Zamek w Sośnicy, położony w województwie podkarpackim, powiecie jarosławskim, na terenie gminy Radymno (wiejska), stanowi obiekt o bogatej i burzliwej historii. Dziś zachowany w formie pozostałości, figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-784 od 19 grudnia 1994 roku, datowany na XVI-XVII wiek.
Lokalizacja i wczesne osadnictwo
Relikty prywatnego zamku posadowione są na wzgórzu nad wsią. Z rozległego założenia do naszych czasów przetrwały jedynie pozostałości długiego, ceglanego budynku. W latach 80. XX wieku prowadzono badania archeologiczno-architektoniczne pod kierunkiem M. Proksy. W trakcie badań natrafiono na starsze ślady osadnictwa z epoki kultury łużyckiej oraz wczesnego średniowiecza.
Historia własności i rozkwit za Korniaktów
Pierwsze dokumenty pisane dotyczące Sośnicy pojawiły się z początkiem XV wieku, kiedy to wieś należała do kapituły przemyskiej. Niedługo potem miejscowy majątek przeszedł w posiadanie prywatne, a jego pierwszymi właścicielami stali się Pileccy herbu Topór. Największy rozkwit przypadł jednak po 1579 roku, kiedy to właścicielem wsi został Konstanty Korniakta herbu Crucini. Ten kupiec lwowski i celnik ruski pochodzenia greckiego, nobilitowany przez Zygmunta Augusta w 1571 roku, postanowił zbudować tutaj swą rezydencję.
Najazd Stanisława "Diabła" Stadnickiego
W 1605 roku nowa budowla została znacznie uszkodzona podczas zatargu ze Stanisławem Stadnickim zwanym Diabłem, który dysponował oddziałem 1500 żołnierzy. Władysław Łoziński opisał te wydarzenia: „Piechota uderzyła na bramy zameczka, jazda przypuściła atak od błonia, kędy nie było jeszcze ani fos, ani murów, równocześnie otwarto kanonadę i uczyniono straszliwy okrzyk przy wtórze trąb i kotłów wojennych. Wkrótce rozpadły się w trzaski bramy zameczka od kul działowych i siekier szturmujących, piechota wtargnęła do zamku i zaraz wywiesiła na baszcie swoją chorągiew na znak triumfu”. Ten opis sugeruje, iż zameczek mógł być w rozbudowie i nie do końca ufortyfikowany.
Łupy najeźdźców były ogromne - twierdza została ogołocona doszczętnie ze wszystkiego, łącznie z drzwiami i oknami. Przebywającego w Sośnicy Konstantego Korniakta (juniora) uprowadzono, a jego żonę i córki zgwałcono. Prace budowlane zostały przerwane na ponad 10 lat, bo dopiero około lat 20. XVII wieku powstał nowy, obszerniejszy zamek.
Odbudowa i wzmocnienie obronne
Syn fundatora zamku, również Konstanty, przystąpił do odbudowy i znacznej rozbudowy siedziby, wzmacniając jednocześnie znacznie jej walory obronne. Do starego skrzydła północnego dobudował skrzydło mieszkalne z bramą wjazdową od zachodu. Z pozostałych stron bezpieczeństwo zapewniały gruby na 140 cm mur z 4 basztami oraz pionowa skarpa. Przez następne kilkanaście lat Korniakt doczekał się kilku wyroków rekompensujących straty po najeździe na zamek w Sośnicy, ale w rzeczywistości odzyskał niewiele.
Dalsze losy i właściciele
Korniaktowie stracili Sośnicę w wyniku mariażu Elżbiety Korniaktowej z Marcinem Krasickim przed rokiem 1660, choć prawne spory o wieś toczyły się bardzo długo. W 1658 roku warownia przeszła w posiadanie rodziny Krasickich. Potem przechodziła ona we władanie wielu rodów: Modrzejewskich, Łaszczów, Potockich, Lubomirskich i Stadnickich. XIX-wieczne słowniki geograficzne przypisują budowę zamku w latach 1537-40 królowej Bonie, która ponoć wielokrotnie tu przebywała, jednak trudno znaleźć na potwierdzenie tego faktu w starszych źródłach.
