Choć sezon żniwny dopiero się rozpoczyna, coraz częściej słyszymy informacje o pożarach kombajnów. Pożar maszyny rolniczej to zawsze ogromna tragedia, której jednak można uniknąć. Pożary kombajnów zbożowych oraz ścierniska stanowią poważne zagrożenie w sektorze rolniczym, prowadząc do znaczących strat materialnych i potencjalnie zagrażając bezpieczeństwu ludzi oraz mienia.
Główne Przyczyny Pożarów Kombajnów
Pożar kombajnu zbożowego jest skutkiem najczęściej kilku nawarstwiających się przyczyn, które mogą, choć nie muszą, wynikać z błędów technologicznych, jakości podzespołów, zaniedbań eksploatacyjnych czy przyczyn całkowicie od nas niezależnych. Przyczyn pożaru może być wiele, a do najczęstszych należą:
Tarcie i Zużyte Łożyska
Główną przyczyną pożarów jest tarcie, a dokładnie spowodowana nim temperatura. Kombajn składa się z tysięcy części zgromadzonych w poszczególnych podzespołach. Przynajmniej kilkadziesiąt z nich podlega fizycznemu zjawisku tarcia, które niwelowane jest najczęściej za pomocą dwóch rozwiązań technicznych: tulei ślizgowych i łożysk. Oba stanowią dość, dosłownie jak się w wielu przypadkach okazuje, zapalny punkt mechanizmów. Ich głównym zadaniem jest w normalnych warunkach pracy eliminacja tarcia współpracujących elementów. Tam, gdzie elementy o siebie ocierają, występuje temperatura.
To właśnie brak smarowania łożysk i ich okresowej wymiany jest najczęstszą przyczyną występowania pożaru. Obracające się, rozgrzane do czerwoności zużyte i niesmarowane łożysko powoduje w zamkniętych komorach kombajnu natychmiastowy zapłon. Warunki ku temu są znakomite, ponieważ wewnątrz panuje ogromne zapylenie, co - jak wiadomo - tworzy idealną mieszankę wybuchową. Poza pyłem innym równie pożarotwórczym źródłem jest nawijanie się suchych źdźbeł na wałki w pobliżu łożysk, co w takim przypadku bardzo szybko prowadzi do zapłonu.
Brak Smarowania i Nagromadzenie Materiałów
Aby omówione wyżej łożyska i punkty tulejowania nie stały się punktami zapalnymi, wymagają smarowania. Jego częstotliwość jest dokładnie wskazana w instrukcji obsługi kombajnu, a także na znajdujących się na jego obudowie naklejkach informacyjnych. Ważne, żeby nie zaniedbywać smarowania i jego częstotliwości co 10, 50 czy 100 godzin pracy. Konieczność codziennego uzupełniania środka smarnego jest kluczowa w newralgicznych punktach. Nagły wyciek gorącego oleju hydraulicznego również może być zaczątkiem pożaru kombajnu.
Problemy z Silnikiem i Układem Wydechowym
Jak wykazują badania nad przyczynami pożarów w kombajnach, przyczyną zapłonu jest także silnik i jego podzespoły. Osadzające się na silniku, rozgrzanym kolektorze wydechowym czy turbosprężarce pył i suche resztki roślin prowadzą często do samozapłonu. Komora silnika w kombajnie to częste źródło pożaru.
Awarie Układu Paliwowego
Uwagę należy zwrócić także na układ paliwowy w komorze silnikowej kombajnu. Miejsca przecieków czy nawet małego pocenia się przewodów paliwowych lub złączy w układzie wtryskowym to źródło kłopotów, które mogą prowadzić do zapłonu łatwopalnych substancji.
Uszkodzone Osłony Termiczne
Do miejsc, na które powinniśmy zwrócić szczególną uwagę przy przeglądzie kombajnu, należą także wszelkiego rodzaju osłony termiczne. Występują one w zależności od modelu maszyny w komorze silnika, wokół kolektora wydechowego i tłumika, a czasem w innych rozgrzewających się miejscach. Ważne, by wszystkie te osłony termiczne były zawsze w kompletnym stanie i nieuszkodzone, zapewniając właściwą izolację cieplną.
