Las jest doskonałym materiałem palnym, a pożary stanowią jedno z największych zagrożeń dla ekosystemów leśnych. Ich pojawienie się i rozprzestrzenianie zależą od wielu czynników, w tym warunków pogodowych oraz, w dużej mierze, od działań człowieka. Zrozumienie przyczyn pożarów, metod ich monitorowania i sposobów informowania o zagrożeniach jest kluczowe dla skutecznej ochrony lasów.
Przyczyny i czynniki zagrożenia pożarowego
Podatność lasów na pożar zależy przede wszystkim od warunków pogodowych. Wpływają one na wilgotność ściółki, której spadek poniżej 28% znacznie zwiększa podatność na jej zapalenie. Gdy w lasach jest sucho, wilgotność ściółki spada do niebezpiecznego poziomu, stwarzając idealne warunki do szybkiego rozprzestrzeniania się ognia.
Jednak zdecydowana większość pożarów jest powodowana przez działalność człowieka. Do głównych przyczyn należą:
- nagminne naruszanie przepisów przeciwpożarowych,
- używanie otwartego ognia w lasach i miejscach do tego nieprzeznaczonych (palenie papierosów, ognisk, użytkowanie grilli),
- nieostrożność osób korzystających z letniego wypoczynku na obszarach leśnych,
- działania osób zbierających owoce runa leśnego,
- umyślne podpalenia,
- wczesnowiosenne wypalanie roślinności, które często wymyka się spod kontroli.
Większość pożarów występuje przy najwyższym III stopniu zagrożenia pożarowego lasu. Z reguły mają one charakter powierzchniowy, pali się wówczas poszycie leśne, zarośla i pojedyncze drzewa. Pożary lasów rozprzestrzeniają się bardzo szybko, z małego pożaru ściółki leśnej przechodząc w poważniejsze formy.
Ocena i zapobieganie zagrożeniom pożarowym
W celu skutecznego zapobiegania pożarom i minimalizowania ich skutków, w Polsce stosuje się precyzyjne metody oceny zagrożenia.
Mapa zagrożenia pożarowego lasu jest ustalana zgodnie z metodą IBL (Instytutu Badawczego Leśnictwa), obowiązującą w Polsce na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie szczegółowych zasad zabezpieczenia przeciwpożarowego lasów przez jednostki organizacyjne Lasów Państwowych. Opracowywana jest codziennie (od 1 marca do 30 września) przez Laboratorium Ochrony Przeciwpożarowej Lasu, obejmując 60 stref prognostycznych.
Prezentowana mapa uwzględnia aktualne wartości wilgotności ściółki, która bezpośrednio wpływa na jej zapalność. Jest to również podstawa do wprowadzenia okresowego zakazu wstępu do lasu. W przypadku utrzymującego się katastrofalnego zagrożenia pożarami, występującego najczęściej w okresie wakacyjnym, wprowadzane są takie zakazy.
Nadleśniczy lub dyrektor parku narodowego wprowadza zakaz wstępu do lasu, jeśli przez pięć kolejnych dni wilgotność ściółki mierzona o godzinie 9:00 jest niższa od 10%. Podstawą do wprowadzenia zakazu są określane codziennie prognozy zagrożenia pożarowego lasu.
Aby zminimalizować ryzyko, służby apelują o szczególną ostrożność. W lasach i parkach narodowych należy poruszać się tylko po wyznaczonych szlakach, a wszelkie czynności związane z użyciem ognia wykonywać wyłącznie w miejscach do tego przeznaczonych.
Działania ratowniczo-gaśnicze i zgłaszanie pożarów
Każdy, kto zauważy pożar lasu, jest zobowiązany do natychmiastowego powiadomienia odpowiednich służb. Należy dzwonić pod numer alarmowy 112 lub 998. W trakcie zgłoszenia warto postarać się odpowiedzieć na zadawane przez dyspozytora pytania, podając dokładniejszy adres, opis miejsca zdarzenia oraz charakterystykę zagrożenia.
Działania ratowniczo-gaśnicze koncentrują się na bezpośrednim zwalczaniu ognia oraz zabezpieczeniu terenu, aby nie dopuścić do przeniesienia się pożaru w głąb lasu. Sytuacja często bywa na tyle poważna, że do akcji skierowywane jest również wsparcie z powietrza.