Zachowany opis z XIX wieku mówi o dwóch zamkowych skrzydłach mieszkalnych, wolno stojącym drewnianym budynku oraz folwarku. Na początku XX wieku Stadniccy przebudowali budynki i urządzili w zamku browar.
Pożar w 1915 roku
W 1915 roku zamek został doszczętnie zniszczony przez pożar. Było to zdarzenie o katastrofalnych skutkach, po którym budowla już nie podniosła się z upadku. W krótkim czasie wypalone mury zostały rozebrane. Ten tragiczny pożar oznaczał koniec świetności sośnickiej rezydencji jako funkcjonalnego obiektu, pozostawiając po sobie jedynie ruiny.
Architektura i obecny stan
Po 1571 roku powstał dwór Konstantego Korniakta, zachowany do dziś w stanie ruiny. Budynek posadowiony był na planie wydłużonego prostokąta o wymiarach 11,5 x 49,5 m, usytuowanego na osi wschód-zachód. Dwór był podpiwniczony i posiadał najprawdopodobniej tylko jedną kondygnację naziemną. Broniony był fortyfikacjami ziemnymi oraz częstokołem. Po odbudowie dworu do jego zachodniej ściany dostawiono budynek na planie kwadratu o boku 7,5 m. Zbudowano zachodnie skrzydło mieszkalne na planie prostokąta o wymiarach 12 x 17 m oraz bramę wjazdową. Przyjmuje się, że budynki zamkowe miały na pewno jedną kondygnację naziemną. Nie jest jasne, czy posiadały piętro - budowla mogła być niska i rozplanowana horyzontalnie.
Obecnie w Sośnicy zachował się zarośnięty kopiec z ceglanymi murami w części północnej. Są to resztki najstarszego podłużnego skrzydła północnego (12 x 50 m) oraz wieży od północnego-zachodu. Relikty kwadratowego budynku (7,5 x 7,5 m) od strony zachodniej tkwią pod ziemią. Do skrzydła północnego można wejść trzema zwykłymi wejściami od strony stawów; w jednym pomieszczeniu można zobaczyć stary kamienny portal. Od strony kopca mury te są poniżej poziomu ziemi, stanowiąc piwnice budynku mieszkalnego, zaadaptowane zapewne na pomieszczenia browaru na początku XX wieku. Środkowa część ma zawalony strop. Jedynie wieża w narożniku zachodnim posiada zachowaną w ruinie kondygnację naziemną.
Działania rewitalizacyjne
Około 1962 roku na polecenie miejscowego PGR dokonano rozbiórki bramy wjazdowej z herbem Szreniawa Stadnickich. Potem, aż do 2004 roku, właścicielem terenu zamkowego był Zespół Szkół Rolniczych w Sośnicy. Do 2009 roku teren zamku leżał odłogiem, był zarośnięty i słabo dostępny. Potem lokalni miłośnicy historii ze Stowarzyszenia Rozwoju Gminy Radymno "Pro Patria" w Sośnicy doprowadzili do jego uporządkowania i zagospodarowania. W 2009 roku teren ruin sośnickich od powiatu jarosławskiego przejęła gmina, która przekazała go stowarzyszeniu, i wspólnie opiekują się zabytkiem. Uprzątnięto teren, wywożąc 300 ton śmieci, odmulono i zarybiono stawy zamkowe, postawiono tablicę informacyjną. Same ruiny pozostały nietknięte i oznaczone zakazami. W 2025 roku stowarzyszenie otrzymało 3 mln zł dotacji na realizację projektu "Konserwacja i modernizacja ruin zamku Korniaktów w Sośnicy", co zapowiada znaczące zmiany w najbliższym czasie.
Położenie i dojazd
Sośnica znajduje się we wschodniej części województwa podkarpackiego, 6 km na południowy wschód od Radymna i 20 km na północny wschód od Przemyśla. Oglądnięcie resztek zamku i okolicy zajmuje około 25 minut.