Tragiczny Pożar i jego Kontekst
Na tydzień przed świętami wielkanocnymi 2019 r., 15 kwietnia, w katedrze Notre-Dame w Paryżu rozwinął się groźny pożar, który na nowo uruchomił ludzką wyobraźnię i wzbudził głębokie skojarzenia. Tragiczne wydarzenie przypomniało o słowach Umberto Eco, słynnego włoskiego pisarza i uczonego, który o swojej powieści „Imię róży” pisał: „To, że Gmach na koniec winien spłonąć, wiedziałem niewątpliwie, ale tutaj także w grę wchodziły przyczyny kosmologiczno-historyczne: w średniowieczu katedry i klasztory płonęły jak zapałki, wymyślić opowieść dziejącą się w średniowieczu, ale bez pożaru, to jakby wymyślić film z wojny na Pacyfiku bez samolotu myśliwskiego, który wali się, ogarnięty płomieniami”.
Pożar katedry Notre-Dame doprowadził do nieoczekiwanego odkrycia, naukowcy są zszokowani
Architektura i Historia Budowy Notre-Dame
Ewolucja Budownictwa Średniowiecznego
W połowie pierwszego tysiąclecia n.e. Zachodnie Cesarstwo Rzymskie upadło tak skutecznie, że zapomniano języka łacińskiego. Sztuki wznoszenia budowli kamiennych i ceglanych uczono się też od zera. Gdy odtworzono sposób budowy łuków samonośnych, a w ślad za tym kamiennych sklepień łukowych, narodziła się sztuka romańska. W XII w. n.e. dokonał się przełom w budownictwie murowanym. Ktoś obmyślił sposób na przemienienie części siły poziomej w pionową, a to na zasadzie zmiany kształtu łuku na spiczasty. Siły rozpierające zmniejszyły się, wzrosła wysokość pomieszczeń, bo zarówno ściany, jak i kolumny mogły urosnąć. Rozpiętość dzięki łukom ostrym wzrosła do 11 m.
Pojawił się jednak problem wiotkości kolumn i ścian. Można było zwiększyć ich grubość, ale kosztem zużycia materiałów i zajęcia przestrzeni. Poradzono sobie w sposób bardzo przemyślany, mianowicie kolumny i ściany wspierano tzw. skarpami, czyli miejscowym, jednostronnym pogrubianiem. Skarpy miały postać ukośną lub schodkową. Tę samą funkcję co skarpy pełniły ćwierćłuki (półarkady), które nazywa się przyporami. Za sprawą stosowania skarp kościoły gotyckie (zamki obronne i mury również) mają mniej lub bardziej wyraziste zewnętrzne żebrowania. W kościołach gotyckich dało się zrobić ogromne okna, wpuścić do świątyni światło.
Musimy zdawać sobie sprawę, że ze średniowiecznej, a i późniejszej spuścizny budowlanej przetrwały niemal wyłącznie budynki murowane. A przecież ówczesną przestrzeń wypełniało budownictwo drewniane. Bywało, że o bryłach nie mniejszych i zdobione nie gorzej niż najwspanialsze katedry. Zniszczył je upływ czasu: spróchniały lub spłonęły. Gdy pojawiły się możliwości materiałowe, w budownictwie obronnym i sakralnym przechodzono na znacznie trwalsze konstrukcje murowane. Zresztą wysokojakościowe drewno budowlane w wielu miejscach średniowiecznej Europy skończyło się, a jego pozostałe zasoby przeznaczano na to, co najbardziej konieczne: statki, okręty i więźby dachowe budynków. Kościoły bardziej pospolite wznoszono z kamieni polnych. Granit nie jest jednak materiałem wdzięcznym do obróbki. Lepsze są skały miękkie, czyli wapień i piaskowiec. Tam, gdzie kamień był niedostępny, do budowy kościołów i zamków używano cegły wypalanej z gliny. Cegła, zarówno sama, jak i w połączeniu z kamieniem (wyrabiano ją też jako ozdobne kształtki), dawała efekty architektoniczne, inżynieryjne i artystyczne.
