15 kwietnia 2019 roku świat obiegła wstrząsająca wiadomość o pożarze katedry Notre Dame w Paryżu, jednego z najważniejszych symboli Francji i dziedzictwa kulturowego ludzkości. Dramatyczna walka z żywiołem trwała przez wiele godzin, budząc globalne poruszenie i solidarność.
Chronologia pożaru i akcja ratunkowa
Pierwszy alarm pożarowy w katedrze Notre Dame rozległ się o godzinie 18:20. Budynek został natychmiast ewakuowany. Jeden ze strażników wspiął się na dach, lecz początkowo nie zlokalizował ognia. Ponowny alarm zabrzmiał o 18:43. O godzinie 18:49 strażnicy, po dokładniejszym sprawdzeniu dachu, potwierdzili obecność płomieni. Straż pożarna została wezwana o 18:51, a jednostki skierowane do walki z pożarem przybyły na miejsce w ciągu zaledwie 10 minut od zgłoszenia.
Ogień pojawił się tuż przed godziną 19:00 czasu lokalnego. Obszar w centrum Paryża wokół katedry został natychmiast ewakuowany. Płomienie objęły iglicę wznoszącą się nad odnowioną częścią kościoła, a następnie rozprzestrzeniły się na dach świątyni oraz jedną z wież budowli. Zastępca mera Paryża, Emmanuel Gregoire, stwierdził, że pożar spowodował w katedrze "kolosalne szkody".
Zawalenie iglicy i dachu
Katedrę Notre Dame opanowały płomienie, budząc wielkie emocje u całego narodu. Około godziny 20:00, na oczach milionów ludzi na całym świecie, siedemsetpięćdziesięciotonowa iglica, wykonana z ciężkiego dębu i ołowiu, zawaliła się z hukiem, krusząc kamienne sklepienie nawy. Chwilę później runął również dach nawy poprzecznej. Strażacy walczyli o każdy centymetr, próbując opanować rozprzestrzeniający się ogień, który dotarł do północnej wieży.
W akcji gaszenia katedry brało udział blisko 400 strażaków. Używano wszystkich dostępnych środków, z wyłączeniem zrzutu wody z helikopterów, ponieważ takie działanie mogłoby doprowadzić do zawalenia się sklepienia katedry. Generał Jean-Claude Gallet, dowódca paryskiej straży pożarnej, podjął decyzję o zaatakowaniu pożaru jednocześnie ze wszystkich stron, a w pewnym momencie elitarna jednostka interwencyjna GRIMP wyruszyła na wieże, aby walczyć z ogniem z bliska. Około godziny 21:35 generał Gallet publicznie przyznał, że nie wiadomo, czy uda się powstrzymać pożar w północnej dzwonnicy.
Musieli ratować najcenniejsze dzieła sztuki przed płomieniami [Notre Dame w ogniu]
Ogień w północnej wieży udało się opanować około godziny 23:00. Cały pożar ugaszono ostatecznie 16 kwietnia około godziny 4:00 nad ranem. Trzech strażaków zostało rannych podczas akcji ratowniczej.
Skala zniszczeń i ocalone skarby
Pożar strawił znaczną część katedry. Dach świątyni doszczętnie spłonął, a zbudowana w XIX wieku według projektu Eugène’a Viollet-le-Duca sygnaturka uległa zawaleniu. Zniszczone zostały również fragmenty kamiennego sklepienia w nawie głównej, na jej skrzyżowaniu z transeptem oraz w północnej części transeptu, a także XIX-wieczne górne witraże w szczytach transeptu. Pożar katedry spowodował uwolnienie do atmosfery około 460 ton ołowiu.
Mimo ogromnych zniszczeń, główna konstrukcja budowli oraz dwie wieże, a także trzy rozety z XII i XIII wieku ocalały. Francuski minister kultury ostrzegał, że konstrukcja jest niestabilna, co skutkowało ewakuacją mieszkańców pięciu kamienic znajdujących się w pobliżu katedry.
Bohaterska akcja ratowania relikwii i dzieł sztuki
Dzięki szybkiej i zorganizowanej akcji strażaków oraz kapelana paryskiej straży pożarnej, księdza Jean-Marka Fourniera, udało się ocalić najcenniejsze zabytki i relikwie. Kapelan, okrzyknięty bohaterem, uratował cenne relikwie korony cierniowej oraz Najświętszy Sakrament. Generał Jean-Claude Gallet potwierdził, że najważniejsze zabytki zostały wyniesione z płonącej świątyni. Wśród ocalonych skarbów znalazły się również:
- Tunika i bicz św. Ludwika.
