Wprowadzenie
Edgar Allan Poe, amerykański poeta, nowelista, krytyk literacki i redaktor, jest wybitnym przedstawicielem romantyzmu w literaturze amerykańskiej. W jego twórczości dominowały wątki fantastyki i horroru, a jednym z jego najbardziej znanych dzieł jest nowela „Zagłada domu Usherów” (ang. The Fall of the House of Usher). Uznawana za arcydzieło amerykańskiej literatury gotyckiej, historia ta wywarła olbrzymi wpływ na popkulturę i inspirowała twórców grozy przez kolejne dekady.
Współczesne wydania, takie jak te zawierające nowe i nowoczesne tłumaczenia, dążą do oddania treści opowiadań w aktualnej polszczyźnie, tworząc szansę dla młodszych odbiorców na poznanie historii, które na przestrzeni lat zachowały swoją siłę oddziaływania.
Historia publikacji
Nowela „Zagłada domu Usherów” została po raz pierwszy opublikowana na łamach miesięcznika „Burton’s Gentleman’s Magazine” we wrześniu 1839 roku. Następnie, w 1840 roku, została nieco skorygowana przed włączeniem jej do zbioru utworów fikcyjnych Poego zatytułowanego „Opowieści groteskowo-arabeskowe” (ang. Tales of the Grotesque and Arabesque).
Streszczenie fabuły
Historia rozpoczyna się dotarciem anonimowego narratora do posępnego Domu Usherów. Został on wezwany listownie przez swojego przyjaciela z dzieciństwa, Roderyka Ushera, który z odległej części kraju narzekał na chorobę i prosił o słowa pociechy. Już na początku narrator odczuwa głęboki niepokój, widząc posiadłość otoczoną mgłą i odbijającą się w ciemnym, nieruchomym jeziorze. Budynek, częściowo przez pryzmat ludzki - jego okna są niczym oczy - wydaje się emanować aurą czegoś złowrogiego, zaledwie widoczna rysa ciągnąca się od dachu symbolizuje jego postępujący rozkład.
Wnętrze domu jest równie ponure jak zewnętrze: mroczne korytarze, ciężkie zasłony, stare meble i dziwne dzieła sztuki. Narratora prześladuje nieodparte wrażenie, że budynek żyje, a powietrze przesiąknięte jest surową, głęboką melancholią.
Roderick Usher okazuje się cieniem dawnego siebie. Jego twarz jest wychudzona i blada, oczy duże, łzawe i promieniste, usta cienkie, a włosy miękkie i delikatne. Głos Roderyka jest drżący i niepewny, a ruchy chaotyczne. Wyjaśnia narratorowi, że cierpi na wrodzoną i dziedziczną chorobę, będącą ekstremalnym rozstrojem nerwowym, przejawiającym się chorobliwym zaostrzeniem zmysłów: światło rani jego oczy, dźwięki, z wyjątkiem niektórych brzmień instrumentów strunowych, są nie do zniesienia, a nawet woń kwiatów sprawia mu przykrość. Jest on przytłoczony nieustannym niepokojem i melancholią, a jego największym lękiem jest sama Trwoga. Przyznaje też, że jego gnębiąca żałość wynika z bliskiego zgonu ukochanej siostry, jedynej krewnej.
Bliźniacza siostra Roderyka, Lady Madeline Usher, również jest ciężko chora. Cierpi na przewlekłą apatię, postępujące wyczerpanie organizmu oraz częste, przypominające śmierć transy i objawy kataleptyczne. Kilka dni po przybyciu narratora, Madeline zapada w trans i zostaje uznana za zmarłą. W obawie przed bezczeszczeniem zwłok przez lekarzy, Roderick domaga się, aby ciało siostry zostało złożone w rodzinnej krypcie, w piwnicach domu, na dwa tygodnie przed właściwym pochówkiem. Narrator pomaga przenieść ciało Madeline, zauważając, że jej twarz ma delikatny rumieniec, co budzi jego niepokój.
