W Leżajsku, zarówno w historycznych, jak i współczesnych kronikach, odnotowano szereg wydarzeń związanych z pożarami, które dotknęły ważne obiekty sakralne i miejskie. Informacje te ukazują zarówno tragiczne skutki żywiołów, jak i wytrwałość społeczności w odbudowie oraz zachowaniu dziedzictwa kulturowego.
Pożar grobowca cadyka Elimelecha
W nocy z czwartku na piątek, podczas corocznej pielgrzymki chasydów, w budynku grobowca cadyka Elimelecha w Leżajsku (Podkarpackie) wybuchł pożar. Ogień, który zauważono około godziny 1 w nocy, uszkodził część wnętrza budynku oraz elementy dachu i instalacji elektrycznej. Na szczęście, sam grób cadyka nie został uszkodzony i nikt nie ucierpiał.
Na miejsce zdarzenia przybyło sześć zastępów straży pożarnej, w sumie 26 strażaków, którzy szybko opanowali sytuację. Policja wstępnie wykluczyła podpalenie. Aspirant Tomasz Potejko, oficer prasowy Komendanta Powiatowego Policji w Leżajsku, poinformował, że przyczyną pożaru najprawdopodobniej były karteczki z modlitwami (tzw.
Cadyk Elimelech Weissblum - postać i kult
Elimelech Weissblum był jednym z trzech najbardziej znanych cadyków dawnej Polski. Zasłynął jako uzdrowiciel dusz i ciał oraz aktywny głosiciel chasydyzmu - nurtu religijno-mistycznego w judaizmie, który narodził się w latach trzydziestych XVIII wieku na Ukrainie i obszarach Polski południowo-wschodniej. Ruch ten głosił, że Bogu można służyć nie tylko przez wypełnianie prawa i modlitwę, ale także przez codzienne obowiązki. W 1772 roku cadyk utworzył w Leżajsku centrum swojej działalności. Ohel, czyli grób cadyka Elimelecha w Leżajsku, jest dla chasydów jednym z najświętszych miejsc na świecie. Przyjeżdżający do Leżajska wierzą, że cadyk w rocznicę swojej śmierci zstępuje z nieba i zabiera do Boga ich prośby o zdrowie, pomyślność dla dzieci lub sukcesy w pracy. Zapisują je na karteczkach zwanych
Pożar kościoła w Rudzie Łańcuckiej
W innej miejscowości, Rudzie Łańcuckiej koło Leżajska, minionej nocy doszło do zniszczenia kościoła przez przestępców. Ogień w kościele zauważył mieszkaniec Sarzyny, który po godzinie 23 wracał z pracy do domu. Zawiadomił straż pożarną i księży opiekujących się kościołem. Strażacy szybko opanowali pożar, ratując budynek, którego wnętrze, konstrukcje stropu i dachu są drewniane, przed całkowitym zniszczeniem.
Policyjni specjaliści ustalili, że sprawcy dostali się do świątyni przez wyłamane boczne drzwi. Przenieśli tabernakulum z ołtarza pod boczną ścianę. Podpalili obrusy na ołtarzu, spłonęła też księga liturgiczna. Do jednego z konfesjonałów wrzucili chorągwie i podpalili je, podpalili też drugi konfesjonał. Przestępcy zabrali z kościoła mikrofony i rozbili figurę Matki Boskiej ustawioną obok kościoła. Straty materialne są szacowane, a kościół wymaga odnowienia, gdyż dym okopcił ściany, a tynk gdzieniegdzie poodpadał. Policja poszukuje sprawców podpalenia i znieważenia świątyni, traktując to jako akt znieważenia miejsca kultu.
Historyczne pożary w Leżajsku na początku XX wieku
Niełatwe warunki życia mieszkańców Leżajska w zaborze austriackim uległy wyraźnemu pogorszeniu na skutek kilku pożarów, jakie wybuchły na początku XX wieku. Pierwszy pożar miał miejsce w 1903 roku i trwał trzy dni, ale o wiele groźniejszy był drugi z 26 lipca 1906 roku. Rozpoczął się on od posesji położonej przy ulicy Sandomierskiej, a następnie przeniósł się na zabudowania położone przy ulicach: Mickiewicza, Wesoła, plac Szkolny, Bożnicza, Rzeszowska i Jatkowa. W sumie spłonęło około 185 budynków mieszkalnych i 144 obiekty gospodarcze. Straty oszacowano na około 1 milion koron, a poszkodowanych zostało około 1713 mieszkańców.
