Co roku w czasie żniw media publikują zdjęcia, na których widzimy płonące kombajny czy prasy. Palące się maszyny rolnicze wyglądają zjawiskowo, ale niosą ze sobą ogromną tragedię dla ich posiadaczy. Problem pożarów kombajnów czy pras nie jest nowy i istnieje właściwie od czasu, gdy te maszyny pojawiły się na polach. Niestety, niemal każdego dnia dochodzi do pożarów kombajnów zbożowych na polu, a wraz z maszynami płoną niejednokrotnie nieskoszone jeszcze plantacje. Pożar maszyny rolniczej to zawsze ogromna tragedia, której jednak w wielu przypadkach można uniknąć. Jak do tego doszło? - to pytanie pada najczęściej. Analizując pożary w kombajnie czy prasie, można wyróżnić kilka podstawowych przyczyn ich powstania. Niestety większość z nich, poza rzadkimi wypadkami losowymi, ma jeden wspólny margines - jest nim zaniedbanie w obsłudze i serwisie maszyn. Przyczyn pożaru może być wiele, ale główną z nich jest tarcie, a dokładnie spowodowana nim temperatura.
Skutki pożarów maszyn rolniczych
Nawet niewielki pożar kombajnu czy prasy eliminuje taką maszynę ze żniw, a czasem nawet całkowicie z użytkowania. Skutki są zawsze przerażające, bo o ile szybko uda się zgasić zarzewie pożaru w maszynie, to można mówić o szczęściu w nieszczęściu. A wraz z maszynami płoną niejednokrotnie nieskoszone jeszcze plantacje, co oznacza dotkliwe straty dla rolników. Mimo że przed żywiołem trudno się obronić i często pożar jest kwestią niemalże losową, spowodowaną upałem i rozgrzanymi do granic możliwości elementami roboczymi, to wiele wypadków wynika z zaniedbań.
Przyczyny pożarów kombajnów zbożowych
Państwowa Straż Pożarna podkreśla, że w kombajnie można znaleźć liczne źródła będące potencjalnym źródłem ognia. Do najczęstszych należą silnik, instalacja elektryczna oraz hydrauliczna, ruchome elementy mechaniczne i układ paliwowy. Pożar kombajnu zbożowego jest skutkiem najczęściej kilku nawarstwiających się przyczyn, które mogą wynikać z błędów technologicznych, jakości podzespołów, zaniedbań eksploatacyjnych czy przyczyn całkowicie od nas niezależnych.
Tarcie w elementach mechanicznych
Kombajn składa się z tysięcy części zgromadzonych w poszczególnych podzespołach. Przynajmniej kilkadziesiąt z nich podlega fizycznemu zjawisku tarcia, które niwelowane jest najczęściej za pomocą dwóch rozwiązań technicznych: tulei ślizgowych i łożysk. Oba stanowią dość, dosłownie jak się w wielu przypadkach okazuje, zapalny punkt mechanizmów. Ich głównym zadaniem jest w normalnych warunkach pracy eliminacja tarcia współpracujących elementów. Tam, gdzie elementy o siebie ocierają, występuje temperatura. Statystyki Straży Pożarnej wskazują, że wysokie tarcie elementów mechanicznych jest jedną z częstszych przyczyn pożarów maszyn rolniczych podczas żniw - odpowiada za ponad 5% wszystkich pożarów kombajnów.
- Łożyska i tuleje: Są zaprojektowane tak, aby niwelowały wytwarzane ciepło, ale środki smarne znajdujące się wewnątrz złożenia ślizgowego na skutek temperatury i czasu ulegają wytopieniu, co prowadzi do lawinowego wzrostu temperatury ich pracy. Przegrzane łożysko łatwo rozpoznać po specyficznej fioletowej barwie, jaka powstała na jego powierzchni. Brak smarowania łożysk i ich okresowej wymiany jest najczęstszą przyczyną pożarów. Obracające się, rozgrzane do czerwoności zużyte i niesmarowane łożysko powoduje w zamkniętych komorach kombajnu natychmiastowy zapłon.
- Pasy klinowe: Zbyt luźne pasy klinowe wpadają w poślizg, co wytwarza zbyt wysoką temperaturę, mogącą prowadzić do zapłonu.
Układ elektryczny
W kombajnie może dojść do pożaru na skutek iskrzenia na złączach przewodów elektrycznych. Mogą być one uszkodzone przez gryzonie, ale także zniszczone przez czas i wytwarzaną często na połączeniach elektrycznych temperaturę. Kruszejąca i odpadająca izolacja odsłania miedziany przewód, narażając go na kontakt z powietrzem. Utleniona miedź stwarza opór elektryczny, a ten wywołuje nagrzewanie się takiego przewodu. Mimo stosunkowo niskiego napięcia (12 - 24 V) występują tu potężne natężenia prądu elektrycznego, sięgające często ponad 1000 A, wynikające z pojemności zestawu baterii. Tak wysoki amperaż jest szczególnie niebezpieczny w przypadku, gdy łączenia obwodów elektrycznych są niedokręcone lub luźne. Układy elektryczne w starszych kombajnach są częstym źródłem pożarów.