W następnym tygodniu zarówno Roderick, jak i narrator są świadomi narastającego zdenerwowania bez wyraźnego powodu. Stan Roderyka dramatycznie się pogarsza; staje się rozkojarzony, nerwowy i coraz bardziej irracjonalny. Narrator również zaczyna odczuwać dziwną atmosferę domu, słysząc niepokojące odgłosy, jakby z wnętrza murów.
Kulminacja następuje w burzliwą noc. Roderick przychodzi do sypialni narratora, położonej bezpośrednio nad grobowcem, i otwiera okno w czasie nawałnicy. Narrator próbuje uspokoić Roderyka, czytając mu na głos „The Mad Trist” - powieść o rycerzu Ethelredzie. W miarę jak narrator czyta o przymusowym wejściu rycerza do chaty, obaj słyszą trzeszczące dźwięki w pałacu. Kiedy jest opisywany ryk umierającego smoka, ponownie słychać krzyk w domu. Podczas gdy narrator relacjonuje upadek tarczy ze ściany, słychać pusty i metaliczny pogłos. Roderick wpada w histerię i wykrzykuje, że te dźwięki pochodzą od jego siostry, która była żywa, gdy została złożona do grobowca, a on sam o tym wiedział. W tym momencie drzwi sypialni się otwierają i ukazuje się Madeline - zakrwawiona, w podartych ubraniach, z szaleństwem w oczach. Upada ona martwa na podłogę, koło brata, który z przerażenia również umiera. Wychodząc, narrator widzi, jak dom zaczyna się rozpadać, ostatecznie pogrążając się w mętnych wodach stawu.
Motywy i symbolika
Dom jako metaforyczny byt
W noweli „Zagłada domu Usherów” dom odgrywa kluczową rolę, pełniąc funkcję zarówno fizycznej struktury, jak i symbolicznego odzwierciedlenia rodu Usherów. Podwójne znaczenie nazwy - „Dom Usherów” - podkreśla nierozerwalny związek między budynkiem a jego mieszkańcami. Jest on przedstawiony częściowo przez pryzmat ludzki: okna są niczym oczy w pierwszym akapicie, a całość budowli, spowita „zatrutym, mistycznym wyziewem”, wydaje się oddychać i żyć. Szczeliny, które powstają w jego ścianach, symbolizują upadek rodziny, a dom dosłownie „umiera” wraz z obojgiem rodzeństwa Usherów. Znawca twórczości Poego, Thomas O. Mabbott, sugerował nawet, że Roderick Usher, jego siostra Madeline i cały dom dzielą ze sobą jedną wspólną duszę, co podkreśla ich symbiotyczną relację.
Sam Roderick wierzy, że dom posiada „zdolność czucia”, która rozwijała się przez wieki pod wpływem jego konstrukcji, rozmieszczenia kamieni i otaczających go liszajów oraz spróchniałych drzew, a także odbicia w sennych wodach stawu. Według Ushera, widocznym dowodem tej czuciowości jest „stopniowe, lecz stanowcze zgęszczanie się ponad wodami i wokół murów właściwej im atmosfery”.
Choroba i szaleństwo
Centralnym motywem noweli jest choroba i postępujące szaleństwo. Roderick Usher cierpi na nieznaną chorobę, która wywołuje chorobliwe zaostrzenie zmysłów, podobne do tego, jakie dotyka narratora w Sercu oskarżycielu. Jego schorzenie manifestuje się fizycznie, lecz bazuje na stanie psychicznym, a nawet moralnym. Jest przekonany o własnej chorobie na podstawie rodzinnej historii zachorowań, co wskazuje na hipochondrię. Lady Madeline, jego bliźniacza siostra, zmaga się z równie tajemniczym schorzeniem, charakteryzującym się katalepsją i transami przypominającymi śmierć.
Wyraźny psychologiczny wymiar historii skłonił wielu krytyków do jej analizy jako opisu ludzkiej psychiki. Dom bywa porównywany do podświadomości, a jego środkowa szczelina do rozpadu osobowości (osobowość mnoga). Wrażenie zaburzeń psychicznych jest wzmocnione przez tematy melancholii, możliwego kazirodztwa oraz wampiryzmu. Pojawia się także motyw sobowtóra, znany z innych dzieł Poego, takich jak William Wilson, co podkreśla dwoistość i rozpad w psychice bohaterów.