Po zakończeniu akcji gaśniczych podjęto działania związane z opracowaniem nowego planu zagospodarowania rynku (o wymiarach 138 m na 172 m) i posesji położonych obok niego. Opracowania planu podjął się inż. Mikołaj Czajkowski, a następnie Franciszek Jakubek. Przy okazji wprowadzono nazwy ulic i wytyczono ich nowy przebieg. Wznoszone domy były murowane, kryte dachówką, łupkiem lub blachą, wprowadzono też numerację domów. Podjęto również pierwsze działania na rzecz budowy wodociągów i kanalizacji w centrum miasta. Klasztor ojców Bernardynów posiadał własne ujęcie wody, znajdujące się w zachodniej części dzielnicy Podklasztor, gdzie w 1904 roku dokonano wymiany rur dębowych na metalowe. Po uruchomieniu w 1900 roku linii kolejowej Przeworsk-Rozwadów, wybudowano studnię głębinową przy ulicy Sandomierskiej, z której podciągnięto wodociąg do stacji kolejowej. Z tych wodociągów korzystano do lat 60. XX wieku. Na terenie miasta znajdowało się 9 studni głębinowych, z których korzystali mieszkańcy Leżajska.
Klasztor i kościół Ojców Bernardynów w Leżajsku
Leżajsk, którego początki osady sięgają prawdopodobnie XIII wieku, otrzymał prawa miejskie od Władysława Jagiełły w roku 1397. Z powodu zniszczeń po najazdach tatarskich na przełomie XV i XVI wieku Zygmunt Stary przeniósł miasto na obecne miejsce i odnowił prawa miejskie w 1524 roku. Od 1772 roku miasto znajdowało się pod zaborem austriackim, a obecnie, jako siedziba powiatu, należy do województwa podkarpackiego.
Powstanie sanktuarium
Powstanie sanktuarium leżajskiego jest związane bezpośrednio z objawieniami Matki Bożej, których doznał niejaki Tomasz Michałek, pracownik miejscowego browaru. Kroniki z początku XVII wieku podają, iż na pniu drzewa w lesie ukazała mu się Najświętsza Maryja Panna ze św. Józefem, przekazując mu wiadomość o wybranym miejscu, aby ratować ludzi. Treść objawienia słodownik Michałek przekazał miejscowemu duchowieństwu i rajcom miasta, lecz początkowo nie dano mu wiary i wtrącono go do więzienia.
Po odzyskaniu wolności Michałek zamówił u miejscowego rzeźbiarza Bożą Mękę (Chrystusa ukrzyżowanego na drzewcu) i powiesił ją na drzewie w miejscu objawienia. Do krzyża zaczęli przychodzić pielgrzymi, doznając wielu łask i uzdrowień. Miejscowy proboszcz, zaniepokojony tym, nakazał podpalić Bożą Mękę, jednak ogień nie strawił krucyfiksu, co jeszcze bardziej wzmocniło kult wiernych.
W 1592 roku na skraju lasu, w miejscu objawienia, wybudowano drewnianą kaplicę św. Anny. Dwa lata później rozpoczęto budowę drewnianego kościoła pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, konsekrowanego przez arcybiskupa lwowskiego Jana Dymitra Solikowskiego w 1598 roku. W świątyni znajdowały się trzy ołtarze z wizerunkami św. Anny, Bożą Męką oraz obrazem Madonny z Dzieciątkiem.
Przybycie Bernardynów i budowa monumentalnej świątyni
Za sprawą biskupa przemyskiego Macieja Pstrokońskiego w 1608 roku do Leżajska przybyli bernardyni z Przeworska, osiedlając się przy tzw. kościele pielgrzymkowym Najświętszej Maryi Panny. Z fundacji marszałka wielkiego koronnego Łukasza Opalińskiego i jego żony Anny z Pileckich Opalińskiej wzniesiono monumentalną świątynię w latach 1618-1628. Pracami budowlanymi kierował architekt włoskiego pochodzenia Antonio Pellaccini, wspomagany przez Szymona Sarockiego. Świątynię częściowo uszkodził pożar wywołany przez wojska Jerzego Rakoczego w 1657 roku. W latach 1891-1896 przeprowadzono gruntowną restaurację kościoła.
Wyposażenie i wystrój klasztoru
Sanktuarium jest budowlą późnorenesansową, trójnawową, z wydłużonym prezbiterium oraz dwiema kaplicami: św. Franciszka z Asyżu i Matki Bożej. Ołtarz główny jest dwukondygnacyjny, z obrazem Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie, dziełem malarza bernardyńskiego o. Franciszka Lekszyckiego. W niszach pomiędzy kolumnami stoją figury św. Franciszka z Asyżu i św. Bernardyna ze Sieny. Nad mensą ołtarzową znajduje się bogato rzeźbione tabernakulum, dzieło lwowskiego rzeźbiarza Antoniego Osińskiego z około 1750 roku.
