W Polsce znajduje się ponad 10 tysięcy kościołów katolickich oraz kilkaset świątyń innych wyznań, co czyni obiekty sakralne znaczącą grupą budynków wymagających specjalistycznego podejścia w zakresie bezpieczeństwa pożarowego. Typowe dla tego rodzaju budowli są masywne drewniane konstrukcje dachów, które łatwo rozprzestrzeniają ogień, a powstający w wieżach efekt komina dodatkowo utrudnia gaszenie. Ryzyko powstania pożaru na dachu lub wieży świątyni zwiększa także umiejscowienie na nich instalacji telekomunikacyjnych.
Planując ćwiczenia w takich obiektach, należy uwzględnić te cechy charakterystyczne, które podczas pożaru zaprzątałyby głowę dyżurnego Stanowiska Kierowania (SK) i Kierującego Działaniem Ratowniczym (KDR). W przypadku obiektów sakralnych będą to przede wszystkim warunki budowlane.
Przykłady Przeprowadzonych Ćwiczeń Pożarowych
Strażacy regularnie przeprowadzają ćwiczenia w strategicznych obiektach, aby zapoznać się z ich specyfiką i wypracować skuteczne strategie działań.
Ćwiczenia w Katedrze Świdnickiej: Ratownictwo Wysokościowe i Rozpoznanie Obiektu
Przez trzy dni strażacy Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Świdnicy oraz Specjalistycznej Grupy Ratownictwa Wysokościowego „Świdnica” uczestniczyli w działaniach na terenie katedry świdnickiej, będącej jednym z największych kościołów na Dolnym Śląsku. Katedra świdnicka jest obiektem bardzo specyficznym i wiekowym. Prowadzono ćwiczenia realizowane przede wszystkim przez Specjalistyczną Grupę Ratownictwa Wysokościowego, a równolegle prowadzone było zapoznanie z obiektem.
Dla strażaków katedra stanowi trudny obiekt. Brak wystarczająco wysokiej drabiny, która pozwoliłaby sięgnąć niektórych elementów, wymusza konieczność weryfikacji możliwości prowadzenia działań z użyciem technik alpinistycznych. Przy okazji ćwiczeń dokonano sprawdzenia połaci dachu oraz przestrzeni, w których potencjalnie mógłby wystąpić pożar, a takich zakamarków jest dość dużo.
Pożar w Kościele pw. Św. Piotra i Św. Jana z Dukli w Krośnie: Ewakuacja i Gaszenie Wnętrza
W środę wieczorem w jednym z pomieszczeń kościoła pw. Św. Piotra i Św. Jana z Dukli na ul. Wyszyńskiego w Krośnie zaczął rozprzestrzeniać się ogień. Według scenariusza ćwiczeń, w jednej z sal miała znajdować się grupa młodzieży. Dla potrzeb ćwiczeń kilka osób udawało ofiary, które podczas ewakuacji zagubiło się. Na miejsce przybyło aż 13 samochodów z jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej oraz 2 pojazdy Państwowej Straży Pożarnej. Strażacy na placu przy kościele rozłożyli sieć węży, a akcję prowadzono także wewnątrz pomieszczeń. Strażacy weszli tam w aparatach ochrony dróg oddechowych, aby przeszukać pomieszczenia i zlokalizować zagubionych ludzi oraz miejsce pożaru.
Zagubione osoby udało się odnaleźć m.in. z wykorzystaniem kamery termowizyjnej. Do oddymienia pomieszczeń użyto wentylatorów, które wtłaczały czyste powietrze do środka, powodując wydmuchiwanie dymu poprzez pootwierane przez strażaków okna.
Scenariusz Pożaru Wieży Kościoła w Kościerzynie
W dniu 31 października 2024 roku na obiekcie kościoła w Kościerzynie scenariusz ćwiczeń zakładał pożar wieży kościoła. Po otrzymaniu informacji przez dyżurnego Stanowiska Kierowania Komendanta Powiatowego PSP w Kościerzynie nastąpiło dysponowanie jednostek do pożaru. Po dojeździe na miejsce, zadaniem strażaków było odnalezienie źródła pożaru, dotarcie i ewakuacja do osoby poszkodowanej oraz udzielenie Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy. Działania gaśnicze polegały na podaniu dwóch prądów gaśniczych w natarciu do wewnątrz obiektu, trzech prądów gaśniczych z zewnątrz, w tym jednego ze stanowiska wyższego na dach budynku. Zbudowano także system zaopatrzenia wodnego z istniejących ujęć.