Poe's Masterpiece - Analysis Of The Raven
Gotycka atmosfera
„Zagłada domu Usherów” jest postrzegana jako arcydzieło amerykańskiej literatury gotyckiej, przepełnione elementami makabrycznymi. Poe mistrzowsko buduje emocjonalny ton, zwłaszcza uczucia strachu, zguby i winy. Motyw rozsypującego się nawiedzonego domu jest kluczową cechą, czerpiącą inspirację z osiemnastowiecznych powieści, takich jak Zamczysko w Otranto Horace’a Walpole’a, która w dużej mierze zdefiniowała powieść gotycką.
Styl Poego jest poetycko-gotycki, bardzo mroczny, co pozwala na stworzenie mrożącej krew w żyłach atmosfery narastającej grozy. Opisy są na tyle plastyczne, że z łatwością można wyobrazić sobie wnętrza i przerażone twarze bohaterów. Strach postaci jest zaraźliwy, wciągając czytelnika w otchłań majaków i paranoicznych wyobrażeń. Opowieść ta jest świadectwem choroby, obłędu i rozpadu, gdzie dom zdaje się oddychać, a dziedzictwo staje się klątwą.
Kontekst literacki i inspiracje
Edgar Allan Poe, jako przedstawiciel romantyzmu w literaturze amerykańskiej i nurtu gotyckiego, często zapożyczał motywy z powieści gotyckiej, jednocześnie rozwijając je w swoim unikatowym stylu. „Zagłada domu Usherów” jest jedną z najbardziej znanych nowel Poego.
Poe był krytykowany za pewną schematyczność, podążanie za własnymi wzorcami z nowel Morella i Ligeja, stosując raz jeszcze banalne postawy w banalnych ujęciach. Niemniej jednak, jego styl i zdolność budowania atmosfery grozy są wyjątkowe i do dziś inspirują wielu twórców, takich jak Howard Phillips Lovecraft, Robert W. Chambers czy Stephen King.
W opowiadaniu Poe wspomina kilka ksiąg. Wszystkie książki, takie jak Vigiliae Mortuorum secundum Chorum Ecclesiae Maguntinae, istnieją naprawdę, z wyjątkiem fikcyjnego dzieła The Mad Trist. Należy zauważyć, że Vigiliae Mortuorum secundum Chorum Ecclesiae Maguntinae nie jest, jak opisano w opowiadaniu, zbiorem zasad jakiegoś zapomnianego kościoła, lecz bardzo rzadką księgą z modlitwami za zmarłych Kościoła katolickiego.
Za inspirację dla Poego mogły posłużyć wydarzenia w domu Usherów na nabrzeżu w Bostonie, gdzie według lokalnej legendy marynarz i żona starego właściciela domu zostali schwytani i zamknięci przez męża w miejscu ich schadzek.
Adaptacje
„Zagłada domu Usherów” doczekała się licznych adaptacji filmowych, które na przestrzeni lat próbowały oddać jej mroczną atmosferę i psychologiczną głębię. Do najważniejszych z nich należą:
- Upadek domu Usherów (La Chute de la maison Usher), Francja (1928), reżys Jean Epstein.
- The Fall of the House of Usher, USA (1928), reż. James Sibley Watson.
- The Fall of the House of Usher, Wielka Brytania (1949), reż. Ivan Barnett.
- Zagłada domu Usherów, znany również jako Fall of the House of Usher lub The Mysterious House of Usher, USA (1960), reż. Roger Corman, w którym wystąpił Vincent Price.
- Zánik domu Usherů (The Fall of the House of Usher), Czechosłowacja (1980), wersja animowana, reż. Jan Švankmajer.
- The Fall of the House of Usher, USA (1982), film telewizyjny.
- El hundimiento de la Casa de Usher, Hiszpania (1983), reż. Jesús Franco.
- House of Usher, USA (2008), reż. David DeCoteau.
- The Fall of the House of Usher, USA (2023), miniserial, reż. Mike Flanagan.