Nieprawidłowości w Układzie Elektrycznym
Kolejnym źródłem pożarów w kombajnach jest ich układ elektryczny. Nie chodzi tu oczywiście o napięcie, jakie panuje w instalacji, ale o natężenie prądu sięgające często ponad 1000 A. Tak wysoki amperaż jest szczególnie niebezpieczny w przypadku, gdy łączenia obwodów elektrycznych, po których się “przemieszcza”, są niedokręcone lub luźne. Uwagę należy także zwrócić na zaciski akumulatora i wszelkie połączenia “masowe” instalacji. W kombajnie może być ich nawet kilka i wszystkie muszą być dokręcone, zapewniając właściwy przepływ prądu.
Miejsc łączenia przewodów i ich styku do punktów “masy” nie należy malować ani zabezpieczać antykorozyjnie farbą podkładową. W razie przeglądu i konieczności wymiany oczka miejsce jego styku z powierzchnią korpusu powinno być wyczyszczone papierem ściernym do gołego metalu, co zapewni dobre połączenie i brak występowania szkodliwego tu zjawiska oporu elektrycznego. Przeglądając układ elektryczny kombajnu, zwróćmy też uwagę na pomniejsze przewody i okablowanie. Co istotne, w nowoczesnych kombajnach źródła problemów z instalacją elektryczną możemy odczytać z ekranu komputera pokładowego maszyny.
Czynnik Ludzki i Pozostałe Przyczyny
Pożary mogą wynikać również z nieostrożności lub celowych działań. Iskry wyrzucane z układu wydechowego maszyn rolniczych, zwłaszcza podczas pracy w suchych warunkach, mogą łatwo zapalić suche pozostałości roślinne. Niedopałki papierosów lub ogniska, pozostawione przez osoby przebywające w pobliżu pól uprawnych, to również częste źródło zaprószenia ognia. Warunki atmosferyczne takie jak wysoka temperatura, niska wilgotność powietrza i silny wiatr sprzyjają szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia. Czasami wilgotna słoma lub inne pozostałości roślinne, pozostawione w pryzmach, mogą ulec samozapaleniu w wyniku procesów fermentacji.
Nie należy też zapominać o przypadkach celowego podpalenia. W województwie lubelskim odnotowano sytuacje, gdzie podpalenia były przyczyną ogromnych strat.
Skutki Pożarów Kombajnów i Pól w Województwie Lubelskim
Konsekwencje pożarów w rolnictwie są zazwyczaj bardzo dotkliwe, prowadząc do znaczących strat materialnych oraz zagrożeń dla środowiska i ludzi.
Ogólne Straty Materialne i Środowiskowe
Straty materialne obejmują zniszczenie upraw, maszyn rolniczych, budynków gospodarczych, a nawet domów mieszkalnych. Szkody środowiskowe to utrata cennej warstwy gleby oraz zniszczenie siedlisk dla zwierząt i roślin. Pożary niosą również zagrożenie dla życia i zdrowia, takie jak ryzyko poparzeń i zatrucia dymem dla osób biorących udział w akcji gaśniczej lub znajdujących się w pobliżu pożaru. Silne zadymienie może także powodować zakłócenia w transporcie, a nawet jego czasowe wstrzymanie.
Przykłady Incydentów w Lubelskiem
Pożar w Stasinie (gmina Konopnica)
Stasin to wieś znajdująca się około 7 km od Lublina (woj. lubelskie). Tam 30 sierpnia doszło do pożaru, który miał fatalne skutki materialne. Ogień pochłonął: sprzęt rolniczy i warsztatowy, nawozy, opryskiwacze, ule, panele fotowoltaiczne, budynki (w tym szklarnię i drewnianą szopę), ambonę myśliwską, a także rośliny owocowe i ozdobne, 100 sztuk choinek, szpaler tui, ściernisko, las i zarośla. Działania strażackie na miejscu trwały ponad trzy godziny. Straty materialne liczone są w setkach tysięcy złotych. Policja prowadzi postępowanie w tej sprawie, aczkolwiek są sygnały, że było to podpalenie. Instytut Analiz Środowiskowych, organizacja pożytku publicznego, która opowiada się za racjonalną ochroną przyrody, wskazuje, że było to celowe podpalenie. Warto jednak pamiętać, że nie są to oficjalne ustalenia, a jedynie domysły.
