Łatwopalne substancje i tworzywa spotkać można w każdym stanie skupienia. Oznacza to, że rodzaje pożarów obejmują zagrożenie w przypadku ciał stałych, płynów, jak i gazu. Każdy pożar ma natomiast inną charakterystykę i wymaga innych metod gaszenia - uwzględniając w tym m.in. skuteczny środek gaśniczy. Pożary zostały sklasyfikowane w konkretne grupy, co pozwala straży pożarnej na używanie innych metod gaśniczych. Współczesny międzynarodowy podział na grupy pożarowe został wprowadzony po to, aby umożliwić szybką identyfikację charakteru pożaru (czyli substancji, która ulega spaleniu) oraz ułatwić dobór najefektywniejszych środków gaśniczych. Wiedza o typie pożaru jest niezbędna dla zapewnienia bezpieczeństwa ludzi i minimalizacji szkód materialnych.
Rodzaje Pożarów: Grupy ABCDF
Wyróżniamy 5 rodzajów pożarów, które zostały sklasyfikowane w grupy w celu określenia zagrożenia i trudności w gaszeniu źródła ognia. Wcześniej pożary były podzielone w zależności od palących się materiałów na klasy od A do D, z dodatkową klasą E, pierwotnie przeznaczoną dla pożarów elektrycznych. W obowiązującej obecnie klasyfikacji zrezygnowano z klasy E w 2006 roku i nie traktuje się pożarów urządzeń elektrycznych jako osobnej kategorii ryzyka. Wyróżniamy następujące grupy:
- grupa A (pożar ciał stałych),
- grupa B (pożar cieczy i substancji topiących się w wysokiej temperaturze),
- grupa C (pożar gazów),
- grupa D (pożar metali),
- grupa F (pożar tłuszczów).
Pożary Grupy A: Ciała Stałe
Grupa pożarów A obejmuje stałe materiały organiczne zdolne do żarzenia, takie jak drewno, papier, węgiel, tkaniny czy słoma. Pod wpływem wysokich temperatur i ognia ulegają one błyskawicznemu rozkładowi, wydzielając gazy palne lub pary. Gazy lub para przyczyniają się przy tym do powstawania płomieni, które z kolei utrudniają walkę z pożarem i zajmują coraz więcej przedmiotów lub konstrukcji. Pożar łatwopalnych ciał stałych wykazuje ryzyko szybkiego rozprzestrzeniania się, które ciężko zatrzymać i ugasić. Należy pamiętać, że ciała stałe niewydzielające gazów i pary żarzą się, zamiast płonąć.
Pożary Grupy B: Ciecze i Substancje Topiące Się
Grupa B dotyczy substancji, które w normalnych warunkach są ciekłe lub mogą topić się. Należą do nich między innymi benzyna, nafta, alkohol, różnego rodzaju lakiery, oleje oraz tworzywa sztuczne. Często wystarczy wyłącznie iskra, by doszło do ich natychmiastowego i gwałtownego zapłonu. W trakcie spalania cieczy unosi się nad nimi para, która szybko miesza się z powietrzem, dlatego w pożarach z grupy B można zauważyć płomień unoszący się nad cieczami. Należy pamiętać, że mieszanka oparów z powietrzem jest wybuchowa, a nagły podmuch wiatru może szybko rozprzestrzenić ogień na inne obszary w bliskim otoczeniu.
Pożary Grupy C: Gazy Palne
Ta kategoria obejmuje pożary gazów palnych, takich jak propan, wodór, acetylen, metan czy gaz ziemny. Gazy te są obecne m.in. w instalacjach grzewczych czy kuchniach, gdzie ich spalanie jest kontrolowane. Kiedy jednak wydostaną się na zewnątrz i połączą się z powietrzem, stworzą zagrożenie. Nawet pojedyncza iskra lub żar z papierosa wystarczą, by doszło do zapłonu. Nagromadzenie się łatwopalnych gazów może prowadzić do wybuchu, który jest w stanie spowodować zniszczenia zarówno w budynku, jak i poza nim. Z tego powodu do łatwopalnych gazów dodawane są aromaty, które mają na celu zwiększenie bezpieczeństwa, umożliwiając wykrycie rozszczelnienia instalacji gazowej w przypadku gazów bezwonnych.