Konstrukcja Notre-Dame
Rozpoczynając budowę w 1163 r., nie zamierzano iść na żadne kompromisy. Zaprojektowano kościół pięcionawowy, o układzie bazyliki, przy czym każda z naw miała być doświetlana własnymi, dużymi oknami. Już te założenia oznaczały, że skrajne nawy boczne spowodują wyniesienie na znaczną wysokość nawy głównej. Za ołtarzem zapewniono dwa obejścia, to jest półkoliste przedłużenia - połączenia naw bocznych. Wewnętrzne nawy boczne mają dwie kondygnacje. Architektonicznie to przykład wczesnego gotyku, ale z racji czasu trwania budowy zdobniczo już w postaci dojrzałej.
Kościół, jak zwykle, zaczęto wznosić od części wschodniej, czyli zawierającej ołtarz. Część ta nosi nazwę prezbiterium, gdyż jest przeznaczona dla duchownych (prezbiterów). W teorii i praktyce ma zmieścić całą kapitułę katedralną, czyli ponad 200 osób. Z tego powodu długości naw głównych bywają różne, ale prezbiteria katedr nie mogły być krótsze, niż 20-25 m; paryskie prezbiterium ma 38 m. Prezbiterium przechodzi w nawę główną i w cztery nawy boczne, lecz to nie koniec komplikacji konstrukcyjnych. W paryskiej katedrze skonstruowano nawę poprzeczną (transept), czyli zastosowano plan krzyża, jako najdoskonalszy w chrześcijańskiej budowli sakralnej. Uczyniono tak, mając na względzie wymiar estetyczny, przy jednoczesnym zachwianiu proporcji krzyżowej za sprawą długości prezbiterium. Nad miejscem skrzyżowania naw we francuskich katedrach wznoszono bardzo strzeliste sygnaturki.
Zwyczajnie rzecz biorąc, sygnaturka jest miniwieżyczką, z małym dzwonkiem używanym w czasie mszy przy podniesieniu. W przypadku katedr francuskich rozmiary sygnaturek odpowiadały wielkością potężnym wieżom kościelnym. Z tych powodów były idealnymi celami dla piorunów. Po budowie nawy poprzecznej i nakryciu jej dachem przyszedł czas na przedłużenie naw na zachód. Zakończono je dwiema wieżami, które wzniesiono jako ostatnie elementy budowli. Na tym budowę faktycznie zakończono w 1345 r., ale formalnie rzecz biorąc, nie ukończono jej nigdy, gdyż wież głównych nie nakryto spiczastymi dachami. Postać, w jakich je pozostawiono, jest piękna i pożarowo bezpieczniejsza, ale docelowo miało być jeszcze piękniej i znacznie mniej bezpiecznie. Katedra przeszła również kapitalny remont w II połowie XIX w.
Drewno w Konstrukcji i Ryzyko Pożarowe
Budowa nie mogła obejść się bez drewna. Najpierw służyło do wzmacniania podłoża - wbijano w ziemię pale pod fundamenty, kładziono belki podwalinowe. Potem służyło jako materiał do budowy ogromnych rusztowań. No i najważniejsze - było podstawowym budulcem dachów, a jeśli nie zdecydowano się na wymurowanie sklepień, również stropów. Na każdym etapie budowy zużywano je w ogromnych ilościach. Można bez żadnej przesady powiedzieć, że wzniesienie jednej katedry pochłaniało wielki las.
Dachowi katedry musimy poświęcić więcej miejsca, gdyż to on spłonął i zniszczył część stropu. Jest to konstrukcja krokwiowo-jętkowa. Krokwie to ukośne belki, na których leży dachówka, a jętki to poziome belki, usztywniające krokwie. W przekroju pionowym dach ma postać trójkąta zbliżonego do równobocznego, o podstawie 13 m i wysokości 10 m. Budowano bardzo solidnie, ze znacznym przewymiarowaniem wszystkich elementów. Przekroje głównych krokwi i belek jętek miały nie kilkanaście, ale kilkadziesiąt centymetrów (ponad 30). Jętek usztywniających krokwie było aż cztery. Wszystkich spojeń dokonano za pomocą dodatkowych belek i klinów, co zagęszczało konstrukcję. Dodatkowo wstawiono krokwie pomocnicze, prowadzone od wewnętrznych krawędzi murów do szczytu dachu lub najwyższej jętki, a także wiele dodatkowych przesztywnień. Na jętkach położono szerokie platformy komunikacyjne z desek. Wszystkie elementy więźby dachowej wykonano z drewna dębowego, co swego czasu - jeśli wierzyć informacjom - miało kosztować życie grubo ponad tysiąca kilkusetletnich drzew. Za sprawą masy drewna pożar katedry nie był nigdy zjawiskiem wyjątkowym; niektóre płonęły po kilka razy, jeszcze w czasie wznoszenia.
