Pożary Kombajnów Zbożowych: Przyczyny, Skutki i Zapobieganie

Żniwa to okres intensywnych prac polowych, który niestety obfituje w wiele niebezpiecznych zdarzeń, w tym pożarów. Choć sezon żniwny dopiero się rozpoczyna, coraz częściej słyszymy informacje o pożarach kombajnów. Pożar maszyny rolniczej to zawsze ogromna tragedia, której jednak można uniknąć. Problem pożarów kombajnów zbożowych nie jest nowy i istnieje właściwie od czasu, gdy te maszyny pojawiły się na polach. Pożar maszyny rolniczej, takiej jak kombajn, jest zazwyczaj wynikiem skumulowania się kilku czynników, które mogą, ale nie muszą, wynikać z błędów technologicznych, jakości podzespołów, zaniedbań eksploatacyjnych lub przyczyn niezależnych od operatora. Niestety, większość z nich, poza rzadkimi wypadkami losowymi, ma jeden wspólny margines - jest nim zaniedbanie w obsłudze i serwisie maszyn. Zanim zostanie zauważony przez rolnika, jest już za późno na zduszenie go w zarodku, dlatego w przypadku rolnictwa tak ważne jest zapobieganie pożarom.

Statystyki Pożarów Maszyn Rolniczych

Według danych Państwowej Straży Pożarnej (PSP), od początku roku odnotowano 151 pożarów maszyn rolniczych, a w całym roku ubiegłym zdarzeń tych było 680. Choć dokładne dane dotyczące kombajnów zbożowych nie są wyszczególniane, można wnioskować, że znacząca część tych incydentów dotyczy właśnie tych maszyn, ze względu na ich intensywne wykorzystanie w lipcu i sierpniu. Wzrost liczby takich zdarzeń obserwuje się zwłaszcza w miesiącach letnich, lipcu i sierpniu. Przykładowo, w lipcu 2022 roku żniwa przyniosły ponad 1600 interwencji straży pożarnej, w tym 1133 pożary łąk, rżysk, upraw rolnych. Według KRUS do głównych przyczyn pożarów w rolnictwie należą m.in. przegrzanie części maszyn.

Główne Przyczyny Powstawania Pożarów Kombajnów

Analizując pożary w kombajnie czy prasie, można wyróżnić kilka podstawowych przyczyn ich powstania. Straż pożarna podkreśla, że w kombajnie można znaleźć liczne źródła będące potencjalnym źródłem ognia i wymienia m.in. silnik, instalację elektryczną oraz hydrauliczną, ruchome elementy mechaniczne i układ paliwowy.

Tarcie i Przegrzewanie się Elementów Mechanicznych

Główną przyczyną pożarów kombajnów jest tarcie, a w szczególności wysoka temperatura generowana przez to zjawisko. Kombajn składa się z tysięcy części zgromadzonych w poszczególnych podzespołach. Przynajmniej kilkadziesiąt z nich podlega fizycznemu zjawisku tarcia, które niwelowane jest najczęściej za pomocą dwóch rozwiązań technicznych: tulei ślizgowych i łożysk. Oba stanowią dość zapalny punkt mechanizmów, ponieważ ich głównym zadaniem jest w normalnych warunkach pracy eliminacja tarcia współpracujących elementów. Tam, gdzie elementy o siebie ocierają, występuje temperatura. Gdy jednak tarcie przekracza pewną bezpieczną granicę, może dojść do zapłonu. To właśnie brak smarowania łożysk i ich okresowej wymiany jest najczęstszą przyczyną występowania pożaru. Obracające się, rozgrzane do czerwoności, zużyte i niesmarowane łożysko powoduje w zamkniętych komorach kombajnu natychmiastowy zapłon. Przegrzane łożysko łatwo rozpoznać po specyficznej fioletowej barwie, jaka powstała na jego powierzchni. Ważną przyczyną pożarów jest również niewłaściwe napięcie pasów klinowych - zbyt luźne wpadają w poślizg i wytwarzana zostaje zbyt wysoka temperatura, co prowadzi do nadmiernego wzrostu temperatury, a w efekcie do powstania pożaru.

