprawdzenie oddziaływania cieplnego, np. przez dowódcę zastępu (odkręcenie szyby lub wyjście z auta). Lepiej zbliżać się powoli i ostrożnie do miejsca zdarzenia, niż dojechać do gazociągu, nie biorąc pod uwagę warunków, a potem nie móc się wycofać i narazić kolegów na obrażenia, a sprzęt na uszkodzenia.
Pożar gazu z gazociągu wysokiego ciśnienia oraz wielkość strefy oddziaływania cieplnego w sposób naturalny dzielą teren akcji na dwa odcinki - po obu stronach wycieku. Podczas pożarów gazociągów wysokiego ciśnienia przeprowadzenie tzw. rozpoznania 360° jest znacznie utrudnione i wydłużone w czasie. Warto zatem, aby kierujący działaniami ratowniczymi (KDR) po dotarciu na miejsce zdarzenia i przejęciu dowodzenia jak najszybciej wyznaczył dowódców odcinków bojowych (DOB) i za ich pośrednictwem przekazywał najważniejsze informacje o zamiarze taktycznym oraz dostępnych siłach i środkach. Z kolei dowódcy odcinków bojowych powinni raportować o sytuacji i potrzebach na swoich odcinkach. Kolejnym istotnym elementem dużych akcji jest szybkie utworzenie punktu przyjęcia sił i środków (PPSiŚ) oraz wydzielenie na ten cel odrębnego odcinka bojowego.
Aby zapewnić właściwy przepływ informacji, należy jak najszybciej zorganizować łączność, zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie w KSRG zasadami. Po uzgodnieniu ze stanowiskiem kierowania należy wydzielić kanał dowodzenia i współdziałania do przekazywania informacji na linii KDR - DOB. Łączność na odcinkach bojowych powinna być utrzymywana na kanałach ratowniczo-gaśniczych, natomiast na linii KDR - SKKM/P warto rozważyć uruchomienie kanału operacyjnego. Zamiar taktyczny i priorytety w pierwszej fazie akcji muszą być nakierowane na ratowanie życia i zdrowia ludzi, tj. ewakuację ze strefy zagrożenia oraz przeprowadzenie medycznych czynności ratunkowych.
Trzeba sobie uświadomić, że jakkolwiek najskuteczniejszym środkiem gaśniczym podczas pożarów gazu jest proszek gaśniczy, to ugaszenie nie spowoduje zatrzymania wycieku i paradoksalnie zwiększy zagrożenie. W związku z tym, a także ze względu na występujące promieniowanie cieplne, nie ma sensu podejmowanie prób podawania prądów gaśniczych w natarciu na palący się gaz. Pożary gazu w gazociągu wysokiego ciśnienia należy gasić przez odcięcie materiału palnego, czyli przez zakręcenie najbliższych miejsca pożaru zasuw - z obydwu stron. W zależności od miejsca wycieku zasuwy (tzw. zespoły zaworowo-spustowe) mogą się znajdować w odległości nawet 36 km, zatem operator przesyłu gazu musi wysłać dwa zespoły w dwa różne miejsca. Zakręcenie zasuw daje odczuwalne i widoczne efekty na miejscu akcji - dźwięk wydobywającego gazu słabnie, płomienie sukcesywnie, choć stosunkowo powoli maleją, zmniejsza się strefa oddziaływania cieplnego.
Zaangażowanie dużych sił i środków podniesie z pewnością kierowanie działaniami ratowniczymi do poziomu taktycznego lub strategicznego i wymusi konieczność współdziałania wielu służb. Spowoduje to szybkie wyznaczenie stanowiska dowodzenia oraz utworzenie sztabu operacyjnego akcji. Ważne, by na stanowisku dowodzenia znajdował się kompetentny i decyzyjny przedstawiciel każdej ze służb. Przedstawiciel każdej ze służb powinien otrzymać konkretne, sprecyzowane zadania i ściśle współpracować z KDR podczas ich realizacji.
Do obowiązków pogotowia gazowego i operatora przesyłu należy jak najszybsze zakręcenie gazu oraz ewentualnych przyłączy. Zadaniem przedstawicieli Państwowego Ratownictwa Medycznego jest zabezpieczenie medyczne akcji ratowniczej oraz ewentualne wykonywanie medycznych czynności ratunkowych. Policja powinna zorganizować dojazd do miejsca zdarzenia, ustalić, gdzie przebywają ewentualne osoby zaginione, zabezpieczyć mienie oraz miejsce zdarzenia przed wtargnięciem osób postronnych. Do zadań przedstawicieli struktur zarządzania kryzysowego należy zorganizowanie zaplecza logistycznego akcji ratowniczej, opieka nad osobami ewakuowanymi, przekazywanie informacji mieszkańcom. Niezmierne istotne jest przekazywanie informacji między służbami, w czym pomaga obecność przedstawicieli każdej z nich na stanowisku dowodzenia i w sztabie akcji.
Pożary lasów: zagrożenia i walka z podpalaczami w Nadleśnictwie Kliniska
Pożary lasów stanowią coroczne zagrożenie, szczególnie w okresach suszy i wysokich temperatur. Brak opadów deszczu, niska wilgotność powietrza, zmienny wiatr, małe zachmurzenie oraz dość wysoka temperatura tworzą niesprzyjającą pogodę pożarową. Mapa zagrożenia pożarowego lasu, opracowywana przez Laboratorium Ochrony Przeciwpożarowej Lasu, prezentuje, że na przeważającym obszarze Polski występuje wysoki, 3. stopień zagrożenia.