Przebieg Pożaru w 2019 Roku
Przyczyny i Rozwój Ognia
Pożar powstał akurat w miejscu prowadzenia prac remontowych. Mimo świadomości zagrożeń, nie udało się go powstrzymać. Dla katedry sporządzono odpowiednie plany przeciwpożarowe z rzutami i przekrojami kondygnacji, dostępne strażakom w wersji elektronicznej (tak są zewidencjonowane wszystkie budynki we Francji). Zdawano sobie sprawę z faktu, że poddasze nawy głównej i transeptu tworzy kilkadziesiąt metrów nad ziemią jedną wielką przestrzeń (o powierzchni niemal 2000 m2), wypełnioną plątaniną bali drewnianych, bez swobodnego dostępu dla strażaków, bez urządzeń gaśniczych, ze stanem instalacji elektrycznych pozostawiającym wiele do życzenia.
Świadomość zagrożeń nie pomogła zatrzymać pożaru. Swobodnie i bardzo szybko rozwinął się w ciągu kominowym sygnaturki. Jeszcze płonęła, gdy rozszedł się w kształcie ramion krzyża na poddasza nawy głównej i nawy poprzecznej. Rozwijał się, bo mógł - nie stały na jego przeszkodzie dosłownie żadne przeszkody budowlane. Bardzo szybko doszło do rozgorzenia, a ciśnienie gazów pożarowych ognia rozrywało pokrycie dachowe.
Działania Strażaków i Skutki
W takiej sytuacji nie da się nic zrobić, więc decyzje dowodzących akcją gaśniczą, by polewać z odległości ogniska pożaru rozproszonymi prądami wody, były jak najbardziej słuszne: chłodzić strefę spalania i przewracające się na murowane sklepienie zgliszcza, by jak najkrócej odczuwało na sobie najwyższą temperaturę pożaru; bronić wieże przed przeniesieniem ognia. Kto twierdzi, że można było ugasić pożar, jest po prostu dyletantem, a głosów takich było sporo. Można zaryzykować twierdzenie, że gdyby nie bardzo wysoka i ciężka sygnaturka, wnętrze katedry nie uległoby uszkodzeniom. Ta jednak zawaliła się, wybijając otwory w sklepieniu, przez które dostała się do środka zarówno jej część, jak i sporo więźby dachowej - nadal płonąc.
Pożar katedry Notre-Dame nad ranem został ugaszony, ukazując, co zostało zachowane, a czego nie udało się uratować. Ogień zniszczył nie tylko dach i iglicę, ale też wiele zabytków i dzieł sztuki. Szczęśliwie się złożyło, że wnętrze Notre-Dame jest surowe, a nawet ubogie. Klimat budują ogromne, piękne witraże. Ścian nie zdobią freski, obrazów wisiało tam niewiele. Poza ławkami nie miało co zająć się ogniem, a okopcenia są łatwe do usunięcia.
Z sukcesem ewakuowano skarby z katedry, choć prawdę mówiąc, nie były one zagrożone pożarem, lecz w czasie akcji tego nie wiedziano. Gorzej, że potraktowano wodą wielkie i kosztowne organy - największe we Francji. Na szczęście, zabytkowe rozety nie spłonęły. Gdy strażacy walczyli z płomieniami, wiele osób zadawało sobie pytanie, czy tragedię przetrwają bodaj najbardziej rozpoznawalne elementy katedry - witrażową rozetę nad wejściem. Jak pokazują fotografie z wnętrza spalonej świątyni, witraże przetrwały. Z pewnością nie są w najlepszej kondycji i wymagają pilnego zabezpieczenia, ale ich oryginalny charakter powinno udać się zachować.
Odbudowa i Nowe Życie Notre-Dame
Po sześciu latach od tragicznego pożaru, jedna z najważniejszych dla katolików świątyń w sercu Paryża znów napełniła się modlitwą i radością. Najpierw przeprowadzono prace zabezpieczające, po których rozpoczęła się właściwa odbudowa. Świątynia została odbudowana dzięki wysiłkowi tysięcy rąk i serc. Gdy 8 grudnia 2024 r. arcybiskup Laurent Ulrich poświęcał na nowo katedrę, wypowiedział słowa, które dziś nabierają szczególnego znaczenia: „Niezależnie od tego, czy wierzycie, czy nie, jesteście mile widziani, by uczestniczyć w radości tych, którzy odzyskali swój kościół-matkę”.