Nagromadzenie Zanieczyszczeń i Resztek Roślinnych

Warunki panujące wewnątrz kombajnu są znakomite dla zapłonu, ponieważ panuje w nim ogromne zapylenie, co - jak wiadomo - tworzy idealną mieszankę wybuchową. Pył i kurz osadza się we wnętrzu maszyny, a w niektórych miejscach jak zagłębienia czy narożniki może być go nawet kilka centymetrów. Poza pyłem innym równie pożarotwórczym źródłem jest nawijanie się suchych źdźbeł na wałki w pobliżu łożysk. W takim przypadku droga do zapłonu jest bardzo szybka. Osadzające się na silniku, rozgrzanym kolektorze wydechowym czy turbosprężarce pył i suche resztki roślin prowadzą często do samozapłonu. Komora silnika w kombajnie to częste źródło pożaru. Wnętrze młócącego zboże kombajnu jest wypełnione mieszaniną suchych resztek, drobin i różnej frakcji pyłu powstającego w procesie omłotu. Taka powietrzno-zbożowa mieszanka jest silnie wybuchowa i wystarczy czasem jedna wykrzesana przez kamień iskra, by doszło do zapłonu czy nawet eksplozji. Zbyt często padający deszcz prowadzi do przerostu zbóż i pojawienia się pleśni na kłosach, która jest czynnikiem zwiększającym pylenie podczas zbiorów. Osad z pleśni opadający na poszczególne części kombajnu powoduje skutki podobne do tych, wywoływanych przez kurz i również może doprowadzić do pożaru. Zanieczyszczone pyłem i olejami połączenia instalacji elektrycznej są szczególnie narażone na zwarcia następujące od razu po wyłączeniu pojazdu.

Problemy z Układem Paliwowym i Hydraulicznym

Uwagę należy zwrócić także na układ paliwowy w komorze silnikowej kombajnu. Miejsca przecieków czy nawet małego pocenia się przewodów paliwowych lub złączy w układzie wtryskowym to źródło kłopotów. Układ paliwowy stanowi poważne zagrożenie pożarowe. Nagły wyciek gorącego oleju hydraulicznego również może być zaczątkiem pożaru kombajnu. Zbiory kukurydzy oznaczają intensywną pracę maszyn w niskich temperaturach, ale przy wysokich obciążeniach układów hydraulicznych i napędowych. Wystarczy chwila awarii, aby rozgrzany element stał się źródłem zapłonu.

Niesprawności Układu Elektrycznego

Kolejnym źródłem pożarów w kombajnach jest ich układ elektryczny. Nie chodzi tu oczywiście o napięcie, jakie panuje w instalacji, ale o natężenie prądu sięgające często ponad 1000 A. Tak wysoki amperaż jest szczególnie niebezpieczny w przypadku, gdy łączenia obwodów elektrycznych, po których się „przemieszcza”, są niedokręcone lub luźne. Uwagę należy także zwrócić na zaciski akumulatora i wszelkie połączenia „masowe” instalacji. W kombajnie może być ich nawet kilka i wszystkie muszą być dokręcone, zapewniając właściwy przepływ prądu. Do pożaru może dojść na skutek iskrzenia na złączach przewodów elektrycznych, które mogą być uszkodzone przez gryzonie, ale także zniszczone przez czas i wytwarzaną często na połączeniach elektrycznych temperaturę. Kruszejąca i odpadająca izolacja odsłania miedziany przewód, narażając go na kontakt z powietrzem. Utleniona miedź stwarza opór elektryczny, a ten wywołuje nagrzewanie się takiego przewodu. Mimo stosunkowo niskiego napięcia (12-24 V) występują tu potężne natężenia prądu elektrycznego wynikające z pojemności zestawu baterii. Nawet niewielki luz na połączeniach zacisków elektrycznych czy klem wywołuje silne iskrzenie.

Uszkodzone Osłony Termiczne i Podzespoły Silnika

Do miejsc, na które powinniśmy zwrócić szczególną uwagę przy przeglądzie kombajnu, należą także wszelkiego rodzaju osłony termiczne. Występują one w zależności od modelu maszyny w komorze silnika, wokół kolektora wydechowego i tłumika, a czasem w innych rozgrzewających się miejscach. Ważne, by wszystkie te osłony termiczne były zawsze w kompletnym stanie i nieuszkodzone. Poważne zagrożenie pożarowe stanowi zapowietrzony odpowietrznik skrzyni korbowej. Szczegółowej uwagi wymaga kolektor wydechowy silnika, który należy czyścić nawet podczas przerw w pracy i sprawdzać stan jego szczelności.

Skutki Pożarów Kombajnów

Palące się maszyny rolnicze wyglądają zjawiskowo w mediach, ale niosą ze sobą ogromną tragedię dla ich posiadaczy. Pożary kombajnów podczas żniw prowadzą do dotkliwych zniszczeń. Kombajn objęty płomieniami jest często niszczony w całości, co stanowi ogromną stratę dla rolnika, zwłaszcza w kontekście trwających żniw i potencjalnej utraty dopłat. Nawet niewielki pożar kombajnu eliminuje taką maszynę ze żniw, a czasem nawet całkowicie z użytkowania. Oprócz zniszczenia samej maszyny, pożary mogą rozprzestrzeniać się na pola uprawne, niszcząc zebrane lub jeszcze niezebrane zboże, co dodatkowo pogłębia straty. Skutki są zawsze przerażające, bo o ile szybko uda się zgasić zarzewie pożaru w maszynie, to można mówić o szczęściu w nieszczęściu.

