Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Gorzowie Wielkopolskim, najstarsza świątynia w mieście i jeden z jego najważniejszych symboli, doświadczyła tragicznego zdarzenia w 2017 roku. Pożar, który wybuchł w wieży katedralnej, zapisał się jako dramatyczny moment w historii miasta, prowadząc do szeroko zakrojonego śledztwa i procesu sądowego.
Dramatyczne Wydarzenia 1 Lipca 2017 Roku
Do pożaru wieży katedralnej doszło 1 lipca 2017 roku, w czasie obchodzonych w mieście Dni Gorzowa, a także w trakcie uroczystości 760-lecia lokacji miasta. Ogień pojawił się na katedralnej wieży po południu, podczas wieczornej Mszy św. Z ogniem, który wybuchł w momencie, gdy w kościele odbywała się msza, przez kilkanaście godzin walczyło kilkadziesiąt zastępów straży pożarnej.
Wielogodzinny pożar spowodował zniszczenie górnej części wieży. Strażacy opanowali ogień około północy, dogaszając palenisko następnego dnia. Dzięki ich wysiłkom dwie trzecie wieży zostało uratowane. Tymczasowo ściągnięto iglicę i hełm.
Z powodu zdarzenia i względów bezpieczeństwa cała okolica wokół katedry została odłączona od użytkowania. Ówczesny proboszcz katedry, ks. Bp Tadeusz Lityński, zapewnił, że Najświętszy Sakrament, wyposażenie zakrystii, obrazy i figury zostały zabezpieczone dzięki szybkiej pomocy mieszkańców Gorzowa. Podkreślił, że było to szczególnie dramatyczne wydarzenie dla wszystkich księży i wiernych.
Przyczyny Pożaru i Śledztwo Prokuratorskie
Początkowo przyczyna pożaru była nieznana. Jednak w październiku 2017 roku prokuratura poinformowała, że przyczyną było zwarcie instalacji elektrycznej. W kwietniu 2019 roku do sądu trafił akt oskarżenia w sprawie pożaru zabytkowej wieży. Zarzuty postawiono obecnemu proboszczowi katedry, ks. Zbigniewowi K., oraz jego poprzednikowi, ks. Zbigniewowi S.
Zostali oni oskarżeni o sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa pożaru, zagrażającego życiu i zdrowiu wielu osób oraz mieniu w wielkich rozmiarach. Powodem było niewykonywanie, jako zarządcy obiektu, obowiązków związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa pożarowego w wieży katedralnej, stanowiącej odrębną strefę pożarową.
Postępowania Sądowe i Wyroki
Sprawa byłego proboszcza - ks. Zbigniewa S.
Były proboszcz, ks. Zbigniew S., nadzorujący prowadzenie kapitalnego remontu świątyni, o pożarze dowiedział się, będąc w Fatimie. Jak sam relacjonował, otrzymał mnóstwo wiadomości i telefonów z informacjami o tragedii. Ks. S. już wcześniej przyznał się do winy i dobrowolnie poddał się karze. Latem 2019 roku został skazany na rok pozbawienia wolności w zawieszeniu na dwa lata oraz 7 tys. zł grzywny.
Sprawa obecnego proboszcza - ks. Zbigniewa K.
Wyrok w sprawie obecnego proboszcza, ks. Zbigniewa K., który nie przyznał się do winy, zapadł w pierwszej instancji w gorzowskim sądzie rejonowym. Sąd uznał ks. Zbigniewa K. za winnego zarzucanego mu czynu i skazał go na karę jednego roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na dwa lata. Ponadto wymierzono mu grzywnę w wysokości 14 tys. zł oraz zobowiązano do wpłacenia 10 tys. zł na rzecz funduszu osób pokrzywdzonych.
Przed sądem ks. Zbigniew K. mówił, że nie przyczynił się do pożaru katedry i nie stwarzał zagrożenia dla bezpieczeństwa ludzi. Podkreślał swoje przywiązanie do katedry i społeczności: „Kocham katedrę i kocham ludzi. Dzisiaj z wielkim trudem odbudowujemy wieżę katedry oraz remontujemy całą katedrę, która potrzebowała tego remontu jeszcze przed pożarem. Postawione mi zarzuty są dla mnie bolesne, przeżywam traumę, jestem napiętnowany, czuję się po prostu pokrzywdzony.”
