Pożar budynku mieszkalnego: konsekwencje, ochrona i zapobieganie

Pożar budynku mieszkalnego rodzi liczne konsekwencje, które są szczegółowo określone w przepisach prawa budowlanego. Rodzaj tych konsekwencji zależy od tego, jak poważne są skutki zdarzenia oraz czy zostało ono wywołane działaniem zamierzonym przez człowieka, czy też przyczynami niezależnymi.

Pierwsze kroki i obowiązki po pożarze

W razie wystąpienia pożaru pierwszą czynnością powinno być niezwłoczne wezwanie straży pożarnej oraz policji. Służby te z kolei wzywają nadzór budowlany w celu dokonania oceny stanu budynku. Zadaniem policji jest przede wszystkim ustalenie, czy pożar został wywołany przez człowieka w sposób zamierzony, czy też jest to zdarzenie nagłe i niespodziewane.

Obowiązki właściciela po pożarze budynku

W większości wypadków ustalenie, czy pożar budynku został wywołany przez człowieka, nie jest możliwe od razu; wyjaśnianie tych okoliczności następuje w toku postępowania, które może zająć niejednokrotnie wiele miesięcy. W tym czasie do użytkowania budynku po takim zdarzeniu zastosowanie znajdują przepisy rozdziału 6 ustawy Prawo budowlane. Organy nadzoru budowlanego mogą nałożyć na właściciela lub zarządcę obiektu budowlanego obowiązek dostarczenia w określonym terminie stosownych ocen technicznych oraz ekspertyz (art. 81c ust. 2). Koszt sporządzenia tych dokumentów obciąża osobę wezwaną do ich doręczenia.

Jeżeli wnioski ekspertyz będą wskazywać na zły stan budynku, może to stanowić podstawę do decyzji o opróżnieniu części lub całości budynku (art. 68). Właściciel lub zarządca obiektu mogą być również zobowiązani do podjęcia działań poprawiających stan techniczny budynku, takich jak przeprowadzenie remontu czy wymiana instalacji.

Pożar a katastrofa budowlana

Ustalenia dokonane przez policję dotyczące przyczyn pożaru budynku mają kluczowe znaczenie dla dalszych czynności. Od tych ustaleń zależy bowiem, czy w danych okolicznościach można mówić o katastrofie budowlanej. Definicja katastrofy budowlanej zawarta jest w art. 73 ust. 1 ustawy Prawo budowlane i określa ją jako niezamierzone, gwałtowne zniszczenie obiektu budowlanego lub jego części, a także konstrukcyjnych elementów rusztowań, elementów urządzeń formujących, ścianek szczelnych i obudowy wykopów.

Jeśli zniszczenie lub uszkodzenie obiektu budowlanego jest spowodowane działaniem zamierzonym przez człowieka, nie można mówić o katastrofie budowlanej. W takim przypadku przepisy rozdziału 7 ustawy Prawo budowlane, regulujące katastrofę budowlaną, nie będą miały zastosowania.

Obowiązki właściciela w przypadku katastrofy budowlanej

Jeżeli policja ustali, że pożar był wynikiem zdarzenia nadzwyczajnego, niezamierzonego przez człowieka, możliwe jest, że w sprawie będzie miała miejsce katastrofa budowlana. Wówczas podjęte zostaną dodatkowe czynności z rozdziału 7 ustawy Prawo budowlane, które obejmują w szczególności:

• Obowiązek zabezpieczenia miejsca katastrofy przed zmianami uniemożliwiającymi prowadzenie postępowania wyjaśniającego w sprawie przyczyn zdarzenia.
• Obowiązek przeciwdziałania rozszerzaniu się skutków katastrofy.
• Obowiązek zawiadomienia o katastrofie między innymi inwestora, inspektora nadzoru inwestorskiego i projektanta obiektu budowlanego, jeżeli katastrofa nastąpiła w trakcie budowy.

Ostatnim obowiązkiem właściciela lub zarządcy obiektu budowlanego jest niezwłoczne podjęcie działań niezbędnych do usunięcia skutków katastrofy budowlanej, co może obejmować remont, wymianę elementów budynku czy nawet jego wyburzenie.

Kategorie zagrożenia ludzi (ZL) i bezpieczeństwo pożarowe budynków

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, budynki, ich części lub pomieszczenia kwalifikuje się do jednej lub więcej niż jednej kategorii zagrożenia pożarowego dla ludzi, zwanych kategoriami ZL. Podział ten określa stopień zagrożenia ludzi w budynkach mieszkalnych, przemysłowych i użyteczności publicznej.