Pożary Grupy D: Metale
Pożary z grupy D dotyczą metali. Metale w trakcie pożaru mogą zużywać tlen z powietrza lub spalać się bez dostępu do powietrza ze względu na obecność utleniaczy w składzie. Są one wyjątkowo trudne do ugaszenia - nawet dla profesjonalnych zespołów strażackich. Pożary metali wymagają specjalnych środków gaśniczych, gdyż mogą one reagować z wodą, powodując jeszcze większe niebezpieczeństwo lub wybuch.
Pożary Grupy F: Tłuszcze i Oleje Jadalne
Grupa pożarowa F to tłuszcze i oleje, uwzględniając produkty używane w przemyśle spożywczym i w każdej domowej kuchni, z wyłączeniem olejów motoryzacyjnych. Ze względu na wysoką temperaturę użytkowania w chwili obróbki cieplnej, ich gaszenie jest trudne. Pożary tłuszczów wymagają użycia specjalnych, przeznaczonych do tego celu gaśnic, które mogą bezpiecznie zneutralizować wysokie temperatury i izolować tłuszcz od tlenu.
Metody Gaszenia Pożarów i Sprzęt Gaśniczy
Każdy rodzaj pożaru wymaga innego rodzaju sprzętu i taktyki gaszenia. Niezależnie od tego, czy do akcji ratunkowej przystępuje profesjonalny zespół, czy osoby ratujące siebie, swoich bliskich i mienie, konieczne jest, by zachować ostrożność i wiedzieć, jakie rodzaje pożaru reagują na konkretne środki bezpieczeństwa, dostosowując je do konkretnej sytuacji. Wszystkie obiekty, w których występuje zagrożenie pożarowe (m.in. hale produkcyjne i magazynowe, biura czy nawet obiekty mieszkalne wielorodzinne) muszą być wyposażone w odpowiedni sprzęt gaśniczy - wliczając w to również alarmy PPOŻ., pozwalające na błyskawiczną reakcję w chwili niebezpieczeństwa. Środki gaśnicze są podstawowym narzędziem używanym do walki z pożarami, której skuteczność zależy od odpowiedniego dobrania jego typu do konkretnego rodzaju pożaru.
Przykładowe Środki Gaśnicze dla Poszczególnych Grup
- Ciała stałe (grupa A): Powinny być gaszone gaśnicą proszkową, pianową lub wodą. Woda, będąca najbardziej powszechnym środkiem gaśniczym, świetnie odbiera ciepło, schładza płomienie i w efekcie eliminuje ogień. Proszki gaśnicze (np. proszek ABC) są uniwersalne i działają poprzez przerwanie reakcji chemicznej ognia.
- Łatwopalne ciecze (grupa B): Muszą być gaszone z użyciem gaśnic proszkowych i pianowych. Pianka gaśnicza jest idealna do gaszenia cieczy palnych, tworząc powłokę, która blokuje dostęp tlenu do ognia. Woda nie jest zalecana do gaszenia pożarów cieczy palnych.
- Gazy palne (grupa C): Można używać wyłącznie gaśnic proszkowych, śniegowych lub halonowych. Ważne jest odcięcie dopływu dopływu gazu, aby zapobiec dalszemu paleniu się.
- Metale (grupa D): Muszą być gaszone jedynie z wykorzystaniem gaśnicy proszkowej. Woda jest niewskazana do gaszenia pożarów metali, ponieważ może powodować wybuch.
- Tłuszcze i oleje (grupa F): Powinny być gaszone środkiem gaśniczym proszkowym lub śniegowym. Najskuteczniejsze są specjalistyczne gaśnice pianowe przeznaczone do pożarów tłuszczów (gaśnice klasy F).
Inne Narzędzia i Środki Gaśnicze
- Piasek dusi ogień poprzez odcięcie dostępu tlenu.
- Koce gaśnicze to kolejne narzędzia, które pomagają zapanować nad szalejącym ogniem.
- Dwutlenek węgla (CO2) bardzo dobrze sprawdza się w trakcie gaszenia urządzeń elektrycznych, gdzie woda lub pianka mogłyby spowodować uszkodzenia. CO2 działa przez wyparcie tlenu i schładzanie płomieni.
- Gazowe środki gaśnicze, takie jak halony czy HFC-227ea, są idealne do miejsc, gdzie woda mogłaby uszkodzić sprzęt.