Zapobieganie Pożarom Kombajnów - Klucz do Bezpiecznych Żniw

Kluczem do uniknięcia tragedii jest odpowiednie przygotowanie i bieżąca dbałość o stan techniczny maszyn. Państwowa Straż Pożarna podkreśla znaczenie kompleksowych działań zapobiegawczych. Każdy użytkownik ma obowiązek skrupulatnego zapoznania się z instrukcją obsługi konkretnego sprzętu, w tym wypadku kombajnu, a także z ustalonymi przepisami BHP.

Kompleksowy Przegląd Przedsezonowy i Bieżąca Konserwacja

Dobry stan techniczny maszyny jest podstawą zapobiegania pożarom. Każdy kombajn, niezależnie od wieku, powinien przejść dokładny przegląd przedsezonowy przed rozpoczęciem wymagającej akcji żniwnej. Należy regularnie przeprowadzać przeglądy i codzienną obsługę, aby wykryć wszelkie uszkodzenia, wycieki paliwa lub oleju. Szczególną uwagę należy zwrócić na:

• System chłodzenia: Upewnij się, że jest sprawny, a przewody są dobrze zamocowane i w dobrym stanie.
• Instalację elektryczną: Sprawdź, czy przewody nie są uszkodzone, a styki czyste. Szczegółowym i częstym przeglądem powinno się objąć klemy, akumulatory i ich przewody. Miejsc łączenia przewodów i ich styku do punktów „masy” nie należy malować ani zabezpieczać antykorozyjnie farbą podkładową. W razie przeglądu i konieczności wymiany oczka, miejsce jego styku z powierzchnią korpusu powinno być wyczyszczone papierem ściernym do gołego metalu, co zapewni dobre połączenie i brak występowania szkodliwego tu zjawiska oporu elektrycznego. Przeglądając układ elektryczny kombajnu, zwróćmy też uwagę na pomniejsze przewody i okablowanie. Co istotne, w nowoczesnych kombajnach źródła problemów z instalacją elektryczną możemy odczytać z ekranu komputera pokładowego maszyny.
• Napięcie pasów klinowych: Prawidłowe napięcie zapobiega poślizgowi i nadmiernemu nagrzewaniu.
• Stan łożysk: Regularne smarowanie zapobiega zacieraniu się i przegrzewaniu. Warto pamiętać, że ważna jest okresowa wymiana łożysk i tulei na nowe po przepracowaniu określonej przez producenta liczby godzin pracy. Po wyłączeniu silnika głównego należy sprawdzić oprawy łożysk przez dotknięcie ręką. Podwyższona temperatura oprawy wskazuje na zatarcie łożyska tocznego. Jego dalsza praca może być źródłem pożaru.
• Układ paliwowy: Skontroluj stan przewodów paliwowych i hydraulicznych. Należy zwracać uwagę na wszelkie wycieki, luźne połączenia, uszkodzone przewody.
• Osłony termiczne: Ważne, by wszystkie te osłony termiczne były zawsze w kompletnym stanie i nieuszkodzone.

Każdorazowo przed rozpoczęciem pracy wskazane jest uruchomienie kombajnu w celu sprawdzenia poprawności pracy poszczególnych mechanizmów. Słyszalne ocieranie lub stuki wskazywać mogą na występowanie usterki, którą należy usunąć po wyłączeniu silnika. Szczególną uwagę należy zwrócić na prawidłową pracę klawiszy wytrząsacza, podsiewacza i bębna młócącego. Hamulce podstawowe powinny być właściwie wyregulowane i nie nagrzewać się podczas jazdy.