Pożar w Katedrze Siedleckiej: Trudności z Dostępem i Zaopatrzeniem Wodnym
31 maja 2021 roku w Kościele Katedralnym p.w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w Siedlcach doszło do pożaru na antresoli kościelnego chóru wskutek niewłaściwego zabezpieczenia wykonywania prac pożarowo-niebezpiecznych. Z dwóch pracowników, którzy wykonywali prace remontowe na zewnątrz wieży, jeden poinformował księdza, znajdującego się w konfesjonale, o zaistniałej sytuacji. Pożar rozprzestrzenił się na drewnianą klatkę schodową wschodniej wieży. Po przyjeździe zastępów PSP ksiądz przekazał informacje Kierującemu Działaniem Ratowniczym.
Podstawowym zadaniem strażaków PSP i OSP było ugaszenie ognia oraz niedopuszczenie do zapalenia się kolejnych elementów konstrukcyjnych. Dodatkową trudnością był brak możliwości wjazdu na teren kościoła pojazdów ratowniczo-gaśniczych. Jedynym pojazdem, który zmieścił się w bramie wjazdowej, był podnośnik SHD25, przy użyciu którego zbudowano stanowisko gaśnicze. Kolejnym zadaniem było zbudowanie stanowiska wodnego na rzece Nysa Szalona oraz dowożenie wody do bufora wodnego - zbiornika 13 m3, co pozwoliło na zapewnienie ciągłości podawania wody na źródło pożaru.
Planowanie i Przebieg Ćwiczeń: Kluczowe Aspekty
Organizując ćwiczenia, warto zadbać o to, by ich scenariusz odpowiadał realnemu przebiegowi zdarzeń w wybranej grupie obiektów i obejmował wszystkie istotne elementy akcji - od przyjęcia zgłoszenia aż do przekazania miejsca objętego działaniem ratowniczym.
Przyjęcie Zgłoszenia i Dysponowanie Sił i Środków
Od poprawnego przyjęcia zgłoszenia zależy przebieg akcji ratowniczo-gaśniczej w początkowej, bardzo istotnej fazie. Dlatego podczas ćwiczeń nie należy bagatelizować tego elementu. Określając miejsce zdarzenia, należy dokładnie dowiedzieć się, o który obiekt chodzi (w większych miejscowościach może być kilka czy kilkadziesiąt kościołów). Jeżeli zgłoszenie dotyczy pożaru, ważna ze względu na dysponowanie jest informacja, czy pali się dach (lub wieża). Należy się liczyć ze zgłoszeniami od osób postronnych, np. przechodniów. Pożar widoczny z zewnątrz prawdopodobnie jest już silnie rozwinięty. Niezależnie od tego istotne jest, czy w budynku przebywają ludzie (czy trwa nabożeństwo), a jeśli tak - osoba odpowiedzialna za zgromadzenie powinna podjąć ewakuację (dyżurny może przekazać stosowne instrukcje).
Zgodnie z wytycznymi KG PSP do pożaru budynku sakralnego należy dysponować minimum: dwa zastępy GBA, jeden GCBA, jeden SD/SH - 12 ratowników. W razie potwierdzenia pożaru dachu siły I rzutu powinny być dodatkowo zwiększone o GCBA i SD/SH oraz pięciu ratowników. Jeżeli zagrożeni są ludzie, w składzie I rzutu powinno być co najmniej sześciu strażaków PSP.
Dysponowanie nie może jednak polegać wyłącznie na spełnieniu warunku minimum. Skład I rzutu powinien zapewnić pierwszemu KDR możliwość podjęcia efektywnych działań, a w szczególności podania skutecznych prądów gaśniczych na odpowiednią wysokość. Zadysponowanie do pożaru dachu dwóch SD/SH z najbliższych jednostek, choć na pierwszy rzut oka proceduralnie poprawne, może nie wystarczyć. Bardzo ważny jest też dobór sił i środków I rzutu o odpowiednich parametrach taktyczno-technicznych (drabina odpowiedniej wysokości), przy czym procedura dysponowania nie może zastąpić indywidualnej analizy sytuacji.
