Hełm strażacki to fundamentalny element osobistego wyposażenia każdego strażaka, zarówno Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jak i Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Jego zadaniem jest zapewnienie ochrony głowy przed urazami mechanicznymi, wysoką temperaturą, płomieniami oraz innymi zagrożeniami, które mogą wystąpić podczas zwalczania pożarów, akcji ratowniczo-gaśniczych oraz innych działań. W warunkach, w których muszą pracować strażacy, bezpieczeństwo jest kwestią nadrzędną, a głowy ratowników są szczególnie zagrożone, dlatego wymagają niezawodnej ochrony.
Ewolucja Przepisów Dotyczących Jazdy w Hełmie w Polsce
W Polsce przez wiele lat istniał obowiązek jazdy samochodem strażackim w hełmie na głowie. Autorzy tych zapisów, jak można się domyślać, postawili sobie za cel bezpieczeństwo strażaka podczas ewentualnego zdarzenia drogowego. Jednak, jak się okazuje, nie zawsze jest to prawda, a hełm taki może stanowić jeszcze większe zagrożenie.
Obowiązek Jazdy w Hełmie (2008-2021)
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 września 2008 r., w paragrafie § 60. 1. kierujący mógł prowadzić pojazd pożarniczy bez zakładania hełmu. Oznaczało to, że w czasie obowiązywania tego rozporządzenia, czyli od 2008 do 2021 roku, każdy strażak z wyjątkiem kierowcy musiał jechać w hełmie na głowie. Obowiązek ten dotyczył zarówno jazdy do akcji, jak i powrotu z niej, a także wyjazdów na ćwiczenia czy w celach gospodarczych. Nawet Komendant Powiatowy jadący na odprawę do Komendy Wojewódzkiej podlegał tym przepisom.
Nowe Rozporządzenie z 2021 Roku i Jego Wyjątki
W 2021 roku pojawiło się nowe rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 sierpnia 2021 r., które opisało obowiązek jazdy w hełmie bardziej szczegółowo. Paragraf § 60.6. zawiera zapis podobny do poprzedniego: kierowca może prowadzić pojazd bez hełmu na głowie. Paragraf § 61. podtrzymał obowiązek jazdy w hełmie, dodając do tego możliwość jazdy w kasku, np. do ratownictwa wysokościowego.
Rozporządzenie z 2021 roku wprowadziło jednak pewne wyjątki od tego obowiązku. Zgodnie z § 62., załoga pojazdu przemieszcza się pojazdem pożarniczym w hełmach oraz ubraniu specjalnym, z następującymi wyjątkami:
- jazdy alarmowej grupy operacyjnej lub innych osób funkcyjnych w ramach prowadzonej akcji ratowniczej na szczeblu taktycznym i strategicznym (o której mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej).
- jazdy niealarmowej, związanej z powrotem z akcji ratowniczej, dojazdem do miejsca ćwiczeń, szkolenia lub wykonywania czynności służbowych i powrotem z niego.
Paradoksalnie, strażacy udający się na miejsce akcji dla ich bezpieczeństwa muszą mieć na głowie hełmy, podczas gdy osoba, która udaje się na miejsce, aby przejąć dowodzenie, takiego obowiązku już nie ma. Tymczasem w obu przypadkach prawdopodobieństwo wypadku drogowego jest takie samo. Podobnie, strażacy jadący jako posiłki z sąsiedniego powiatu często nie mają obowiązku jazdy w hełmie, pomimo że udają się do tej samej akcji, często tą samą drogą i alarmowo. Zapewne kierowano się tym, aby strażacy z dłuższym dojazdem nie musieli podróżować cały czas w hełmie na głowie.
Wypadek. Zderzenie wozu strażackiego na sygnale z osobówką.