Układ paliwowy i silnik
Nagły wyciek gorącego oleju hydraulicznego może być zaczątkiem pożaru kombajnu. Miejsca przecieków czy nawet małego pocenia się przewodów paliwowych lub złączy w układzie wtryskowym to źródło kłopotów. Badania wykazują, że przyczyną zapłonu jest także silnik i jego podzespoły. Komora silnika w kombajnie to częste źródło pożaru. Osadzające się na silniku, rozgrzanym kolektorze wydechowym czy turbosprężarce pył i suche resztki roślin prowadzą często do samozapłonu.
Zanieczyszczenie i nagromadzenie resztek roślinnych
Czystość wnętrza maszyny jest kluczowa dla bezpieczeństwa. Wnętrze młócącego zboże kombajnu jest wypełnione mieszaniną suchych resztek, drobin i różnej frakcji pyłu powstającego w procesie omłotu. Taka powietrzno-zbożowa mieszanka jest silnie wybuchowa. Pył i kurz osadza się we wnętrzu maszyny, a w niektórych miejscach jak zagłębienia czy narożniki może być go nawet kilka centymetrów. Kurz zgromadzony w nadmiernej ilości działa jak zapałka, ponieważ zatyka poszczególne mechanizmy, doprowadza do tarcia i wywołuje zapłon. Warunki do zapłonu są znakomite, bo wewnątrz panuje ogromne zapylenie, co tworzy idealną mieszankę wybuchową. Poza pyłem innym równie pożarotwórczym źródłem jest nawijanie się suchych źdźbeł na wałki w pobliżu łożysk.
W kombajnach zbożowych może dojść do „połknięcia” kamienia. Choć te maszyny są wyposażone w łapacze kamieni, takie sytuacje nie są rzadkie. Wystarczy czasem jedna wykrzesana przez kamień iskra, by doszło do zapłonu czy nawet eksplozji w układzie omłotowym kombajnu. Jeśli w cepy bębna młócącego uderzy kamień, może wytworzyć się iskra, która doprowadzi do pożaru.
Bezpieczeństwo maszyn rolniczych: Bezpieczeństwo kombajnów
Zapobieganie pożarom kombajnów
Choć wydawać by się mogło, że zasady związane z prawidłowym użytkowaniem kombajnu dla każdego operatora są oczywiste, to nie zawsze tak jest. Część rolników czy operatorów kombajnów zapomina o zasadach, których powinni przestrzegać, by uniknąć niebezpieczeństwa. Pośpiech podczas żniw jest najgorszym doradcą.
Regularne przeglądy i serwis
Przegląd kombajnu to obowiązek zapewniający bezpieczne żniwa. Niezależnie od tego, czy nowy, czy nieco starszy, każdy kombajn powinien przed wymagającą akcją żniwną przejść dokładny przegląd przedsezonowy. Wyprowadzenie kombajnu w pole bez uprzedniego przeglądu wymaga nie lada odwagi. Przegląd powinien obejmować:
- Łożyska i tuleje: Ważna jest okresowa wymiana łożysk i tulei na nowe po przepracowaniu określonej przez producenta liczby godzin pracy. Aby łożyska i punkty tulejowania nie stały się punktami zapalnymi, wymagają smarowania. Jego częstotliwość jest dokładnie wskazana w instrukcji obsługi kombajnu, a także na naklejkach informacyjnych. Ważne, żeby nie zaniedbywać smarowania i jego częstotliwości (np. co 10, 50 czy 100 godzin pracy). Prawidłowy codzienny serwis obejmuje wszystkie punkty smarowania, jednak nie należy przesadzać z ilością smaru.
- Układ elektryczny: Szczegółowym i częstym przeglądem powinno się objąć klemy, akumulatory i ich przewody. Należy również dokonać przeglądu przewodów elektrycznych i okablowania. Nawet niewielki luz na połączeniach zacisków elektrycznych czy klem wywołuje silne iskrzenie. Należy zwrócić uwagę na zaciski akumulatora i wszelkie połączenia „masowe” instalacji, które muszą być dokręcone. Miejsc łączenia przewodów i ich styku do punktów „masy” nie należy malować ani zabezpieczać antykorozyjnie farbą podkładową. W razie konieczności wymiany oczka, miejsce jego styku z powierzchnią korpusu powinno być wyczyszczone papierem ściernym do gołego metalu. W nowoczesnych kombajnach źródła problemów z instalacją elektryczną można odczytać z ekranu komputera pokładowego maszyny. Bez względu na to, w jaki sposób kombajn był przechowywany podczas zimy, do jego wnętrza mogły wejść gryzonie, które przegryzają przewody.
- Układ paliwowy: Uwagę należy zwrócić na układ paliwowy w komorze silnikowej kombajnu, eliminując wszelkie przecieki.
- Osłony termiczne: Należy zwrócić szczególną uwagę na wszelkiego rodzaju osłony termiczne, występujące w komorze silnika, wokół kolektora wydechowego i tłumika. Ważne, by wszystkie te osłony były zawsze w kompletnym stanie i nieuszkodzone.