Rozpoznanie i Ocena Sytuacji Pożarowej
KDR na samym początku powinien określić zagrożenie dla życia ludzi oraz możliwości ewakuacji (w budynku mogą znajdować się wierni i duchowni, ale również zwiedzający, robotnicy lub inne osoby). Aby to ustalić, należy skontaktować się z osobą zarządzającą obiektem, np. proboszczem. Trudnym elementem rozpoznania jest ustalenie miejsca pożaru, dróg jego rozprzestrzeniania oraz możliwości dotarcia do jego ogniska. Do osiągnięcia tego celu przydatna będzie kamera termowizyjna. Rozpoznanie powinno objąć również możliwości sprawienia SD/SH, a podczas ćwiczeń na ten element powinno się zwrócić szczególną uwagę. Warto sprawdzić rozstawienie drabiny w kilku miejscach, gdyż w warunkach rzeczywistych niektóre lokalizacje są wykluczone przez kierunek wiatru oraz zagrożenie ze strony pożaru.
Należy też brać pod uwagę możliwość uszkodzenia lub zniszczenia przedmiotów dużej wartości materialnej i historycznej (często są to organy). Strażacy zwykle nie wiedzą, gdzie znajdują się przedmioty wymagające ewakuacji w pierwszej kolejności, stąd sugerowany jest tu kontakt z zarządcą. Trzeba się też liczyć z przykładaniem przez wiernych i duchownych dużej wartości emocjonalnej do obiektu i przedmiotów kultu religijnego, a co się z tym wiąże - niekontrolowaną próbą ich ratowania. Nie należy zapominać o innych elementach rozpoznania, jak np. drogi dojazdowe czy zaopatrzenie wodne.
Taktyka Działań Gaśniczych i Ratowniczych
Ewakuacja Ludzi i Bezpieczeństwo Ratowników
Jeżeli istnieją przesłanki, że w budynku zostali ludzie (ranni, odcięci przez pożar), ewakuację należy podjąć bezzwłocznie, pamiętając jednak o zagrożeniu związanym ze stanem stropu/sklepienia i zastosowaniem adekwatnych środków bezpieczeństwa. Typowa budowa tradycyjnego polskiego kościoła to drewniana konstrukcja dachu i wieży, drewniane schody i drewniany chór nad wejściem. Wejście ratowników do budynku, szczególnie na wieżę, może być ryzykowne. Podobnie ewakuacja osób z wykorzystaniem układu komunikacyjnego wież - zwykle jest karkołomna. Alternatywna w takim przypadku jest ewakuacja z wykorzystaniem drabiny lub technik wysokościowych, stąd m.in. zasadność dysponowania Specjalistyczną Grupą Ratownictwa Wysokościowego (SGRW).
Jeżeli w budynku nie ma ludzi, decyzję o ewentualnym wprowadzeniu strażaków do wewnątrz należy podejmować po możliwie dokładnej analizie warunków budowlanych i ocenie sytuacji pożarowej.
Techniki Gaśnicze i Zaopatrzenie Wodne
Podanie skutecznych prądów gaśniczych od wewnątrz (z podłogi korpusu nawowego) na dach może być utrudnione na skutek niewystarczającego zasięgu (wysokość sklepienia), słabej widoczności wynikającej z zadymienia i zagrożenia ze strony spadających elementów konstrukcji. Do usunięcia dymu i gazów pożarowych, a tym samym poprawy widoczności, warto zastosować wentylację nadciśnieniową.