Hełm Strażacki a Bezpieczeństwo w Transporcie Drogowym
Złudne Poczucie Bezpieczeństwa
Może się wydawać, że hełm strażacki w razie wypadku ochroni głowę przed skutkami uderzenia, np. w szybę czy inne elementy w kabinie. Jest to jednak złudne poczucie bezpieczeństwa. Hełm strażacki został stworzony do innych celów - ma chronić między innymi przed uderzeniem z góry, wysoką temperaturą oraz płomieniem. Nie spełnia on tych samych zadań co kask przeznaczony do sportów samochodowych.
Ryzyko Urazów Kręgosłupa Szyjnego
Skutki jazdy w hełmie strażackim na głowie mogą być odwrotne do zamierzonych. Hełm taki może stanowić dla strażaka większe zagrożenie niż ochronę. W przypadku zderzenia lub nawet gwałtownego hamowania głowa człowieka porusza się bezwładnie. Dochodzi wtedy do urazów kręgosłupa wywołanych tzw. „efektem smagnięcia biczem”, co skutkuje obrażeniami kręgosłupa w odcinku szyjnym. Hełm z latarką waży około 1,5 kg. Jego waga potęguje siłę, z którą podczas wypadku porusza się głowa, zwiększając ryzyko urazu kręgosłupa. Ważną rolę w zapobieganiu takim urazom spełniają zagłówki foteli, jednak ich konstrukcja zakłada, że opiera się o nie sama głowa, a nie głowa w hełmie.
Różnice Między Hełmem Strażackim a Kaskiem Rajdowym
Kask przeznaczony dla kierowcy rajdowego ma inną konstrukcję i chroni przed innymi zagrożeniami, niż hełm strażacki. W kasku dla kierowcy rajdowego nie wchodzi się do budynku objętego pożarem. W motorsporcie stosuje się również inne fotele, a bezwładne ruchy głowy w czasie wypadku ograniczają akcesoria przypominające kołnierze, do których przypina się kask, lub uprzęże zakładane na klatkę piersiową. Co ważne, kierowcy rajdowi zawsze używają pasów bezpieczeństwa, które są kluczowe dla ich ochrony.
Standardy Międzynarodowe: Przykład USA
Istnieją miejsca na świecie, gdzie zamiast nakazu jazdy w hełmie na głowie jest zakaz, co oznacza, że strażakom nie wolno jechać w hełmach. Przykładem takiego kraju są USA, gdzie w 2009 roku wprowadzono normę NFPA 1901, opisującą wymagania dla samochodów strażackich. Norma ta jasno określa, że w instrukcji obsługi samochodu należy umieścić zapis: „osobom poruszającym się w zamkniętej kabinie pojazdu nie wolno trzymać na głowie hełmów. Hełmy strażackie nie są przeznaczone do ochrony w razie wypadku i będą zakłócać ochronę zapewnioną przez zagłówki”. Minimalne wartości wysokości zagłówka siedzenia określone w tej normie zakładają, że pasażerowie nie noszą hełmów.
Kontrowersje i Zalecenia
Obowiązujący w Polsce nakaz jazdy alarmowej w hełmie na głowie (z małymi wyjątkami) jest przepisem bardzo kontrowersyjnym. Hełm strażacki, ze względu na swoją konstrukcję i wagę, nie chroni użytkownika przed skutkami wypadku. Wręcz przeciwnie, jego waga naraża kręgosłup szyjny strażaka na dodatkowe obrażenia. Hełm strażacki nie jest tym samym co kask przeznaczony do sportów motorowych. Należy pilnie rozważyć zmianę zapisów rozporządzenia na temat bezpieczeństwa i higieny służby strażaków. Ważne jest, aby pamiętać: to nie hełm strażacki uratuje Cię w razie wypadku. To pasy bezpieczeństwa zminimalizują obrażenia. Dlatego zawsze zapinaj pasy.