Plany Zagospodarowania Wnętrza
Archidiecezja paryska dostała 9 grudnia zielone światło państwowej komisji dziedzictwa i architektury dla swego planu nowego zagospodarowania wnętrza katedry Notre-Dame po odbudowie. Projekt został wypracowany po pożarze świątyni w 2019 roku. Ma on pogodzić przywrócenie katedry do sprawowania kultu, zgodnie z jej przeznaczeniem i z uwydatnieniem jej roli jako siedziby biskupa, oraz przyjmowanie 12 milionów turystów, którzy co roku odwiedzali paryską Notre-Dame. Zwiedzającym zaproponowane zostanie „wprowadzenie” w tę podstawową misję tej budowli, gdyż większość z nich „pochodzi z krajów o kulturze obcej światu chrześcijańskiemu”. Chodzi o wyjaśnienie im, dlaczego katedra została zbudowana: aby głosić chwałę Boga poprzez sztukę i muzykę, ze szczególnym uwzględnieniem liturgii.
Powrót Ikony Matki Bożej Częstochowskiej
W sobotę, 8 listopada 2025 r., odbyła się uroczystość ponownego wprowadzenia Ikony Matki Bożej Częstochowskiej do odnowionej Polskiej Kaplicy w Katedrze Notre-Dame i Msza św. pod przewodnictwem abp. Archidiecezji paryskiej. Jest to wydarzenie symbolizujące głębokie więzi Polaków z paryską świątynią.
Notre-Dame w Kulturze, Sztuce i Historii
Symbolika i Znaczenie
Katedra Notre-Dame to symbol europejskiego chrześcijaństwa, symbol cywilizacji - w momencie jej niesamowitego wzlotu w średniowieczu. Jak ocenia Wiesław Banach, historyk sztuki i emerytowany dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku: „Cywilizacji, do której my, współcześni, niekoniecznie dorastamy, patrząc zwłaszcza na te tłumy - a chciałoby się nieraz powiedzieć: hordy - turystów, zachowujących się we wnętrzu konsekrowanej świątyni nierzadko skandalicznie”. Dodaje również, że to „także symbol Francji, która do niedawna była najważniejszą córą Kościoła katolickiego”. Profesor podkreślił, że Notre-Dame jest mostem w stronę gotyku, w stronę zupełnie innej religijności i duchowości czasów średniowiecza, gdzie Bóg stał na pierwszym miejscu, a człowiek na dużo dalszym. „Katedra Notre Dame to wspaniałe dzieło sztuki. Jest to jedna z tych pereł, z których ludzkość może być dumna. Stanowi symbol wspaniałego Paryża. To rzeczywiste serce Francji”.
Paryska świątynia działała na ludzką wyobraźnię na długo jeszcze przed internetem i pożarem. Była świadkiem wielu wydarzeń historycznych: z jej dziedzińca wyruszały krucjaty, odbył się w niej proces rehabilitacyjny Joanny d'Arc, Napoleon Bonaparte koronował się na cesarza Francuzów, tu również odbył się pogrzeb prezydenta Charles'a de Gaulle'a.
Warto również pamiętać, że katedra Notre-Dame nie była ani największą, ani najważniejszą katedrą dla Francji, a tym bardziej dla świata chrześcijańskiego. Była tylko i aż najbardziej znana, zwłaszcza z filmów. Ważniejsze katedry francuskie i lepiej zachowane historycznie to katedra w Reims - jako miejsce koronacji królów i w Saint-Denis - jako miejsce ich pochówku. W historii wiele świątyń, w tym te wymienione, dewastowali sami Francuzi. W XVI w. francuscy protestanci, hugenoci, likwidowali w niesłychanych wybuchach barbarzyństwa wszelkie zdobienia kościołów: rzeźby, obrazy, freski, a nawet żywe barwy, bo według nich rozpraszały ludzi przy ponurej modlitwie. Pod koniec XVIII w. wahadło wychyliło się w drugą stronę i wierzący wyłącznie w rozum rewolucjoniści niszczyli wszystko, co kojarzyło się z wiarą w Boga, nawet tak pogodną, jak katolicka. „Gotyk miał swoje czasy rozkwitu, ale bywał też jako przejaw średniowiecza pogardzany, zwłaszcza w dobie Oświecenia.”