Klasyfikacja ZL

Klasyfikacja obejmuje pięć typów budynków, a każda kategoria zagrożenia ludzi wymusza zastosowanie odpowiednich rozwiązań i zabezpieczeń przeciwpożarowych:

• ZL I - budynki użyteczności publicznej z wydzielonymi pomieszczeniami, w których może przebywać naraz więcej niż 50 osób, które nie są stałymi użytkownikami obiektu (np. personelem).
• ZL II - budynki lub ich części przeznaczone dla ludzi o ograniczonej zdolności poruszania się.
• ZL III - budynki użyteczności publicznej, niezaliczone do ZL I i ZL II.
• ZL IV - budynki mieszkalne.
• ZL V - budynki zamieszkania zbiorowego.

Często zdarza się, że jeden budynek pełni wiele funkcji. Na przykład, w bloku mieszkalnym, gdzie pomieszczenia na parterze są lokalami usługowymi, a wyższe kondygnacje zajmowane są przez mieszkańców, lokale na parterze mogą być klasyfikowane w grupie ZL III, a mieszkania w grupie ZL IV. Wymagania w zakresie ochrony pożarowej należy uzgodnić już na etapie gospodarowania i zbrojenia terenu.

Odporność pożarowa i strefy pożarowe

Określono pięć klas odporności pożarowej budynków lub ich części, oznaczanych literami alfabetu od „A” do „E”, gdzie „A” jest wartością najwyższą. W budynkach wielokondygnacyjnych, których piętra zalicza się do różnych kategorii ZL, odporność pożarową ustala się oddzielnie dla każdej kondygnacji.

Odrębną strefę pożarową, dla której oddzielnie ustala się klasę odporności, powinny stanowić także pomieszczenia produkcyjne, magazynowe lub techniczne, niepowiązane funkcjonalnie z częścią budynku zaliczoną do danej kategorii ZL. Strefę pożarową stanowi budynek albo jego część oddzielona od innych budynków lub innych części budynku elementami oddzielenia przeciwpożarowego, bądź też pasami wolnego terenu o szerokości nie mniejszej niż dopuszczalne odległości od innych budynków.

Dopuszczalna powierzchnia strefy pożarowej ZL, obejmującej podziemną część budynku, nie powinna przekraczać 50% dopuszczalnej powierzchni strefy pożarowej tej samej kategorii zagrożenia ludzi, określonej dla pierwszej nadziemnej kondygnacji. Zmniejszenie to nie dotyczy przypadku, gdy wyjścia ewakuacyjne z kondygnacji podziemnej prowadzą bezpośrednio na zewnątrz budynku. Dopuszcza się powiększenie powierzchni stref pożarowych pod warunkiem ich ochrony stałymi samoczynnymi urządzeniami gaśniczymi wodnymi (o 100%) lub samoczynnymi urządzeniami oddymiającymi (o 50%).

Ściany oddzielenia przeciwpożarowego i zamknięcia otworów

Kolejnym ważnym zabezpieczeniem przeciwpożarowym są ściany oddzielenia przeciwpożarowego, które wydzielają strefy pożarowe. Powinny być w nie wyposażone budynki ze wszystkich kategorii ZL. Ściany i stropy stanowiące elementy oddzielenia przeciwpożarowego powinny być wykonane z materiałów niepalnych, a występujące w nich otwory - obudowane przedsionkami przeciwpożarowymi lub zamykane za pomocą drzwi przeciwpożarowych bądź innego zamknięcia przeciwpożarowego.

W ścianie oddzielenia przeciwpożarowego łączna powierzchnia otworów nie powinna przekraczać 15% powierzchni ściany, a w stropie oddzielenia przeciwpożarowego - 0,5% powierzchni stropu. Klasa odporności ogniowej zamknięć otworów (drzwi, okien) jest klasyfikowana jako EI, E i EW, określając spełnienie wymagań odnoszących się do szczelności ogniowej (E), izolacyjności ogniowej (I) i promieniowania (W).

Elementy budynku, odpowiednio do jego klasy odporności pożarowej, powinny spełniać określone kryteria w zakresie nośności ogniowej (R), szczelności ogniowej (E) i izolacyjności ogniowej (I), mierzone w minutach.