Budowa i Funkcje Nowoczesnego Hełmu Strażackiego
Hełm strażacki BHS, podobnie jak inne profesjonalne modele, przeznaczony jest do zapewnienia ochrony głowy przed zagrożeniami, które mogą wystąpić podczas zwalczania pożarów w pomieszczeniach, budynkach i innych budowlach, a także w akcjach ratowniczo-gaśniczych. Nowoczesne hełmy strażackie zapewniają wysoki poziom izolacji elektrycznej, odporności chemicznej oraz odporności na temperaturę, a ich dodatkową zaletą jest wysoki komfort użytkowania dzięki zastosowaniu wysokiej jakości materiałów i technologii.
Materiały i Konstrukcja Skorupy
Hełm składa się ze skorupy wykonanej zazwyczaj w jednej wielkości, odpornej na wysokie temperatury, ze wzmocnionym systemem absorpcji uderzeń. Skorupa jest często wykonana z kompozytu kewlarowo-szklanego lub specjalnego wysokotemperaturowego materiału termoplastycznego, np. poliamidu formowanego metodą wtryskową. Te zaawansowane polimery charakteryzują się wysoką odpornością na temperaturę, uderzenia i przenikanie ognia, przy zachowaniu stosunkowo niskiej wagi.
Skorupa hełmu jest gładka i zaokrąglona, aby odprowadzać spadające przedmioty czy strumienie wody, a płonące odłamki mają ześlizgiwać się, nie zatrzymując się na powierzchni. Kolor skorupy jest trwały i często pokryty powłoką odbijającą promieniowanie cieplne. Dostępne są również wersje fotoluminescencyjne (świecące w ciemności) lub metalizowane (np. złote, zwiększające odbicie ciepła).
Hełmy spełniają wymogi odporności na bardzo wysokie temperatury (nawet powyżej 250°C przez krótki czas) oraz na ekstremalne zimno (-30°C). Są również odporne na działanie promieniowania UV, substancji chemicznych, a nawet promieniowania radioaktywnego (co jest istotne przy akcjach w rejonach zagrożenia radiacyjnego). Odporność na przebicie hełmu ostrymi przedmiotami o energii 24,5 J jest sprawdzana w trudnych warunkach, takich jak po wstrząsie termicznym, przyspieszonym starzeniu czy kondycjonowaniu w wodzie.
System Amortyzacji i Dopasowania
Wewnątrz skorupy zamontowane jest wyposażenie służące do pewnego osadzenia hełmu na głowie. Znajduje się tam system amortyzujący uderzenia oraz dopasowujący się do głowy strażaka. Wkładki absorbujące wstrząsy są wykonane z pianki poliuretanowej o wysokiej gęstości, często wzmocnionej aramidem. Wkładka ta działa jak „poduszka”, która rozprasza energię uderzenia, chroniąc czaszkę przed urazem.
Między wkładką a głową strażaka znajduje się regulowane więźbowe zawieszenie (nagłowie), często w postaci wygodnej siatki i taśm tekstylnych z włókien aramidowych (niepalnych). Miękka wyściółka komfortowa, wykonana z materiału odpornego na pot i ogień (np. nomex), może być łatwo wypięta do prania lub czyszczenia, co jest ważne dla higieny. Regulacja obwodu głowy odbywa się za pomocą pokrętła z tyłu (system ratchet) lub taśmy z przodu, pozwalając na dopasowanie rozmiaru nawet w rękawicach. Amortyzację wspomaga także 3- lub 4-punktowy pas podbródkowy z miękką osłoną, zapinany klamrą automatyczną, który stabilizuje hełm przy gwałtownych ruchach.
Osłony Oczu i Twarzy
Profesjonalne hełmy strażackie są standardowo wyposażone w dwa typy osłon oczu i twarzy. Pierwsza to przyłbica zewnętrzna - duża, opuszczana osłona twarzy, wykonana z odpornego na temperaturę i uderzenia poliwęglanu. Może występować w wersji przezroczystej lub pokrytej powłoką złotą refleksyjną, która odbija ciepło i chroni przed olśnieniem. Przyłbica chroni całą twarz, w tym oczy, przed płomieniami, żarem, dymem oraz odłamkami (np. szkła, gruzu). W niektórych modelach przyłbica chowa się pod skorupę, co chroni ją przed zarysowaniem czy stopieniem, gdy nie jest używana.