Apelacja obrońcy duchownego i prokuratora była rozpatrywana przez Sąd Okręgowy w Gorzowie Wlkp. Jak poinformowała rzeczniczka sądu, Lidia Wieliczuk, Sąd Okręgowy uznał winę oskarżonego, ale złagodził poprzedni wyrok. Orzeczenie ogłoszone w późniejszym terminie stało się prawomocne.
Historia i Znaczenie Katedry Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
Gotycka katedra Wniebowzięcia NMP, zbudowana w drugiej połowie XIII wieku jako miejski kościół parafialny, jest najstarszą świątynią i najcenniejszym zabytkiem Gorzowa Wielkopolskiego. Pierwotnie kościół był pod wezwaniem Maryi Panny i Jedenastu Tysięcy Świętych Dziewic. Początkowo patronat nad nim sprawowało miasto, następnie kapituła kolegiaty w Myśliborzu, zakon krzyżacki i elektorzy brandenburscy.
- W 1489 roku dobudowano prezbiterium.
- W 1621 roku nadbudowano wieżę, która otrzymała barokowy hełm.
Wnętrze świątyni uległo znaczącym transformacjom. Pierwotnie posiadało siedemnaście ołtarzy, z których szesnaście zostało zlikwidowanych pod wpływem reformacji. Od końca XVI wieku kościół był świątynią luterańską. Rangę kościoła katedralnego zyskał 12 grudnia 1945 roku, stając się ważnym miejscem dla wiernych diecezji.
W 1997 roku wizytę w katedrze złożył Jan Paweł II. Katedra od 2007 roku umożliwiała turystom podziwianie panoramy Gorzowa z wysokości 40 metrów oraz poznawanie historii kościoła. Na siedmiu kondygnacjach wieży zainstalowano muzealne wystawy, m.in. sztuki sakralnej i ludowej, szat liturgicznych oraz dokumentów fotograficznych.
Kondygnacje wieży kryły unikalne eksponaty:
- Pierwsze piętro: sala margrabiowska.
- Drugie piętro: opisowo i fotograficznie przedstawiona historia diecezji i miasta.
- Czwarte piętro: dzwony i dwupoziomowe mieszkanie dzwonnika.
- Piąte piętro: wykopaliska archeologiczne z Cmentarza św. Jerzego (zdjęcia, eksponaty i przedmioty znalezione przy zwłokach podczas prac w 2007 r.).
- Szóste piętro: mechanizm zegara z 1889 roku.
Cenne Wyposażenie Katedry
Najcenniejszym elementem wyposażenia katedry jest renesansowo-manierystyczny ołtarz główny z około 1600 roku, w formie tryptyku (pierwotnie poliptyku). W predelli ołtarza przedstawiono scenę „Ostatniej Wieczerzy”, powyżej scenę Ukrzyżowania, a w zwieńczeniu rzadko spotykaną scenę z Jonaszem w paszczy wieloryba.
Na wieży katedralnej wiszą cztery dzwony: Modlitewny (4000 kg), Wiara (1300 kg), Nadzieja (1200 kg) i Miłość (1100 kg), ważące razem około 7500 kg. Do 2017 roku wisiał także dzwon o imieniu Ave Maria, który ważył 135 kg i powstał w 1498 roku. Dzwon ten został w 1708 roku uderzony przez piorun i uszkodzony na długości kilkudziesięciu centymetrów. Obecnie jest eksponatem w gorzowskim muzeum.
Katedra gorzowska posiada również największe organy na ziemi gorzowskiej, składające się z 2,3 tysiąca piszczałek.
Remont i Powrót do Służby
W wyniku pożaru na czas remontu świątynia została zamknięta dla wiernych. Remont zabytkowej świątyni objął nie tylko odbudowę uszkodzonych podczas pożaru elementów wieży, ale praktycznie cały kościół. Prace były szeroko zakrojone, gdyż katedra wymagała kompleksowego remontu jeszcze przed tragicznym wydarzeniem.
Na początku lutego 2020 roku katedra została ponownie udostępniona wiernym, co stanowiło symboliczny powrót do normalności po dramatycznych wydarzeniach 2017 roku.