Victor Hugo i Renesans Gotyku
Podobno greckie słowo, oznaczające przeznaczenie, spostrzegł na murach Katedry Notre-Dame szukający rozpaczliwie inspiracji Victor Hugo. Czasy były niespokojne - rewolucja lipcowa 1830 r. we Francji, a młody pisarz niedawno został ojcem. Zaliczka, jaką otrzymał za swe przyszłe dzieło, jakoś się „rozpłynęła”, a rozeźlony wydawca groził sądem i - co gorsza - windykatorami. Hugo tak pisał: „Przed kilkoma laty autor tej książki, zwiedzając katedrę Paryzką, a raczej szperając po jej kątach, znalazł w ciemnej celce jednej z jej wież, ten oto wyraz wycięty ręką na murze: ANAΓKH. Zapytywał siebie, odgadnąć pragnął, coby to być mogła za dusza pokutnicza, która świata opuścić nie chciała bez położenia tego piętna zbrodni czy nieszczęścia na łonie starego kościoła”. Kontynuował: „Od owego czasu mur otynkowano, a może i oskrobano (nie wiemy napewno), i napis znikł. W taki właśnie sposób postępujemy sobie od lat blizko dwustu, z cudnemi świątyniami wieków średnich. Kalectwa spadają na nie zewsząd: od środka kapłan je tynkuje, z wierzchu budowniczy skrobie; później idzie lud, który je burzy. Takiem prawem nic już dziś nie pozostało z tajemniczego wyrazu, wyrytego na ciemnej wieży katedralnej, ani z nieznanych dziejów tak smętnie na niej streszczonych… nic, okrom kruchej pamiątki, jaką im poświęca autor tego dzieła. Człowiek, który to słowo wyżłobił, utonął śród pokoleń w wiekowej zapomnienia fali; wyraz z kolei zgasł na ścianie kościelnej, a wkrótce może i sam kościół zetrze się z oblicza ziemi.” Dzieło Hugo zwróciło uwagę ówczesnej opinii publicznej na fatalny stan, w jakim znajdowała się świątynia. Jego powieść „Kościół Marii Panny w Paryżu jest jeszcze niewątpliwie i dzisiaj budowlą majestatyczną i wspaniałą” zapoczątkowała europejską fascynację średniowieczem.
Polskie Akcenty i Inspiracje Artystyczne
Wśród zwiedzających Notre-Dame byli również polscy romantycy. 27 września 1841 r. grupa polskich emigrantów zebrała się w katedrze na nabożeństwie, mającym zjednoczyć tę mocno podzieloną społeczność. Po mszy świętej głos zabrał nieznany szerzej, niedawno przybyły do Paryża ziemianin z Wileńszczyzny Andrzej Towiański. „Bracia! Przybyłem między was, abym was powitał, abym zawarł z wami przymierze i zwiastował wam koniec waszych cierpień” - oznajmił. Wystąpienie Towiańskiego w Notre-Dame jest uznawane za początek kształtowania się mesjanistycznego Koła Sprawy Bożej. Mistyk i jego zwolennicy - wśród nich Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki - zapowiadali nadejście „królestwa bożego”.
Świątynia została zauważona przez poetów. Julian Przyboś, przedstawiciel Awangardy Krakowskiej, opublikował w 1938 r. wiersz „Notre-Dame”, w którym napisał: „Paryż. I noc. I Notre-Dame. / I wiatr. Na pustym placu sam / odprawiam modły do Madonny. / Trzy gwiazdki nad wieżami brzęczą / i drżą.” Tadeusz Makowski, przez prawie ćwierć wieku mieszkający w Paryżu, sportretował ją w swoim „Pamiętniku” w Wielką Sobotę 1914 roku: „Byłem po południu w Notre-Dame posłuchać psalmów pokutnych. Dziwny głos organu w tej niemej architekturze wieków. Smutne, ciche korytarze. Robiłem wyznania komuś nieznanemu. W dalekiej myśli za tym, co się nie spełnia. Ciemne polichromie witraży mrużyły swe oczy ku zmierzchu przez wiosenne słońce. W szare dni ludzie się chronią do dzieł sztuki, by się podwyższyć w marzeniach. Zgubne drogi wytchnienia”. Zabytek staje się symbolem modlitwy i wiary.