Przyczyny i dynamika pożarów leśnych
Największe zagrożenie pożarowe na obszarach leśnych powodowane jest przez osoby korzystające z letniego wypoczynku oraz przez osoby zbierające owoce runa leśnego. Zagrożenie pożarowe lasów jest związane z nagminnym naruszaniem przepisów przeciwpożarowych, a przede wszystkim z używaniem ognia otwartego w lasach, to jest paleniem papierosów, ognisk, użytkowaniem grilli, w miejscach do tego nieprzeznaczonych. Podatność lasów na pożar zależy przede wszystkim od warunków pogodowych, które wpływają na wilgotność ściółki. Jej spadek poniżej 28% znacznie zwiększa podatność na zapalenie. Las jest doskonałym materiałem palnym. Umyślne podpalenia, wczesnowiosenne wypalanie roślinności, nieostrożność ludzi to tylko niektóre przyczyny pojawienia się ognia w lesie. Większość pożarów występuje przy najwyższym III stopniu zagrożenia pożarowego lasu. Z reguły mają one charakter powierzchniowy, pali się poszycie leśne, zarośla i pojedyncze drzewa.
W przypadku utrzymującego się katastrofalnego zagrożenia pożarami, występującego najczęściej w okresie wakacyjnym, wprowadzane są okresowe zakazy wstępu do lasu. Wystąpienie 5-dniowego okresu, w którym wilgotność ściółki mierzona o godz. 9.00 jest niższa od 10%, obliguje nadleśniczego lub dyrektora parku narodowego do wprowadzenia zakazu wstępu do lasu. Podstawą do wprowadzenia zakazu są określane codziennie prognozy zagrożenia pożarowego lasu. W parkach narodowych zaleca się poruszanie tylko po wyznaczonych szlakach.
Problem podpalacza w Nadleśnictwie Kliniska Wielkie
W lasach Nadleśnictwa Kliniska (woj. zachodniopomorskie) od kilku lat tereny regularnie terroryzuje tajemniczy piroman. Od początku roku w tym nadleśnictwie wybuchło już 42 pożary na łącznej powierzchni 5,04 hektara, podczas gdy rok temu ta sama liczba zdarzeń pojawiła się dopiero na początku września. Nadleśniczy nie ma wątpliwości: za większość z nich odpowiada człowiek. "Wiele wskazuje na to, że ostatnie pożary to celowe podpalenia" - mówi Ryszard Siarkiewicz-Hoszowski, nadleśniczy z Nadleśnictwa Kliniska.
Leśnicy podkreślają, że ogień pojawia się nawet w miejscach, gdzie zwykle nikt nie chodzi. "Część pożarów wybuchła w środku młodnika, gdzie bardzo trudno się dostać. W sąsiednim nadleśnictwie znaleziono nawet ślady łatwopalnych substancji, które ktoś zostawił w lesie!" - dodaje nadleśniczy. Podpalacz nie ogranicza się już do działania wyłącznie w ciągu dnia, ale podpala lasy także nocą, znacząco utrudniając pracę służbom ratowniczym.
Sytuacja w Nadleśnictwie Kliniska wymaga natychmiastowej uwagi i zaangażowania całego społeczeństwa. Straty tegoroczne oszacowano na około 100 tys. zł, a do tego dochodzą koszty akcji gaśniczych. "Minuta lotu samolotu gaśniczego to aż 290 zł!" - dodaje leśnik. W zeszłym roku pożary kosztowały nadleśnictwo ponad 300 tys. zł. Mimo najwyższego stopnia zagrożenia pożarowego, lasy nie są zamknięte dla spacerujących. "Ludzie, którzy chodzą po lesie, mogą szybko zauważyć ogień i zaalarmować służby. Zakaz nikogo by nie powstrzymał" - tłumaczy Siarkiewicz-Hoszowski. "Obawiam się, że kiedyś ogień wymknie się spod kontroli".
Zapobieganie i apel o czujność
Dawniej lasów pilnowali obserwatorzy na wieżach. Dziś obraz z kamer trafia do dyżurnych, którzy mogą dostrzec dym nawet z 70 km! Nadleśnictwo ponownie wyznaczyło nagrodę 10 tys. złotych dla osoby, która pomoże wskazać sprawcę. Jeśli zauważą Państwo osoby zachowujące się podejrzanie - szczególnie z materiałami łatwopalnymi, podejmujące próby podpalenia bądź kręcące się w nocy po lesie - należy natychmiast powiadamiać policję lub straż leśną nadleśnictwa. Każda informacja, nawet ta pozornie nieistotna, może okazać się kluczowa w schwytaniu podpalacza i powstrzymaniu kolejnych tragedii. Pamiętajmy, że las to nasze wspólne dobro - skarb, który daje nam tlen, chroni przed erozją gleby i stanowi dom dla niezliczonych gatunków roślin i zwierząt. Bądźmy czujni i odpowiedzialni, wspólnie zadbajmy o bezpieczeństwo i zdrowie lasów oraz nas samych. Nie pozwólmy, by podpalacz rujnował to, co natura budowała przez setki lat.