Zabezpieczenia Przeciwpożarowe i Prewencja
Ryzyko pożaru można zredukować do absolutnego minimum. Pomocne jest również stosowanie systemów alarmowych - uwzględniając w tym m.in. takie elementy wyposażenia jak czujniki dymu, gazów czy tlenku węgla. Można także ograniczyć skutki wybuchu pożaru, inwestując w nowoczesne i innowacyjne rozwiązania, takie jak monitoring pożarowy - który dla wielu branż jest wymaganiem w trakcie prowadzenia działalności. Statystyki mogą czasami otworzyć nam oczy na skalę problemu: z danych gov.pl wynika, że w 2023 roku w Polsce wybuchło aż 99 288 pożarów. To imponująca liczba, która zmusza do refleksji nad tym, jak różnorodne mogą być przyczyny pożarów.
Jak używać gaśnicy
Klasyfikacje Ogniowe Materiałów i Elementów Budowlanych
Klasyfikacja ogniowa spełnia dwie podstawowe funkcje:
- pozwala na wbudowanie danych materiałów w obiekt, poprzez potwierdzenie ich własności ogniowych,
- jest punktem wyjścia do doboru zabezpieczeń.
Należy jednak pamiętać, że klasyfikacja ogniowa określa jedynie zachowanie się danego wyrobu w ściśle określonych warunkach badawczych. W rzeczywistości jego zachowanie może być zupełnie inne. Przykładowo, przy badaniu rozprzestrzeniania ognia ścian zewnętrznych od strony zewnętrznej według normy PN-B 02867:2013-06, źródłem ognia jest 20 (+/- 0,3) kg drewna sosny zwyczajnej. Uzyskanie stopnia NRO według tego badania jest podstawą do wbudowania odpowiedniego rozwiązania. Może się jednak okazać, że pod ścianą zostaną umieszczone śmietniki lub po prostu stare meble, które po podpaleniu (np. poprzez nieumyślne wrzucenie niedopałka papierosa) będą stanowić dużo większe źródło ognia. Dodatkowo, to badanie jest wykonywane na prostokątnym fragmencie ściany - bez okien, drzwi czy narożników budynku, które sprzyjają rozwojowi pożaru. W takich warunkach ściana może rozprzestrzeniać ogień, mimo uzyskanej klasyfikacji.
Klasyfikacje ogniowe są wydawane przez odpowiednie jednostki badawcze dla producentów systemów lub wyrobów. Istotną częścią każdej klasyfikacji jest opis rozwiązania, którego dotyczy i zakres jej zastosowania (ważności). Dlatego zakres stosowania należy sprawdzić i uwzględnić już na etapie projektu. Klasyfikacja ogniowa może dotyczyć wyrobów budowlanych, zestawów wyrobów lub elementów budowlanych.
Klasa Reakcji na Ogień (Euroklasy)
Klasa reakcji na ogień odnosi się do wyrobów budowlanych lub zestawów wyrobów. Wyróżnia się następujące klasy podstawowe reakcji w kolejności od najwyższej do najniższej: A1, A2, B, C, D, E, F. Określają one również czas do zapalenia się wyrobu oraz ilość i szybkość wydzielania ciepła. Informacje o klasie reakcji na ogień uzupełniają klasyfikacje dodatkowe, związane z:
- wytwarzaniem dymu (klasy s1, s2, s3),
- płonącymi kroplami/cząstkami (klasy d0, d1, d2).
Klasa reakcji na ogień jest ustalana na podstawie kompleksowej oceny zachowania wyrobów pod wpływem ognia w warunkach odpowiadających różnym fazom rozwoju pożaru:
- dla wyrobów najbardziej palnych, najniższych klas - źródłem ognia jest mały płomień,
- dla wyrobów mniej palnych - pojedynczy płonący przedmiot,
- dla wyrobów najwyższych klas A1 i A2 - badania odbywają się w warunkach pożaru rozwiniętego.
Klasa reakcji na ogień może zostać uzupełniona o klasyfikację tzw. „zastosowania końcowego” lub „w zastosowaniu końcowym”, która w istocie jest klasyfikacją reakcji na ogień całego elementu, zawierającego wewnątrz określony wyrób (nie należy ich mylić z klasyfikacją reakcji na ogień samego wyrobu).
Klasa reakcji na ogień materiału określanego jako niepalny musi mieścić się w grupie klas: A1, A2-s1, d0; A2-s2, d0 i A2-s3, d0. Wyrób budowlany z taką klasą nie przyczynia się do rozwoju pożaru i nawet w warunkach pożaru rozwiniętego nie zapala się, nie wydziela ciepła, dymu ani płonących kropel lub cząstek. Pozostałe klasy reakcji na ogień odpowiadają materiałom palnym, które przy działaniu określonego poziomu ciepła lub płomienia ulegają zapaleniu i zwiększają moc pożaru.