Pożar w Starościnie (powiat lubartowski)
W Starościnie (woj. lubelskie) doszło do pożaru kombajnu podczas prac żniwnych. W czwartek, 24 lipca, o godzinie 14:33 służby ratownicze zostały wezwane do pożaru, który wybuchł w jednym z kombajnów pracujących na polu w miejscowości Starościn (powiat lubartowski). Strażacy rozpoczęli akcję gaśniczą bezpośrednio po przybyciu na miejsce, skutecznie ograniczając rozwój ognia i zabezpieczając teren. Dzięki szybkiej i skoordynowanej reakcji trzech jednostek straży pożarnej udało się opanować ogień i zapobiec jego rozprzestrzenieniu się na sąsiednie uprawy oraz zminimalizować straty. Wstępne ustalenia wskazują, że przyczyną pożaru mogła być awaria techniczna maszyny podczas pracy. Działania ratownicze zakończyły się po kilkudziesięciu minutach, a teren został przekazany właścicielowi maszyny. Przed przybyciem straży kombajnista sam próbował ugasić pożar gaśnicami, ale konieczna była pomoc strażaków.
Pożar w Zalesiu
Spalony kombajn zbożowy, samochód, dwa motocykle, przyczepka samochodowa i inny sprzęt, to skutki pożaru, do jakiego doszło wczoraj w Zalesiu. Ze wstępnych ustaleń policjantów wynika, że pożar powstał podczas spawania jednego z elementów pojazdu. 24-latek naprawiał swego Opla w garażu znajomego, gdzie spawał zamocowany do podwozia samochodu tłumik. Ogień ogarnął trzy gospodarstwa. Pozbawiony jednego koła płonący samochód nie mógł być wypchnięty z garażu, a od niego “zajęły się” inne składowane tam przedmioty. Rozprzestrzeniający się ogień dotarł do stojącego w pobliżu innego garażu, gdzie stał kombajn zbożowy, który również uległ spaleniu. Policjanci ustalili dodatkowo, że w garażach stały jeszcze dwa motocykle, przyczepka samochodowa oraz inne urządzenia, które też się spaliły.
Pożar w Gminie Miączyn
W niedzielne popołudnie lubelscy policjanci otrzymali informację o pożarze budynków gospodarczych na jednej z posesji w gminie Miączyn. W płonącym pomieszczeniu znajdowały się maszyny rolnicze - kombajn zbożowy oraz ciągnik. Akcję gaśniczą prowadziły zastępy ochotniczych straży pożarnych z okolicznych miejscowości oraz jednostka PSP z Zamościa. W wyniku pożaru spłonął kombajn rolniczy, nadpalony został również ciągnik rolniczy. Ogień uszkodził także dach garażu oraz znajdującą się w nim instalację elektryczną. Na szczęście w płonącym budynku nie było żadnych osób i nikt nie doznał obrażeń. Po przeprowadzeniu czynności sprawdzających okazało się, że pożar w gospodarstwie wzniecił 72-letni mężczyzna, który zrobił to pod nieobecność 51-letniego syna. Mężczyzna został zatrzymany. Jak ustalili policjanci, sprawca podpalił maszyny rolnicze syna z powodu swoich złych relacji z wnuczkiem. 51-letni pokrzywdzony wstępnie wycenił straty w gospodarstwie na 80 tys. zł.
Rolnik rok temu stracił cały dobytek w pożarze. Jak sobie radzi dzisiaj?
Incydenty w Powiecie Zamojskim
W okresie od 1 do 10 sierpnia 2025 roku na terenie powiatu zamojskiego odnotowano 11 pożarów związanych z pracami polowymi podczas żniw. Większość zdarzeń była skutkiem nieostrożności osób zaangażowanych w prace rolnicze. W trzech przypadkach pożary powstały na skutek wjazdu samochodów osobowych na pola uprawne. Jeden z takich przypadków zakończył się poważnym poparzeniem nóg i ręki kierowcy, a pojazdy niestety uległy całkowitemu zniszczeniu. Kierujący trafił do szpitala.
Na pole w Wólce Wieprzeckiej przyjechali jako pierwsi strażacy z jednostki OSP KSRG Kosobudy, którzy podali pianę na palący się silnik kombajnu. Na pomoc przybyła jeszcze JRG Zamość, OSP Białowola i OSP Mokre. Akcja gaśnicza trwała ponad godzinę. Strażacy zauważają, że to już drugi w tym sezonie pożar kombajnu.