- Cenne relikwie: gwóźdź ze świętego krzyża i kawałek samego krzyża.
- Słynne organy znajdujące się między wieżami.
- Kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej.
- Relikwie św. Jana Pawła II.
- Ogromne posągi 12 apostołów i 4 ewangelistów (o wadze 250 kg każdy), które zajmowały miejsce wokół iglicy, zostały usunięte na początku kwietnia w związku z pracami renowacyjnymi i dzięki temu przetrwały pożar w warsztacie w Marsac-sur-Isle.
Ocalone dzieła sztuki i cenne przedmioty zostały tymczasowo przeniesione do zabezpieczonych pomieszczeń w ratuszu, a następnie przewiezione do muzeum w Luwrze.
Przyczyny pożaru i śledztwo
Jak informowała miejscowa straż pożarna, pożar w katedrze Notre Dame w Paryżu ma "potencjalnie związek" z pracami renowacyjnymi budowli. W średniowiecznej katedrze prowadzono renowację iglicy nad nawą główną, której celem było uszczelnienie. Prace te wymagały ogromnego rusztowania, ponieważ konstrukcja wznosiła się do 100 metrów wysokości, a renowacja iglicy kosztująca 6 milionów euro miała zostać ukończona w 2022 roku. Jedna z osób odpowiedzialnych za rusztowania zapewniła, że "wszystkie procedury bezpieczeństwa były przestrzegane", a na początku pożaru "żaden z pracowników (jego) firmy nie był tam obecny".
Paryska prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie "nieumyślnego spowodowania szkód ogniowych". Prawdopodobne zaprószenie ognia nastąpiło na rusztowaniach ustawionych na dachu katedry. Kilku ekspertów wysunęło hipotezę, że pożar mógł zostać wywołany iskrą z palnika spawalniczego. Od wtorku rozpoczęły się przesłuchania pracowników zatrudnionych przy pracach remontowych.
Reakcje i solidarność międzynarodowa
Pożar Notre Dame wywołał głębokie poruszenie na całym świecie. Prezydent Francji Emmanuel Macron odwołał planowane na wieczór orędzie do narodu, poświęcone wynikom debaty obywatelskiej. "Katedrę Notre-Dame opanowały płomienie. To wielkie emocje dla całego narodu. Myślami jestem ze wszystkimi katolikami i wszystkimi Francuzami" - napisał Macron, który wraz z żoną Brigitte i premierem Edouardem Philippe'em przybył na miejsce zdarzenia. Stwierdził, że "to nasza historia, odbudujemy tę katedrę, wszyscy razem. Niech Bóg błogosławi Francuzom!".
Mer Paryża Anne Hidalgo określiła pożar jako "straszny", a mieszkańcy i turyści, zgromadzeni wokół płonącej katedry, śpiewali pieśni religijne, łącząc się w smutku i nadziei. Wielu komentatorów określało płonącą katedrę jako "symbol płonącej Europy" i "jeden z największych światowych skarbów", podkreślając jej znaczenie dla wiary i kultury.
Wiele państw i instytucji wyraziło solidarność z Francją i zaoferowało pomoc w odbudowie:
- Papież Franciszek zapewnił o swojej bliskości i modlitwie, łącząc się w smutku z arcybiskupem Paryża i wszystkimi Francuzami.
- Były prezydent USA Barack Obama napisał: "Notre Dame jest jednym z największych światowych skarbów. Myślami jesteśmy z Francuzami".
- Brytyjska premier Theresa May zapowiedziała wsparcie i solidarność, a dzwony Opactwa Westminsterskiego, a następnie na terenie całego kraju, zabiły w hołdzie. Królowa Elżbieta II i książę Karol wyrazili współczucie, wskazując na doświadczenia z renowacji zamku w Windsorze.
- Premier Węgier Viktor Orban w imieniu Węgrów wyraził współczucie i podziękował strażakom. Pięć węgierskich miast zadeklarowało pomoc finansową.