Przykład akcji gaśniczej: pożar w powiecie tucholskim i świeckim
W niedzielę, 3 maja, o godzinie 14:40, strażacy zostali zadysponowani do pożaru lasu nieopodal granicy powiatów tucholskiego i świeckiego, między miejscowościami Sławno i Lnianek. Kłęby dymu były doskonale widoczne dla mieszkańców gminy Cekcyn, co świadczyło o skali zagrożenia. Ogień objął część kompleksu leśnego, stwarzając realne zagrożenie jego dalszego rozprzestrzeniania się.
Widok na pożar i przylot samolotu typu dromader mieli mieszkańcy gminy Cekcyn. Samolot gaśniczy typu dromader wykonał precyzyjny zrzut wody na najbardziej zagrożony obszar, co znacząco pomogło w opanowaniu ognia. Akcję relacjonowała m.in. Ochotnicza Straż Pożarna w sąsiednich Jeziorkach.
Ogromny pożar lasu na Lubelszczyźnie. Rozbił się samolot gaśniczy, nie żyje pilot. Relacja strażaka
W działaniach brały udział liczne jednostki straży pożarnej oraz służby leśne. Na miejscu współpracowali strażacy z Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Świeciu, a także druhowie z jednostek OSP w Lnianie, Błądzimiu, Siemkowie i Wętfiu. Wsparcie zapewniły również Lasy Państwowe. Akcja trwała ponad trzy godziny, a strażacy powrócili do remizy po godzinie 18:00, po całkowitym opanowaniu sytuacji i zabezpieczeniu pogorzeliska.
Informacje o pożarach i narzędzia monitorowania
Dzięki nowoczesnym technologiom, informacje o pożarach są coraz łatwiej dostępne. Jeśli w danym miejscu występuje zdarzenie kryzysowe (np. pożar), w bieżącym widoku mapy można zobaczyć alert z aktualizacjami i informacjami o bezpieczeństwie. Alerty te ułatwiają dostęp do informacji alarmowych od władz lokalnych, krajowych i międzynarodowych w czasie zdarzeń kryzysowych i są wyróżnione w Mapach Google.
Mapy Google i powiadomienia SOS
Informacje o aktywnych pożarach lasów można znaleźć w Mapach Google na kilka sposobów. Wskazówka: pożary lasów pojawiają się na mapie tylko przy określonym powiększeniu. Google wprowadziło również Powiadomienia SOS, których celem jest zwiększenie dostępności informacji alarmowych w czasie kryzysu. Łączą one istotne i wiarygodne treści z internetu, mediów społecznościowych oraz usług Google, a następnie wyróżniają je w wyszukiwarce i Mapach.
Ponadto, Komunikaty alarmowe Google przekazują zaufane informacje o bezpieczeństwie uzyskiwane bezpośrednio od instytucji państwowych z całego świata.
Źródła danych i techniki wykrywania
Wiele informacji o pożarach wykorzystywanych w warstwach informacyjnych pochodzi z National Interagency Fire Center (NIFC), które przekazuje dane za pomocą usług Wildland Fire Interagency Geospatial Services (WFIGS). Pożary te są reprezentowane przez punkt na mapie wskazujący zgłoszone miejsce wybuchu pożaru. Warto zaznaczyć, że niektóre z nich mogą być oznaczone jako „pożary kontrolowane”, nazywane również wypalaniem kontrolowanym. Są one wywoływane w ramach działań pielęgnacyjnych w lasach i w celu zapobiegania przypadkowym pożarom.
W przypadku niektórych pożarów na mapie pojawia się czerwony kontur, który jest przybliżonym obszarem, na którym występuje pożar. Należy pamiętać, że informacje o pożarach lasów w Mapach Google są przybliżone; kontur rzeczywistego pożaru może się różnić o kilka kilometrów od jego reprezentacji.
Instrumenty na pokładzie satelitów identyfikują zmiany w rozkładzie ciepła i ukształtowaniu terenu oraz rejestrują obrazy termiczne, które są wykorzystywane do wykrywania pożarów. Aby generować alerty o pożarach, stosuje się model deep learning umożliwiający śledzenie zasięgu pożarów na zdjęciach satelitarnych w czasie rzeczywistym.
Pożary lasów mogą również stanowić długotrwałe zagrożenie, ponieważ często utrzymują się w postaci ukrytych ognisk i mogą ponownie wybuchnąć nawet kilka dni po tym, kiedy wydawało się, że zostały ugaszone. Jeśli jest to możliwe, systemy informacyjne podają więcej szczegółów na temat danego zdarzenia.