Regularne Czyszczenie

Zachowanie czystości kombajnu to podstawa jego bezpiecznej pracy. Należy regularnie usuwać wszelkie nagromadzone zanieczyszczenia, zwłaszcza z komory silnikowej i żniwnej. Suche resztki roślinne są łatwopalne i mogą stanowić źródło zapłonu. Warto pamiętać, żeby codziennie po zakończeniu intensywnej pracy kombajnu dokładnie go wyczyścić, szczególną uwagę zwracając na miejsca ułożyskowane, wałki i koła pasowe oraz podzespoły ze sobą współpracujące. Pozbycie się resztek pożniwnych z tych elementów i wnętrza kombajnu najlepiej wykonać sprężonym powietrzem i szczotką. Większość nowoczesnych kombajnów ma możliwość zamontowania opcjonalnej instalacji powietrza wraz ze sprężarką. Przestrzeń pod silnikiem należy dodatkowo przemywać wodą pod ciśnieniem przy uprzednim zdemontowaniu pokrywek z podłogi silnikowej. Innym, dość skutecznym rozwiązaniem zapobiegającym pożarom jest specjalny system przedmuchiwania komory silnika i jego wrażliwych podzespołów stosowany m.in. w kombajnach New Holland od modeli CX 6.90 w górę czy maszynach Deutz-Fahr. Przedmuch wykorzystujący sprężone powietrze z instalacji pneumatycznej wykonywany jest automatycznie w czasie pracy maszyny. Co dwie minuty przez system specjalnych dysz ciśnienie powietrza kierowane jest na newralgiczne miejsca osprzętu silnika. Czystość kombajnu to jednak nie wszystko, ponieważ warto zadbać również o porządek na polu, usuwając kamienie, które mogą wywołać iskrę.

Właściwe Smarowanie

Aby omówione wyżej łożyska i punkty tulejowania nie stały się punktami zapalnymi, wymagają smarowania. Jego częstotliwość jest dokładnie wskazana w instrukcji obsługi kombajnu, a także na znajdujących się na jego obudowie naklejkach informacyjnych. Ważne, żeby nie zaniedbywać smarowania i jego częstotliwości co 10, 50 czy 100 godzin pracy. Konieczne jest codzienne uzupełnianie środka smarnego w newralgicznych punktach. Prawidłowy codzienny serwis obejmuje wszystkie punkty smarowania, jednak nie należy przesadzać z ilością smaru. Nowoczesne maszyny są coraz częściej wyposażone w układy centralnego smarowania, w których z głównego zbiornika środek smarny rozprowadzany jest przewodami do poszczególnych punktów tego wymagających. Przy takich układach należy stosować smar o parametrach i gęstości zalecanej przez producenta. Środki smarne, jakie znajdują się wewnątrz złożenia ślizgowego, na skutek temperatury i czasu ulegają wytopieniu, a to prowadzi do lawinowego wzrostu temperatury ich pracy.

Wyposażenie w Środki Gaśnicze

Nawet przy najlepszych zabezpieczeniach, pożar może wystąpić. Dlatego kombajn powinien być wyposażony w sprawne i łatwo dostępne środki gaśnicze. Zaleca się posiadanie co najmniej dwóch gaśnic: jednej w kabinie kierowcy, a drugiej na zewnątrz kombajnu. Należy stosować gaśnice o odpowiedniej pojemności (minimum 10-kilogramowe) z aktualnym atestem. Gaśnice powinny być utrzymane w stałej sprawności technicznej i kontrolowane przez uprawnionego konserwatora. Operatorzy kombajnów powinni być świadomi potencjalnych zagrożeń i znać podstawowe zasady reagowania w przypadku wystąpienia pożaru. Ważne jest, aby mieć pod ręką sprzęt gaśniczy i wiedzieć, jak go używać. Pierwszą czynnością, której powinien się podjąć operator kombajnu po dostrzeżeniu płomieni jest odjechanie od nieściętego zboża i zgaszenie silnika w maszynie.

Przestrzeganie Przepisów i Zasad Bezpieczeństwa

Przepisy dotyczące ochrony przeciwpożarowej obejmują również zbiory płodów rolnych. Kluczowe zasady to:

• Całkowity zakaz palenia tytoniu podczas prac żniwnych na koszonych polach oraz w odległości mniejszej niż 10 metrów od pól i stogów słomy. Otwartego ognia i palenia tytoniu w odległościach mniejszych niż 10 m od pól na których trwają zbiory, jak i stogów słomy, jest absolutnie niedopuszczalne.
• Przestrzeganie odległości przy przygotowywaniu nowych stogów słomy. Tworzyć mniejsze stosy siana i słomy oraz właściwie je umiejscowić.
• Utrzymywanie czystości wokół miejsc składowania słomy.
• Sprawdzenie miejsc i sposobów przechowywania materiałów palnych (paliwa, nawóz, słoma, zboże powinny być składowane oddzielnie). Budynki, w których przechowywane jest paliwo, powinny być niedostępne dla osób trzecich i dzieci, posiadać utwardzoną powierzchnię i sprawną wentylację oraz że nie mogą być miejscem składowania innych materiałów łatwopalnych. Ich oddalenie ma wynosić 5 m od granicy działki i obiektów budowlanych oraz 10 m od budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej. Zbiornik naziemny na paliwa płynne na użytek własny może mieć objętość maksymalnie 5000 l.
• Każde pozostawienie kombajnu i oddalenie się od niego wymaga odłączenia akumulatorów za pomocą wyłącznika.

tags: #pozar #kombajnu #pomin