Drugą osłoną jest wewnętrzny wizjer (okulary) - mniejsza szybka, która po opuszczeniu osłania oczy i nos. Jest przydatna przy lżejszych pracach, gdy potrzebna jest ochrona oczu, ale nie ma konieczności opuszczania dużej przyłbicy. Wizjer jest wykonany z przezroczystego lub przyciemnianego poliwęglanu o wysokiej jakości optycznej (klasa optyczna 1), z powłokami anty-UV, odpornymi na zarysowanie i zaparowanie. Wizjer jest zazwyczaj regulowany, aby zapewnić szczelne osłonięcie oczu, nawet jeśli strażak nosi okulary korekcyjne. Obie osłony spełniają normy, takie jak EN 14458 (osłony twarzy i oczu do hełmów strażackich) oraz EN 166.
Ochrona Karku
Elementem wyposażenia hełmu ratowniczo-gaśniczego jest nakarcznik, czyli osłona karku i szyi przed płomieniami, gorącą wodą czy żarem. Oferowane są różne rodzaje osłon karku, mocowane do dolnej krawędzi skorupy z tyłu. Najpopularniejsze to osłony wykonane z materiałów trudnopalnych: trójwarstwowa aluminizowana osłona (często z zewnętrzną warstwą folii aluminiowej odbijającej ciepło, a wewnątrz warstwami z wełny i tkaniny aramidowej Nomex) - zapewnia najwyższą ochronę przed promieniowaniem cieplnym i płomieniami, lub osłona z tkaniny (np. Integral Wool/Nomex) - miękka, ognioodporna tkanina, która lepiej układa się na szyi i może być wygodniejsza przy dłuższym noszeniu. Osłony karku są zazwyczaj wymienne - można je łatwo odpiąć do prania lub wymienić.
Zintegrowane Oświetlenie
Nowoczesne akcje ratownicze często odbywają się w ciemności, dlatego oświetlenie w hełmie strażackim to ogromny atut. Wielu producentów wprowadza zintegrowane moduły świecące LED. Wbudowany zestaw diod LED w przedniej części skorupy zapewnia dobre oświetlenie przed strażakiem, a jednocześnie równomiernie rozkłada masę, nie powodując przeciążenia z przodu hełmu. Moduł ten pełni funkcję latarki czołowej, doświetlając obszar pracy bez konieczności trzymania latarki w ręku. Dodatkowo w niektórych modelach ratowniczych stosuje się światło tylne - migające czerwone LED, które ułatwia lokalizację ratowników w terenie, np. podczas akcji poszukiwawczych w nocy lub w zadymieniu. Poza wbudowanym oświetleniem, hełmy posiadają też uchwyty do montażu zewnętrznych latarek, z uniwersalnymi adapterami.
Systemy Komunikacyjne
Komunikacja podczas akcji jest kluczowa. Producenci oferują dedykowane zestawy komunikacyjne do hełmów, np. mikrofonogłośniki montowane w hełmie czy przy maseczce, które pozwalają strażakom rozmawiać przez radiotelefon bez użycia rąk. Dostępne są rozwiązania z mikrofonem kostnym (odbierającym drgania kości czaszki i przekazującym głos nawet w hałasie) oraz zestawy z elastycznym mikrofonem przy ustach plus słuchawką w uchu. Hełm ma specjalne gniazda i przelotki do poprowadzenia okablowania, a montaż nie wymaga wiercenia. Dzięki temu strażacy mogą pozostawać w łączności radiowej, nie zdejmując hełmu i nie trzymając mikrofonu, co zwiększa bezpieczeństwo i skuteczność dowodzenia akcją.