Dodatkowo w Warunkach Technicznych (WT) pojawiają się takie pojęcia dotyczące wyrobów budowlanych, jak:
- niekapiące - wyroby o klasach reakcji na ogień A1 i od A2 do D z klasą dodatkową w zakresie wydzielania dymu d0,
- samogasnące - grupa wyrobów obejmująca wszystkie klasy reakcji na ogień poza F,
- intensywnie dymiące - grupa wyrobów obejmująca klasy reakcji na ogień od A2 do D z klasą dodatkową w zakresie wydzielania płonących kropel i cząstek s3 oraz E-d2, E i F.
W przypadku przewodów i izolacji cieplnej przewodów instalacyjnych, posadzek i kabli elektrycznych klasyfikacja reakcji na ogień jest uzupełniana dodatkową literą z uwagi na inne scenariusze pożarowe, a w konsekwencji - nieco inne badania i kryteria. Wszystkie wymienione tutaj klasy reakcji na ogień są wyznaczane na podstawie normy PN-EN 13501-1.
Stopień Rozprzestrzeniania Ognia
Określenia dotyczące stopnia rozprzestrzeniania ognia odnoszą się do elementów powierzchniowych (np. ścian czy przekrycia dachu) i liniowych (np. izolacje instalacji), a także wyjątkowo do pojedynczych wyrobów, takich jak płyty warstwowe. Dla każdego elementu budynku rozprzestrzenianie ognia określane jest w inny sposób, zdefiniowany w Warunkach Technicznych (WT).
Odporność Ogniowa Elementów Budowlanych
Odporność ogniowa to określona w minutach zdolność konstrukcji, części konstrukcji lub elementu budynku do zachowania określonych właściwości użytkowych w warunkach pożaru. Dla elementów budynku mogą być postawione wymagania w zakresie nośności, szczelności i izolacyjności ogniowej:
- Nośność ogniowa (R) - zdolność elementu konstrukcji do wytrzymania oddziaływania ognia przy określonych oddziaływaniach mechanicznych, na jedną lub więcej powierzchni, przez określony czas, bez utraty stabilności konstrukcji / właściwości nośnych.
- Szczelność ogniowa (E) - zdolność elementu konstrukcji, który pełni funkcję oddzielającą, do wytrzymania oddziaływania ognia tylko z jednej strony, bez przeniesienia ognia na stronę nienagrzewaną w wyniku przeniknięcia płomieni lub gorących gazów. Mogą one powodować zapalenie się powierzchni nienagrzewanej lub znajdujących się w jej pobliżu materiałów palnych.
- Izolacyjność ogniowa (I) - zdolność elementu konstrukcji do wytrzymania oddziaływania ognia tylko z jednej strony, bez przeniesienia ognia w wyniku znaczącego przepływu ciepła ze strony nagrzewanej na stronę nienagrzewaną.
Klasyfikacja odporności ogniowej w zakresie szczelności i izolacyjności może dotyczyć warunków oddziaływania ognia z zewnątrz („o” - outside) lub od wewnątrz („i” - inside). Kierunek strzałki w oznaczeniu wskazuje kierunek oddziaływania ognia.
Współczesne lekkie konstrukcje, warstwowe rozwiązania poszyć i przekryć wykazują bardzo zróżnicowane właściwości ogniowe w zależności od wszystkich detali konstrukcyjno-materiałowych i są bardzo wrażliwe na jakość wykonania. Wymagają skrupulatnego przestrzegania zasad, zapisów klasyfikacji, zgodności z projektem i większej staranności wykonania niż tradycyjne technologie. Zakresy zastosowania każdej klasyfikacji ogniowej są ograniczone.
Podsumowanie
W każdej sytuacji, w której ogień staje się zagrożeniem, ważne jest szybkie i odpowiednie reagowanie. Dlatego rozpoznawanie różnych typów pożarów i wiedza o środkach gaśniczych to fundament bezpieczeństwa przeciwpożarowego. Podział na grupy pożarowe jest klasyfikacją pożarów według typu palących się materiałów i stanowi podstawę wiedzy na temat BHP i przepisów przeciwpożarowych. Dzięki znajomości grup pożarowych możemy lepiej zrozumieć, jakie działania podjąć, by skutecznie zminimalizować szkody.