Drogi ewakuacyjne

Pomieszczenia użyteczności publicznej muszą zostać wyposażone w drogi ewakuacyjne, które prowadzą na zewnątrz budynku lub do oddzielnej strefy pożarowej i muszą być zamykane drzwiami. W zależności od rodzaju budynku należy zapewnić określoną liczbę przejść ewakuacyjnych, a także ich szerokość. W strefach pożarowych ZL długość ścieżki ewakuacyjnej nie może przekraczać 40 m. Bezpieczna ewakuacja ludzi z obiektów jest możliwa, jeśli zostały spełnione odpowiednie warunki techniczno-budowlane dla dróg ewakuacyjnych i elementów wystroju wnętrz, oraz ustalono przedsięwzięcia ewakuacyjne.

Aktywne i bierne zabezpieczenia przeciwpożarowe

Bierne zabezpieczenia przeciwpożarowe są instalowane, aby nie dopuścić do nadmiernego rozprzestrzeniania się pożaru. Zapobiegają one przechodzeniu ognia lub zbyt wysokiej temperatury z pomieszczeń ogarniętych pożarem do innych pomieszczeń w budynku, a w szczególności mają zabezpieczyć drogi ewakuacyjne. Zapewniają one również poprawne działanie instalacji, które pomimo pożaru powinny jeszcze przez jakiś czas działać (wentylacja, instalacja elektryczna zasilająca urządzenia gaśnicze i rozgłoszeniowe).

Środki gaśnicze

• Woda - stanowi nadal podstawowy środek gaśniczy, stosowany powszechnie przez straż pożarną, zwłaszcza podczas gaszenia pożarów materiałów stałych (pożary grupy A). Niskie koszty użycia wody i jej powszechna dostępność sprawiają, że jest ona najczęściej stosowanym środkiem gaśniczym.
• Piana - otrzymuje się ją, mieszając we właściwych proporcjach wodę, środek pianotwórczy i gaz (najczęściej powietrze). Stosowana jest do gaszenia pożarów grupy A i B. Wyróżnia się pianę ciężką (Ls do 20), średnią (Ls od 20 do 200) i lekką (Ls powyżej 200), określone liczbą spienienia.
• Proszki gaśnicze - są to odpowiednio spreparowane substancje chemiczne o działaniu inhibitującym reakcję spalania.
• Gazy gaśnicze - przy normalnym ciśnieniu i temperaturach są niepalne, nie podtrzymują palenia i nie wchodzą w reakcje chemiczne z gaszonymi materiałami. W podręcznym sprzęcie gaśniczym stosowane są dwutlenek węgla i azot, które rozcieńczają gazy i obniżają stężenie tlenu w strefie spalania.

Urządzenia gaśnicze

• Sieć wodociągowa przeciwpożarowa - to sieć wyposażona w hydranty zewnętrzne, z której pobiera się wodę do gaszenia pożaru. Powinna być tak wykonana, aby możliwe było jednoczesne pobieranie wody z dwóch sąsiednich hydrantów zewnętrznych. Hydranty powinny być rozmieszczone wzdłuż dróg i ulic oraz przy ich skrzyżowaniach, w odległościach nie przekraczających 150 m.
• Urządzenia tryskaczowe - są to stałe urządzenia gaśnicze przeznaczone do zwalczania pożarów w pierwszej fazie ich powstania, wyposażone w odpowiednie zapasy wody. Tryskacze należy ustawiać pionowo, rozpryskiwaczami do góry. Rozstaw tryskaczy nie powinien przekraczać 3,5 m w poziomie, przy założeniu, że każdy tryskacz ma chronić 9 m² podłogi.
• Instalacje zraszaczowe - działają na podobnej zasadzie jak instalacje tryskaczowe, z tą różnicą, że zraszacze nie mają zamknięcia, co powoduje, że woda podawana jest jednocześnie we wszystkie miejsca chronionego obszaru.

Zapobieganie pożarom w budynkach mieszkalnych

Średzcy policjanci apelują o rozwagę i właściwe korzystanie z urządzeń grzewczych oraz prawidłowe zabezpieczanie instalacji elektrycznych, których zwarcie jest często jedną z przyczyn pożarów. Każde z urządzeń grzewczych, niezależnie od sposobu jego zasilania, przy niewłaściwej eksploatacji, stanowić może potencjalne zagrożenie pożarowe lub zagrożenie zatrucia tlenkiem węgla.