Ponadto do hełmów można mocować ochronniki słuchu - aktywne i pasywne nauszniki zakładane na hełm poprzez specjalne klipsy. Jest to przydatne podczas pracy z narzędziami wysokohałasującymi (piły, agregaty) lub w innych scenariuszach, gdzie ochrona słuchu jest wymagana. Hełm jest również skonstruowany tak, by integracja z aparatami oddechowymi była jak najłatwiejsza. Zaczepy na przedzie skorupy (tzw. adapter maski, np. system KitFix) pozwalają wpiąć maskę aparatu powietrznego, przenosząc ciężar maski z podłączonym aparatem SCBA częściowo na hełm i zapewniając pewne trzymanie się maski na twarzy.
Waga i Komfort Użytkowania
Pomimo całego wymienionego wyposażenia, nowoczesne hełmy strażackie zachowują rozsądną wagę i są dobrze wyważone. Na przykład, model F1XF waży ok. 1,3 kg (rozmiar M) do 1,4 kg (rozmiar L) w podstawowej konfiguracji. Lżejsze kaski, takie jak F2XR, ważą w granicach 0,9-1,3 kg. Dzięki sprytnemu rozłożeniu masy, hełm wydaje się lżejszy podczas noszenia, a komfort użytkowania jest bardzo wysoki - hełm nie uwiera, nie chwieje się na głowie, a dobre wyważenie sprawia, że nawet wielogodzinne noszenie nie męczy nadmiernie mięśni karku. Hełm techniczny PAB MP1 PRO, którego skorupa wykonana jest z lekkiego i wytrzymałego polipropylenu, to kolejny przykład kasku do ratownictwa wodnego, który łączy lekkość z wytrzymałością.
Rodzaje Hełmów Strażackich i Ich Zastosowanie
Strażacy używają różnych hełmów w zależności od rodzaju akcji. Inny hełm sprawdzi się podczas gaszenia pożaru budynku (gdzie panuje wysoka temperatura i grożą spadające przedmioty), a inny podczas akcji ratunkowej na drodze czy w lesie (gdzie priorytetem jest lekkość i mobilność).
Hełm Ratowniczo-Gaśniczy (Bojowy)
Hełm ratowniczo-gaśniczy, nazywany też hełmem bojowym, to sprzęt przeznaczony do walki z pożarami wewnętrznymi, akcjami gaśniczymi w obiektach itp. Charakteryzuje się mocną, masywną konstrukcją, która chroni przed ekstremalnym gorącem, płomieniami, promieniowaniem cieplnym oraz uderzeniami ciężkich przedmiotów. Taki hełm posiada pełną skorupę typu B (zgodnie z EN 443), zakrywającą uszy i boki głowy strażaka. Zazwyczaj wyposażony jest w długi daszek z przodu (chroniący oczy przed spływającą wodą czy żarem) oraz grzbiet z tyłu (charakterystyczne wyprofilowanie skorupy osłaniające kark przed spływającymi płonącymi cieczami czy żarzącymi się kawałkami). Hełm bojowy zawsze ma osłonę twarzy (przyłbicę) odporną na wysoką temperaturę i często dodatkowo wewnętrzny wizjer. Z tyłu jest mocowana osłona karku z tkaniny ognioodpornej. Hełmy ratowniczo-gaśnicze są cięższe - ich masa waha się typowo od ~1,3 kg do 1,6 kg. Przykładami takich hełmów są MSA Gallet F1XF, Rosenbauer Heros Titan, Dräger HPS 7000 czy polski Calisia Vulcan. Wszystkie są zaprojektowane, by wytrzymać krótkotrwały kontakt z płomieniami, intensywne promieniowanie cieplne oraz uderzenia, np. spadających cegieł. Hełm strażacki VULCAN NEO 0 firmy Brandbull to również przykład nowoczesnego hełmu przeznaczonego do walki z ogniem.
Hełmy Techniczne i Ratownicze
Do ratownictwa technicznego, wysokościowego i wodnego używa się hełmów o nieco innej specyfikacji, często lżejszych i bardziej mobilnych. Przykładem jest Hełm techniczny PAB MP1 PRO, który jest produktem przeznaczonym do walki z ogniem, ratownictwa technicznego, wysokościowego i wodnego. Podobnie, Hełm strażacki GALLET F2XR to zaawansowane, modułowe rozwiązanie ochronne, łączące komfort, wszechstronność oraz wysokie standardy bezpieczeństwa, często wybierany do ratownictwa technicznego, wysokościowego i wodnego.