Katedra w Kulturze Masowej: Od Literatury do Filmu
Powieść Victora Hugo doczekała się kilkunastu ekranizacji - największą współcześnie popularność zdobyła disnejowska animacja pt. „Dzwonnik z Notre-Dame”. Pierwszy francuski film krótkometrażowy wg powieści Hugo powstał w 1911 roku. Amerykańskie adaptacje powstały m.in. w 1939 r. i 1997 roku. We francusko-włoskiej wersji z 1956 r. w roli Quasimodo wystąpił Anthony Quinn, zaś Esmeraldą była Gina Lollobrigida. Paryska świątynia pojawiła się też w wielu innych filmach m.in. w „Amerykaninie w Paryżu” (1951) z Gene Kelly i Leslie Caron, „Do utraty tchu” (1960) Jean-Luca Godarda z Jean-Paulem Belmondo. W filmie „Przed zachodem słońca” Richarda Linklatera, patrzący na katedrę Jesse (Ethan Hawke) opowiada Celine (Julie Delpy): „Słyszałem, że podczas okupacji Niemcy, wynosząc się z miasta, zaminowali świątynię, by ją wysadzić. Zostawili jednego żołnierza, który miał zdetonować ładunek. A on nic. Siedział porażony pięknem budowli. Kiedy wkroczyli tu alianci, znaleźli podłożone ładunki i nietknięty przełącznik”. Na pytanie Celine: „To prawdziwa historia?”, Jesse odpowiada: „Nie wiem. Ale zawsze ją lubiłem”. Celine stwierdza: „Jest świetna. Ale kiedyś Notre Dame zniknie”, dodając: „Kiedyś stał tam zupełnie inny kościół”.
16 września 1998 roku, w Paryżu odbyła się premiera spektaklu „Notre Dame de Paris”, w którym w roli Quasimodo wystąpił Garou. 9 września 2016 r. w Teatrze Muzycznym im. Danuty Baduszkowej w Gdyni miała miejsce premiera polskiej wersji - reżyserem obu przedstawień był Gilles Maheu.
Odniesienia do Zdzisława Beksińskiego i Innych Pożarów
Wiesław Banach, historyk sztuki, emerytowany dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku, komentując skojarzenia po pożarze Notre-Dame, mówił: „Patrzenie na ten pożar poprzez katedry Beksińskiego byłoby kolejnym nadużyciem wobec artysty, aczkolwiek nie dziwię się, że tego typu skojarzenia się pojawiły”. Przypomniał, że po zamachu na World Trade Center Zdzisław Beksiński dostał mnóstwo telefonów z pytaniem, czy to przewidział, na co artysta odpowiadał: „Nie mam zdolności profetycznych.” Banach przypomina, że „w historii spłonęło wiele kościołów, z różnych przyczyn”. Podaje przykłady: „Pamiętam przerażający pożar gotyckiego kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu; płonął dwukrotnie - w 1975 roku wieża, rok później w jego wnętrzu spłonęły organy - jedne z najpiękniejszych. W 2006 roku mocno przeżyliśmy pożar kompletnie niszczący cerkiew w Komańczy. Beksiński nie malował Notre Dame ani żadnej innej konkretnej, istniejącej katedry. Trzeba pamiętać, że z wykształcenia był architektem. W swej twórczości stosował - jak to nazywał ‘wieszaki’ - motywy będące inspiracją.”
Dziedzictwo i Wyzwania Przyszłości
Pożar Katedry Notre-Dame stał się bolesnym przypomnieniem o kruchości dziedzictwa kulturowego i konieczności jego ochrony. Historia ukazuje, że drewniane budownictwo średniowieczne było szczególnie narażone na ogień, a wiele wspaniałych konstrukcji zostało zniszczonych przez czas lub pożary. Obecnie, kiedy możliwości materiałowe i technologiczne są znacznie większe, wciąż stoją przed nami wyzwania. Wiele zabytkowych świątyń, zwłaszcza mniejszych, wiejskich kościółków, nie jest odpornych na ogień, nie wszystkie wyposażono w systemy sygnalizacji pożaru, a nieliczne w stałe urządzenia gaśnicze. A przecież trzeba te świątynie i piękno w nich zaklęte zachować dla potomnych, ucząc się z tragicznej lekcji Notre-Dame.