Zasady bezpieczeństwa

• Należy pamiętać o okresowych przeglądach i czyszczeniu kanałów kominowych i wentylacyjnych - niedrożne mogą być przyczyną zatruć tlenkiem węgla, szczególnie podczas kąpieli w łazienkach wyposażonych w gazowe ogrzewacze wody.
• Właściciel budynku mieszkalnego lub zarządzający budynkiem wielorodzinnym, co najmniej raz w roku powinien wykonać przegląd techniczny i badanie szczelności instalacji gazowej oraz sprawdzić drożność przewodów kominowych i wentylacyjnych.
• Instalowanie pieców gazowych powinno być dokonywane tylko przez wykwalifikowanych fachowców i zgodnie z zaleceniami producentów.
• Elektryczne lub gazowe ogrzewacze powietrza ustawiajmy zawsze na stabilnym podłożu i w taki sposób, aby strumień wydostającego się z nich gorącego powietrza nie był skierowany bezpośrednio na znajdujące się w małej odległości palne elementy wyposażenia mieszkania.
• Należy dbać o stan techniczny kominów, gdyż z upływem lat w wielu z nich pojawiają się nieszczelności w spoinach pomiędzy cegłami.
• Niedozwolone jest wykonywanie prowizorycznych podłączeń urządzeń elektrycznych, gazowych i piecowych.

Bezpieczeństwo w okresie świątecznym

Sezon grzewczy oraz okres świąteczny związane są ze zwiększoną liczbą pożarów. W przypadku choinki należy zachować odstęp od różnego rodzaju źródeł ciepła - piecyków, grzałek, promienników, termowentylatorów oraz kominków. Strumień ciepła z tych urządzeń powinien być skierowany w przeciwną stronę niż choinka, zachowując minimalną odległość 60 cm. Ważne jest także, aby nie ustawiać choinki blisko zasłon i firanek.

Do oświetlenia choinki najlepsze są lampki z oznakowaniem CE, dopuszczające do stosowania na terenie Europejskiego Obszaru Gospodarczego, a choinka powinna być stabilnie ustawiona, aby się nie przewróciła. W przypadku pożaru choinki w pierwszej kolejności należy wyłączyć ozdoby z instalacji elektrycznej, a następnie polać choinkę wodą lub użyć gaśnicy. Jeżeli pożar się rozprzestrzenia, należy wezwać straż pożarną. Lampki zawieszane na wolnym powietrzu również powinny być przystosowane do użytku zewnętrznego.

Działania w przypadku zagrożenia pożarowego

W przypadku powstania zagrożenia w budynku kluczowa jest współpraca oraz bezwzględne podporządkowanie się poleceniom kierującego akcją ratowniczą. Osoby niebiorące udziału w akcji ratowniczej powinny ewakuować się najkrótszą oznakowaną drogą ewakuacyjną poza strefę objętą pożarem lub na zewnątrz budynku. Wchodząc do pomieszczeń lub stref silnie zadymionych, należy przyjmować pozycję pochyloną (jak najbliżej podłogi) oraz zabezpieczać drogi oddechowe prostymi środkami (np. mokrym ręcznikiem). Nie można dopuścić do odcięcia przez pożar drogi wyjścia z mieszkania; gdy już do tego dojdzie, należy udać się do pomieszczenia posiadającego okno lub balkon, usytuowanego najdalej od miejsca pożaru, zabierając ze sobą (jeśli jest to możliwe) mokry koc lub ręcznik i zamykając za sobą drzwi do innych pomieszczeń na klamkę.

Przykład zdarzenia: Pożar budynku mieszkalnego w powiecie średzkim

Wczoraj około godziny 7:00 służby zostały skierowane do pożaru budynku mieszkalnego na terenie jednej z gmin powiatu średzkiego. Na miejscu zdarzenia pracowali funkcjonariusze z Komendy Powiatowej Policji w Środzie Śląskiej, strażacy z Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Środzie Śląskiej oraz okoliczne jednostki Ochotniczych Straży Pożarnych. Decyzją Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego wskazane pomieszczenia w budynku zostały wyłączone z użytkowania. Gmina zapewniła osobom zamieszkującym w tym budynku lokal zastępczy.

tags: #pozar #budynku #mieszkalnego #powierzchnia