Historia i Renoma Marki MSA Gallet
Marka MSA Gallet jest synonimem profesjonalnych hełmów strażackich, cenionych na całym świecie za jakość, nowatorskie rozwiązania i zgodność z rygorystycznymi normami. Firma ma ponad 150-letnią tradycję w produkcji ochronnych nakryć głowy, powstała w 1864 roku we Francji jako warsztat wyrobów skórzanych.
Początki i Rozwój
Na początku XX wieku (około 1909 r.) Adrien Gallet założył zakład w miejscowości Chatillon-sur-Chalaronne. Początkowo Gallet specjalizował się w hełmach skórzanych i stalowych dla wojska oraz służb, zdobywając renomę jako producent niezawodnych hełmów dla straży pożarnej, policji, lotnictwa i wojska.
Innowacje i Model F1
Historia hełmów strażackich Gallet to ciągły rozwój technologiczny, od prostych skórzanych modeli po zaawansowane kompozytowe konstrukcje. Kluczowym momentem było opracowanie w latach 80. nowatorskiego hełmu strażackiego typu jet-style (o opływowym kształcie przypominającym hełmy lotnicze). W 1985 roku Gallet, we współpracy z paryską strażą pożarną, stworzył model F1 - pierwszy tego rodzaju hełm ratowniczo-gaśniczy, który zapewniał pełną ochronę głowy, twarzy i szyi podczas działań gaśniczych w budynkach. Hełm Gallet F1 wyróżniał się nowoczesną konstrukcją z chowanym wizjerem i wkrótce stał się standardowym wyposażeniem straży pożarnych w wielu krajach Europy, w tym także w Polsce. Dla polskich strażaków zawodowych PSP hełm Gallet stał się synonimem nowoczesnego hełmu bojowego, zastępując starsze wzory.
Współczesne Modele Gallet
Firma Gallet na przestrzeni lat rozwijała kolejne generacje hełmów strażackich. Wcześniejsze modele to m.in. Gallet F1, F1S, F1E (klasyczne hełmy bojowe z lat 90. i 2000.), Gallet F1SF (udoskonalona wersja z szybkozłączem do masek), a także hełmy techniczne Gallet F2 i F2 X-TREM, przeznaczone do ratownictwa technicznego, wysokościowego i wodnego.
Dwa najnowocześniejsze modele to MSA Gallet F1XF (hełm strażacki ratowniczo-gaśniczy) oraz F2XR (hełm strażacki techniczny/ratowniczy). Hełm MSA Gallet F1XF to kwintesencja doświadczeń zebranych podczas użytkowania poprzednich generacji (F1/F1SF) i odpowiedź na współczesne potrzeby strażaków. Projektując go, MSA współpracowała z jednostkami straży pożarnej z różnych krajów, dzięki czemu udało się stworzyć hełm wyjątkowo dopracowany, zapewniający maksymalną ochronę w każdych warunkach. F1XF spełnia i przekracza wymagania norm EN 443:2008, chroniąc głowę strażaka przed uderzeniami, wysoką temperaturą, płomieniami, czynnikami elektrycznymi (ma odporność dielektryczną 1000 V AC (EN 50365)), a także przed chemikaliami i promieniowaniem. Unikalnym elementem F1XF jest fabrycznie zintegrowany moduł oświetleniowy LED.
Skórzany podbródek do hełmu Heros TITAN oraz Adaptery mocowania maski Rosenbauer to przykłady akcesoriów, które można znaleźć do hełmów różnych producentów. Natomiast przyłbica pilarza do hełmu HEROS H10 zapewnia skuteczną ochronę twarzy podczas pracy z pilarkami i urządzeniami tnącymi.