W szczególności warto podkreślić akcję gaśniczą w Bodaczowie 9 sierpnia, gdzie dzięki szybkiemu działaniu udało się uratować kombajn zbożowy oraz 5 hektarów zboża na pniu. W dwóch kolejnych przypadkach doszło do pożarów kombajnów zbożowych - w Zawalowie zapalił się pas napędowy maszyny, co spowodowało również pożar ścierniska, jednak uszkodzeniu uległ jedynie pas napędowy. Dla porównania, w okresie od lipca do końca sierpnia 2024 roku w powiecie zamojskim odnotowano 15 pożarów, z czego trzy dotyczyły sprzętu rolniczego - dwóch kombajnów zbożowych i prasy rolującej. Okres żniw to czas szczególnego ryzyka pożarowego - najczęściej palą się słoma, zboże na pniu, kombajny oraz prasy do słomy.
Zapobieganie Pożarom Kombajnów
Kluczowe znaczenie ma stosowanie odpowiednich środków zapobiegawczych, aby minimalizować ryzyko wystąpienia pożarów w okresie żniw i podczas codziennej eksploatacji maszyn rolniczych.
Regularne Przeglądy i Konserwacja
Niezależnie od tego, czy nowy, czy też nieco starszy, każdy kombajn powinien przed wymagającą dla tej maszyny akcją żniwną przejść dokładny przegląd przedsezonowy. Przegląd kombajnu to obowiązek zapewniający bezpieczne żniwa. Regularne przeglądy i konserwacja maszyn rolniczych, w tym dbanie o sprawność techniczną kombajnów i innych maszyn, w tym układów wydechowych i elektrycznych, są kluczowe. Zatarte łożyska są bardzo często przyczyną pożarów kombajnów czy pras do słomy.
Utrzymanie Czystości Maszyn
Warto pamiętać, żeby codziennie po zakończeniu intensywnej pracy kombajnu dokładnie go wyczyścić, szczególną uwagę zwracając na miejsca ułożyskowane, wałki i koła pasowe oraz podzespoły ze sobą współpracujące. Pozbycie się resztek pożniwnych z tych elementów i wnętrza kombajnu najlepiej wykonać sprężonym powietrzem i szczotką. Większość nowoczesnych kombajnów ma możliwość zamontowania opcjonalnej instalacji powietrza wraz ze sprężarką. Regularne usuwanie nagromadzonej słomy, plew i oleju z silnika i podwozia kombajnu to podstawowy element profilaktyki.
Wyposażenie w Sprzęt Gaśniczy
Wyposażenie maszyn w sprzęt gaśniczy, czyli posiadanie podręcznego sprzętu gaśniczego (np. gaśnicy) na kombajnie, jest absolutną koniecznością. Na wyposażeniu ciągnika i kombajnu powinny być sprawne gaśnice, które zgodnie z przepisami powinny być poddawane corocznym przeglądom.
Środki Ostrożności Podczas Prac Polowych
Przestrzeganie przepisów przeciwpożarowych, w tym zakaz palenia tytoniu i używania otwartego ognia w pobliżu pól uprawnych, jest niezwykle ważne. Podczas żniw, w lasach, przy obsłudze sprzętu lepiej nie palić papierosów. Ostrożność podczas prac polowych, ze szczególnym zwracaniem uwagi w dni o wysokiej temperaturze i silnym wietrze, jest niezbędna. Apeluje się o zachowanie podstawowych zasad bezpieczeństwa i zdrowego rozsądku podczas samodzielnie wykonywanych napraw samochodów.
Nowoczesne Rozwiązania Technologiczne
Innym, dość skutecznym rozwiązaniem zapobiegającym pożarom jest specjalny system przedmuchiwania komory silnika i jego wrażliwych podzespołów, stosowany m.in. w kombajnach New Holland od modeli CX 6.90 w górę czy maszynach Deutz-Fahr. Przedmuch wykorzystujący sprężone powietrze z instalacji pneumatycznej wykonywany jest automatycznie w czasie pracy maszyny. Co dwie minuty przez system specjalnych dysz ciśnienie powietrza kierowane jest na newralgiczne miejsca osprzętu silnika, zapobiegając nagromadzeniu się palnych resztek.
Pasy Przeciwpożarowe
Tworzenie pasów przeciwpożarowych poprzez odoranie ścierniska na szerokość co najmniej 2 metrów od dróg, lasów i budynków stanowi dodatkowe zabezpieczenie przed rozprzestrzenianiem się ognia.