Utrzymanie czystości maszyny
Zachowanie czystości kombajnu to podstawa jego bezpiecznej pracy. Dobrze przygotowana do żniw maszyna to czysta maszyna. Czyszczenie powinno stanowić nieodłączny element przygotowania kombajnu do pracy. Jedynym środkiem zapobiegającym pożarom, jaki możemy zastosować, jest bardzo dokładne czyszczenie wnętrza za pomocą szczotki, dmuchawy czy sprężonego powietrza z instalacji. Warto pamiętać, żeby codziennie po zakończeniu intensywnej pracy kombajnu dokładnie go wyczyścić, szczególną uwagę zwracając na miejsca ułożyskowane, wałki i koła pasowe oraz podzespoły ze sobą współpracujące. Pozbycie się resztek pożniwnych z tych elementów i wnętrza kombajnu najlepiej wykonać sprężonym powietrzem i szczotką. Większość nowoczesnych kombajnów ma możliwość zamontowania opcjonalnej instalacji powietrza wraz ze sprężarką.
Warto wspomnieć o systemach przedmuchiwania komory silnika. Innym, dość skutecznym rozwiązaniem zapobiegającym pożarom jest specjalny system przedmuchiwania komory silnika i jego wrażliwych podzespołów stosowany m.in. w kombajnach New Holland od modeli CX 6.90 w górę czy maszynach Deutz-Fahr. Przedmuch wykorzystujący sprężone powietrze z instalacji pneumatycznej wykonywany jest automatycznie w czasie pracy maszyny. Co dwie minuty przez system specjalnych dysz ciśnienie powietrza kierowane jest na newralgiczne miejsca osprzętu silnika.
Wyposażenie przeciwpożarowe i reakcja operatora
Przed wyruszeniem w pole należy zadbać o odpowiednie wyposażenie przeciwpożarowe maszyny rolniczej. Na kombajnie powinny znajdować się dwie gaśnice: pierwsza w kabinie kierowcy, a drugą należy umieścić na zewnątrz kombajnu. Pierwszą czynnością, której powinien się podjąć operator kombajnu po dostrzeżeniu płomieni, jest odjechanie od nieściętego zboża i zgaszenie silnika w maszynie.
Postępowanie operatora i przepisy BHP
Każdy użytkownik ma obowiązek skrupulatnego zapoznania się z instrukcją obsługi konkretnego sprzętu, a także z ustalonymi przepisami BHP. Strażacy z PSP w Świdwinie przypominają także, aby operator kombajnu nie palił wyrobów tytoniowych w czasie pracy oraz nie używał otwartego ognia. Przepisy dotyczące ochrony przeciwpożarowej wspominają o zbiorach płodów rolnych, jasno wskazując, że otwarty ogień i palenie tytoniu w odległościach mniejszych niż 10 m od pól, na których trwają zbiory, jak i stogów słomy, jest absolutnie niedopuszczalne. Każde pozostawienie kombajnu i oddalenie się od niego wymaga odłączenia akumulatorów za pomocą wyłącznika.
Przygotowanie pola i wpływ warunków atmosferycznych
Czystość kombajnu to jednak nie wszystko, ponieważ warto zadbać również o porządek na polu. Usunięcie kamieni z pola przed żniwami to podstawowa czynność zapobiegająca iskrzeniu. Dodatkowo, oprócz pożarów na polach, równie dużą uwagę trzeba przykładać do miejsc składowania słomy. Przygotowując nowe stogi słomy, należy pamiętać o przepisowych odległościach. Wpływ warunków atmosferycznych na przebieg zbiorów jest bardzo duży. Silnik każdej maszyny, pracującej w wysokiej temperaturze, jest narażony na pożar ze względu na nadmierne nagrzanie. Zbyt często padający deszcz prowadzi do przerostu zbóż i pojawienia się pleśni na kłosach, która jest czynnikiem zwiększającym pylenie podczas zbiorów. Osad z pleśni opadający na poszczególne części kombajnu powoduje skutki podobne do tych wywoływanych przez kurz i również może doprowadzić do pożaru.
Przykład pożaru kombajnu w Lutkowie
Takie niebezpieczne zdarzenie miało miejsce 30 października 2022 roku około południa nieopodal miejscowości Lutkowo (województwo warmińsko-mazurskie, powiat braniewski, gmina Lelkowo). Na miejsce pożaru skierowano strażaków z Ochotniczej Straży Pożarnej w Lelkowie i Żelaznej Górze oraz Państwowej Straży Pożarnej w Braniewie. Po przybyciu na miejsce zastali już ugaszony kombajn Case IH, bowiem jeszcze przed przybyciem ratowników ogień został opanowany przez rolników, którzy obsługiwali pojazd. To właśnie dzięki ich szybkiej reakcji pożar został szybko ugaszony i nie przeniósł się na całość maszyny rolniczej.
Pożar kombajnu w Rojewie
W kontekście problemu pożarów maszyn rolniczych, warto wspomnieć o zdarzeniu, gdzie strażacy dogaszali duży pożar zboża na pniu w Rojewie. W ogniu stanął również kombajn, który pracował na polu. Sytuacja została opanowana przez służby ratunkowe.