Historia Sarajewa naznaczona jest dramatycznymi wydarzeniami, w tym oblężeniem miasta w latach 90. XX wieku, które przyniosło ogromne zniszczenia i straty ludzkie. Wśród budowli, które najbardziej ucierpiały, znalazła się Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka Bośni i Hercegowiny, popularnie znana jako Vijećnica. Jej pożar stał się jednym z najbardziej symbolicznych aktów barbarzyństwa w historii współczesnych konfliktów.
Kontekst Oblężenia Sarajewa
Oblężenie Sarajewa rozpoczęło się 5 kwietnia 1992 roku, kiedy Jugosłowiańska Armia Ludowa (JAL) zajęła pozycje wokół miasta, a na ulicach padły pierwsze ofiary. Dzień później, 6 kwietnia, niepodległość Bośni i Hercegowiny uznała Europejska Wspólnota Gospodarcza, a następnego dnia Stany Zjednoczone.
Podczas konfliktu na Sarajewo spadały tysiące rakiet wystrzelonych z serbskich pozycji w otaczających miasto górach; ostrzał prowadzili także snajperzy. W wyniku trzech i pół lat oblężenia w Sarajewie zginęło niemal 11 tysięcy ludzi, a miasto zostało zdewastowane. Były przywódca Serbów bośniackich Radovan Karadżić i generał Ratko Mladić są uznawani za odpowiedzialnych za oblężenie, podczas którego niemal wszystkie budynki w mieście uległy zniszczeniu, a miasto było odcięte od dostaw wody i prądu. Charakteryzujące miasto budowle, takie jak gmach Biblioteki Narodowej, poważnie ucierpiały już na samym początku wojny.
Pożar i Zniszczenie Biblioteki Narodowej
W 1992 roku, w nocy z 25 na 26 sierpnia, spłonęła w Sarajewie Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka, znana jako Vijećnica. Budynek, w którym miała swoją siedzibę, stał się ofiarą oblężenia Sarajewa przez siły Republiki Serbskiej oraz Jugosłowiańską Armię Ludową.
Narodowa i Uniwersytecka Biblioteka Bośni i Hercegowiny, w skrócie NUBBiH, powstała w 1945 roku decyzją Zgromadzenia Bośni i Hercegowiny, a dekret w tej sprawie opublikowano 31 października 1945 roku w Dzienniku Urzędowym. W 1957 roku stała się również Biblioteką Uniwersytecką, mieszcząc się w gmachu ratusza w Sarajewie. Podczas wojny, w wyniku serbskiego ostrzału, gmach Biblioteki został trafiony. Wybuchł pożar, który trwał trzy dni.
Biblioteka nie była przypadkowym celem, a strażacy próbujący ugasić pożar padali od kul. W 1992 roku zbiory Biblioteki liczyły 2 miliony woluminów, w tym ponad 150 tysięcy rzadkich książek i manuskryptów. W wyniku pożaru zniszczeniu uległo blisko dwa miliony zbiorów bibliotecznych, w tym również te z kolekcji specjalnych. Szacuje się, że 80% zbiorów bibliotecznych przepadło bezpowrotnie. Wśród zniszczonych artefaktów znajdowały się tysiące bezcennych dokumentów z czasów Imperium Osmańskiego i monarchii austro-węgierskiej.
Akcja Ratunkowa i Ocalone Skarby
Mimo ogromnego zagrożenia, bibliotekarze i wolontariusze pod ostrzałem utworzyli żywy łańcuch, wynosząc książki z płonącego gmachu. W trakcie tej heroicznej akcji ratunkowej jeden z nich zginął. Mieszkańcy Sarajewa również próbowali ocalić chociaż część książek. Szczęśliwie, niektóre skarby ocalały, w tym rękopisy, grafiki, mapy, karty pocztowe i dokumenty z różnych okresów historii Bośni i Hercegowiny.
Wśród ocalałych skarbów znajduje się najsłynniejszy rękopis sarajewski, tzw. Hagada sarajewska. Jest to zbiór opowieści i legend o wyjściu Żydów z Egiptu, o plagach egipskich oraz o obowiązkach związanych ze świętem Pesach. Napisana w Katalonii w XIV wieku, trzy razy była zagrożona zniszczeniem i trzy razy cudownie ocalała - raz podczas wygnania Żydów z Hiszpanii w XV wieku, raz przez chrześcijańskiego księdza pracującego dla Inkwizycji, a po raz trzeci w trakcie bombardowania Sarajewa. Jej niezwykłe losy stanowią kanwę znakomitej powieści Geraldine Brooks pt. "Odbudowa". Ocalone z pożaru zbiory ulokowano w pomieszczeniach Bośniackiego Centrum Kultury, a po pożarze w 1992 roku ocalało około 10% wszystkich zbiorów.