- Przywódca Chin Xi Jinping ocenił, że katedra Notre Dame jest symbolem cywilizacji francuskiej oraz wielkim skarbem cywilizacji ludzkiej.
- Bułgarski premier Bojko Borisow zaoferował wysłanie konserwatorów i malarzy, a także wsparcie finansowe.
- Watykan i Włochy zaoferowały swoje kompetencje i ekspertów w dziedzinie konserwacji dzieł sztuki.
- Litewski arcybiskup Gintaras Gruszas podkreślił, że tragedia przypomniała Europie o jej chrześcijańskich korzeniach.
Polska solidarność i obecność w Notre Dame
Polska głęboko przeżywała tragedię pożaru Notre Dame. Premier Mateusz Morawiecki zapowiedział zaangażowanie Polski w odbudowę, podkreślając, że "Polska wie, co to znaczy utracone dziedzictwo zniszczone w pożodze. Warszawę odbudowaliśmy z ruin sami. Katedrę Notre-Dame odbudujmy wszyscy razem jako Europejczycy". Minister Piotr Gliński potwierdził gotowość Polski do pomocy, dysponującej "wspaniałymi fachowcami w dziedzinie konserwacji zabytków". Mazowiecki konserwator zabytków, Jakub Lewicki, podkreślił, że "całe środowisko konserwatorskie będzie dążyło do odnowienia zniszczonego pożarem zabytku".
Katedra Notre Dame posiada również silne polskie akcenty (polonica). 1 grudnia 2018 roku powstała tam polska kaplica. W skarbcu katedralnym znajduje się relikwiarz drzewa Krzyża Świętego, a dziedziniec przed świątynią nosi imię Jana Pawła II. Metropolita krakowski arcybiskup Marek Jędraszewski napisał w liście do metropolity paryskiego, że "Katedra Notre Dame de Paris to miejsce duchowej łączności między naszymi dwoma narodami, francuskim i polskim, co szczególnie podkreśla kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej, Królowej Polski, wraz z relikwiami św. Jana Pawła II Wielkiego". W polskim kościele w Paryżu odprawiono mszę świętą w intencji katedry, wyrażając solidarność ze wszystkimi poruszonymi tragedią.
Perspektywy odbudowy
Prezydent Emmanuel Macron już w dniu pożaru zapowiedział odbudowę katedry. "Odbudujemy katedrę Notre Dame piękniejszą niż kiedykolwiek. Chciałbym, żeby było to w ciągu pięciu lat. Możemy to zrobić" - powiedział w wieczornym orędziu do narodu. W związku z tym, osoby prywatne, przedsiębiorstwa oraz francuskie i zagraniczne instytucje zadeklarowały pomoc finansową.
Wśród znaczących darowizn znalazły się:
- 20 milionów euro od dyrektora generalnego BNP Paribas Jean-Laurenta Bonnafé.
- 200 milionów euro od francuskiej grupy L’Oreal oraz fundacji Bettencourt-Schueller.
Rosyjskie muzea oraz szef rosyjskiego banku państwowego Sbierbank, German Gref, wyszli z inicjatywą powołania ogólnorosyjskiej fundacji na rzecz odbudowy. Dyrekcja weneckiego teatru La Fenice, który dwukrotnie ulegał zniszczeniu przez pożar, zapewniła o swojej bliskości, podkreślając: "Zostaliśmy strawieni przez pożar, ale z ognia podnieśliśmy się silniejsi niż wcześniej".
Katedra Notre Dame, której budowa trwała ponad 180 lat (1163-1345), przetrwała już wiele w swojej historii, w tym zniszczenia i splądrowania podczas Rewolucji Francuskiej, kiedy to utraciła zadaszenie wież. Przed pożarem budowla była w opłakanym stanie, wymagała kosztownych remontów dachu, iglicy, przypór, witraży, gargulców i kamieniarki. Historyk sztuki dr Olaf Kwapis z Collegium Civitas zauważył, że "Odbudowa katedry może trwać lata". Francuska telewizja publiczna France 2 wyemitowała koncert z apelem o składanie datków na odbudowę, z udziałem popularnych prezenterów i artystów. Prezydent Macron wierzy, że "ta katastrofa w szansę do bycia razem, głęboko zastanawiając się nad tym, czym byliśmy i co musimy zrobić, żeby stać się lepsi".