Do najznakomitszych obiektów wyposażenia wnętrza bazyliki należą słynne organy, rozbudowane na trzech potężnych arkadach. Instrument liczy 75 głosów i ma trakturę mechaniczną. Powstał z fundacji rodziny Potockich i był budowany w latach 1680-1693 przez organomistrzów Stanisława Studzińskiego z Przeworska i Jana Głowińskiego z Krakowa. Obecnie przeprowadzana jest konserwacja instrumentu i prospektu. W Leżajsku od lat organizowane są koncerty kameralne i festiwale organowe.
Prawdziwą ozdobą nawy głównej jest także złocista ambona, której misternie rzeźbiony baldachim przypomina papieską tiarę, symbolizując związek przepowiadania słowa w bazylice leżajskiej ze Stolicą Apostolską. Prawa nawa bazyliki przechodzi w osobną kaplicę Matki Bożej, gdzie w bogato rzeźbionej ramie umieszczony jest obraz Madonny z Dzieciątkiem na lewej ręce. Obraz Matki Bożej Pocieszenia w Leżajsku od dawna cieszy się wielkim kultem, a jego uroczysta koronacja odbyła się 8 września 1752 roku.
W październiku 1981 roku nieznani sprawcy dokonali włamania do świątyni i sprofanowali obraz Matki Bożej. Obecne korony poświęcił na Jasnej Górze Jan Paweł II w czerwcu 1983 roku, a rekoronacji dokonał rok później kard. Józef Glemp. W pobliżu zespołu klasztornego, w lesie, znajdują się stacje na wzór Kalwarii jerozolimskiej, w tym Stacje Drogi Krzyżowej, Stacje Siedmiu Boleści Matki Bożej oraz Stacje Dróżek za Zmarłych. Do zwiedzania jest także Muzeum Prowincji Ojców Bernardynów, urządzone w 1971 roku.
Leżajsk w obliczu I wojny światowej
Pomyślny rozwój ekonomiczny i przeobrażenia społeczne zostały przerwane wybuchem I wojny światowej. W miesiącach maj i czerwiec 1914 roku w Galicji panowała napięta sytuacja polityczna. Austriacy przygotowywali się do wojny poprzez rozmieszczanie wojsk, również w Leżajsku i okolicy. Do Leżajska przybyła II Kompania 85. pułku Rawskiego na ćwiczenia, której wizytację przeprowadził arcyksiążę Ferdynand Karol w dniu 23 czerwca 1914 roku, kwaterując w klasztorze oo. Bernardynów.
28 czerwca 1914 roku doszło do tragicznego w skutkach zamachu w Sarajewie, w którym zginął arcyksiążę Ferdynand, następca tronu, i jego żona Zofia. Wiadomość ta dotarła do Leżajska w godzinach wieczornych. Mieszkańcy pilnie śledzili bieg wydarzeń od 28.06 do 28.07.1914 roku. Wymiana not między rządami Austro-Węgier a Serbią nie przyniosła pozytywnych rezultatów, co doprowadziło do wypowiedzenia wojny Serbii w dniu 28 lipca 1914 roku.
Po wypowiedzeniu wojny ogłoszona została powszechna mobilizacja, która objęła mężczyzn z Leżajska i okolicznych miejscowości. Mobilizacji towarzyszył płacz rodzin. Pociągi przejeżdżające przez Leżajsk były przepełnione żołnierzami. Wraz z mobilizacją żołnierzy, dokonywano także poboru koni oraz bydła dla potrzeb wojska. Cała mobilizacja przeprowadzona została w okresie sierpniowego odpustu Porcjunkuli w klasztorze leżajskim, gdzie poborowych spowiadano w pierwszej kolejności, aby umożliwić im jak najszybszy wyjazd do punktów zbornych.
Na początku sierpnia w Leżajsku pojawiły się pierwsze patrole zwiadowcze wojsk austriackich. W połowie sierpnia zwiększyła się liczebność wojsk austriackich, rozmieszczonych po domach i ogrodach mieszkańców Leżajska. Zauważalne były również ruchy migracyjne mieszkańców, głównie pochodzenia żydowskiego i ruskiego. Drugi odpust sierpniowy Wniebowzięcia Matki Bożej 15 sierpnia był bardzo skromny, z udziałem tylko mieszkańców Leżajska i okolicznych wsi.
We wrześniu rozpoczęły się walki nad Sanem na linii Sieniawa-Krzeszów. W Leżajsku słychać było odgłosy wystrzałów z broni maszynowej i artylerii. Nauka w szkołach została przerwana, a budynki szkolne zajęło wojsko. Pociągi przestały kursować z chwilą wysadzenia mostu kolejowego na Trzebośnicy w Rudzie. Walki na linii Sanu Austriacy przegrali i zaczęli się wycofywać.