W przypadku pożaru dachu nie zawsze sprawdzi się zasadna skądinąd reguła, że najskuteczniejszy jest prąd gaśniczy podany z góry - z drabiny lub podnośnika. Skuteczność tak podanych prądów gaśniczych zależy m.in. od rodzaju pokrycia dachowego i przyjętych technik. Należy liczyć się z utrudnionym dostępem do pożaru wieży pokrytej kopułą blaszaną. Samochody specjalne z drabiną lub podnośnikiem (SD/SH) należy ustawić, mając na uwadze m.in. kierunek wiatru, zagrożenie ze strony płonącego budynku (bezpieczna odległość) i wpływ zakresu pionowego ruchu działka na jego zasięg (oddalając drabinę od budynku, możemy zwiększyć zasięg pionowy prądu gaśniczego). Na ćwiczeniach warto poświęcić więcej uwagi drabinom przystawnym, które w przypadku kościołów mogą okazać się użyteczne wewnątrz budynku.
Do monitorowania pożaru dachu i wieży przydatne mogą być drony lub urządzenia służące do pomiaru kątów odchyleń ścian budowli. Przy złożonych działaniach może być konieczne powołanie sztabu, zapewnienie zabezpieczenia medycznego i logistycznego, a także dysponowanie Specjalistyczną Grupą Ratownictwa Chemiczno-Ekologicznego (SPGaz).
Minimalizacja Strat i Alternatywne Środki Gaśnicze
W obiektach zabytkowych nie wystarczy po prostu ugasić pożar, lecz należy to zrobić, myśląc o zminimalizowaniu strat wynikających m.in. z użycia środków gaśniczych. Mowa o możliwości osłabienia i zawilgocenia konstrukcji budynku (wysoka temperatura i woda może uszkodzić ceglane mury i sklepienia), a także zniszczenia zabytkowych przedmiotów. Jak wskazują analizy, do ugaszenia skomplikowanego pożaru kościoła zużywa się kilkaset metrów sześciennych wody, co związane jest nie tylko z dodatkowymi zniszczeniami, lecz także koniecznością jej wypompowywania i zorganizowania zaopatrzenia wodnego.
Warto w tego rodzaju obiektach stosować pianę gaśniczą (do której wykorzystywania strażacy nadal nie są przyzwyczajeni), a także sprawdzić możliwości użycia technik gaszenia mgłą wodną i zastosowania urządzeń gaśniczo-tnących - skutecznych zwłaszcza w przypadku pożarów ukrytych lub utrudnionych warunków dostępu. Cięcie strumieniem może okazać się dobrym rozwiązaniem, gdy mamy do czynienia z pożarem dachu wieży pokrytej blaszanym hełmem. System ten ma również niewątpliwe zalety w sytuacji, gdy KDR musi liczyć się z deficytem wody.
Zapobieganie i Wczesne Wykrywanie Pożarów
Kluczowe znaczenie dla skuteczności działań gaśniczych ma czas swobodnego rozwoju pożaru. Zależność ta jest szczególnie widoczna w przypadku pożarów kościołów. Bardzo ważne jest wczesne wykrycie pożaru i zaalarmowanie straży pożarnej. Stosowanie instalacji sygnalizacji pożaru w kościołach (jako obiektach bez stałych użytkowników) może znacznie ten czas skrócić.
Koszty takiej inwestycji można zmniejszyć poprzez powiązanie czujek pożarowych z instalacją antywłamaniową (częściej instalowaną w kościołach), a opcja transmisji alarmu pożarowego na wskazany numer telefonu (plebanię) wydaje się optymalna. Pełniejsze zabezpieczenie daje zastosowanie systemów gaśniczych, np. mgłowych lub hybrydowych. Zasady dysponowania wymagają zadysponowania OSP z danej miejscowości, mając na uwadze choćby szybsze rozpoznanie.
Znaczenie Szkolenia i Koordynacji
Analizując przebieg pożarów kościołów, można dojść do wniosku, że nadal silnie zauważalny jest fundamentalny problem braku wyszkolenia w zakresie gaszenia pożarów wewnętrznych i kubaturowych. W przypadku rozwiniętego pożaru dachu kościoła skład zmiany służbowej typowej Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej (JRG) zwykle nie jest w stanie przeprowadzić skutecznego natarcia bez dodatkowych sił i środków. Dlatego ciągłe szkolenia i ćwiczenia są niezbędne dla podniesienia efektywności działań straży pożarnej w tak specyficznych i wymagających obiektach.