Historia i Odbudowa Vijećnicy
Budynek Vijećnicy, pierwotnie zaprojektowany jako ratusz, ma bogatą historię. Plany jego budowy w Sarajewie zaczął przygotowywać w 1892 roku austriacki architekt Aleksander Wittek. Po jego śmierci projekt w stylu neomauretańskim dokończył Ćiril Iveković, a budynek, w którym urzędowały władze miasta, oddano do użytku w 1896 roku. Od lat 40. XX wieku budynek ten został przekształcony w bibliotekę, stając się domem dla Biblioteki Narodowej w 1949 roku.
Po zniszczeniu w 1992 roku, zastępczą siedzibą Biblioteki przez wiele lat był kampus Uniwersytetu w Sarajewie, gdzie zaczęto gromadzić nowe zbiory. Jednocześnie prowadzono intensywne prace przy odbudowie historycznego budynku Vijećnicy. Renowacja trwała osiemnaście lat i pochłonęła 23 miliony marek bośniackich, a w odbudowie pomagały fundusze z wielu państw, w tym z Austrii. Konserwatorzy i rekonstruktorzy zadbali, aby Vijećnica zachowała swój dawny neomauretański wygląd i charakter.
Wreszcie, 21 lat później, w setną rocznicę wybuchu I wojny światowej, rekonstrukcja budynku została ukończona. Data ta nie była przypadkowa - to właśnie tutaj odbyła się uroczystość powitania arcyksięcia Ferdynanda, skąd wyruszył on w swoją ostatnią drogę. 9 maja 2014 roku oddano do użytku zniszczoną przez pożar Vijećnicę, najsłynniejszy bodaj budynek z czasów austro-węgierskich w Sarajewie. Ceremonia otwarcia odbyła się z udziałem licznych zaproszonych gości, orkiestry z filharmonii w Sarajewie oraz artystów. Podczas uroczystości przewodniczący bośniackiego Prezydium Bakir Izetbegović podkreślił, że odnowienie tego charakterystycznego budynku symbolizuje sposób, w jaki Sarajewo przetrwało horror wojny.
Po powrocie do odnowionego budynku, Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka otrzymała dwa tysiące metrów kwadratowych powierzchni. Prócz niej, w Vijećnicy swoje miejsce znalazły Rada Miasta oraz muzeum poświęcone historii tego niezwykłego miejsca. Od 1996 roku biblioteka wydaje również rocznik Bosniaca.
Symboliczne Znaczenie Vijećnicy i Ochrona Dziedzictwa
Vijećnica jest symbolem czasów przeszłych i wieloetnicznej kultury Sarajewa. Jej zniszczenie i późniejsza odbudowa stały się metaforą odporności miasta i jego mieszkańców. Współczesne konflikty niestety często niszczą biblioteki i księgozbiory, co było widoczne również w Mostarze, gdzie zbiory spłonęły celowo podpalone. Biblioteki, tak cenione przez wielu, mają też zajadłych wrogów, którzy wiedzą, że w nich właśnie zawierają się serca i dusze narodów i wspólnot. Od samego zarania są obiektem bezwzględnego ataku.
Piętno wojny jest do dziś widoczne w tkance Sarajewa; w wielu miejscach wciąż widać wgłębienia po pociskach, a tam, gdzie ginęli ludzie, miejsca te są zalane czerwoną żywicą, tworząc tzw. "róże Sarajewa".
Historia Vijećnicy uczy, jak ważna jest ochrona dziedzictwa kulturowego. Gdyby wcześniej zastosowano rozwiązania takie jak digitalizacja zbiorów, część bezpowrotnie utraconej, jednej z najbogatszych kolekcji starodruków w Europie, mogłaby zostać ocalona. W kontekście zniszczeń wojennych, słowa Wolanda z „Mistrza i Małgorzaty” Michaiła Bułhakowa: „Rękopisy nie płoną” - nabierają w Sarajewie gorzkiego, choć jednocześnie symbolicznego znaczenia nadziei na przetrwanie wiedzy.
tags: #pozar #biblioteki #w #sarajewie