W ostatnich latach we Francji obserwuje się niepokojący wzrost liczby pożarów i aktów wandalizmu w kościołach, co budzi poważne obawy o stan dziedzictwa religijnego kraju. Badania i dane statystyczne, a także liczne głośne incydenty, podkreślają pilną potrzebę kompleksowych działań ochronnych.
Wzrost Liczby Pożarów i Aktów Wandalizmu
Zaniepokojenie Stanem Dziedzictwa Religijnego
Badanie opublikowane na kilka tygodni przed ponownym otwarciem katedry Notre-Dame w Paryżu przedstawiło najdokładniejszy jak dotąd obraz stanu dziedzictwa religijnego Francji. Obawy o jego los wzrosły po pożarze katedry Notre-Dame w 2019 roku, a także innych głośnych wydarzeniach, takich jak pożar w katedrze w Nantes w 2020 roku.
Raport został sporządzony w odpowiedzi na prośbę francuskich senatorów Pierre'a Ouzouliasa i Anne Ventalon z lipca 2022 roku o inwentaryzację budynków kościelnych w kraju. We wrześniu 2023 roku w jego ramach naukowcy wysłali do 94 francuskich diecezji około 60-stronicowy dokument zawierający 150 pytań dotyczących ich budynków kościelnych, jak podał francuski dziennik katolicki La Croix.
W przemówieniu z 18 listopada, kończącym proces, przewodniczący francuskiego episkopatu, arcybiskup Éric de Moulins-Beaufort zauważył, że krajowy system ochrony budynków sakralnych został ukształtowany przez ścisły rozdział Kościoła od państwa po rewolucji francuskiej, w wyniku ustawy z 1905 roku.
Badanie z 2015 roku stwierdziło, że 411 kościołów i kaplic w 87 diecezjach w latach 1905-2023 przestało służyć do celów kultu. W latach 1905-2023 326 budynków należących do władz lokalnych przestało być używanych - to o wiele więcej niż szacowano w 2015 roku. Prawie 1700 budynków w 69 diecezjach jest obecnie zamkniętych przez cały rok z takich powodów jak wyludnienie lub obawy dotyczące zdrowia i bezpieczeństwa.
Dati argumentowała, że opłata ta przyniosłaby 75 mln euro rocznie, które mogłyby zostać wykorzystane na utrzymanie kościołów w całej Francji. „W naszych społeczeństwach, w których wszystko jest monitorowane, a wiele rzeczy jest dostępnych za opłatą, kościoły i katedry we Francji są wspaniałym wyjątkiem."
Zdaniem historyka architektury dr. Mathieu Loursa, przewodniczącego Komitetu Naukowego Obserwatorium Dziedzictwa Religijnego, stan architektury sakralnej we Francji zależy od zamożności danej gminy oraz woli politycznej utrzymania zabytkowych budynków. Wiele zależy od właściciela: państwa w przypadku katedr, gmin w przypadku mniejszych kościołów wybudowanych przed 1905 rokiem, oraz samych parafii, które są właścicielami kościołów zbudowanych po 1905 roku. Dr Lours podkreśla, że wola polityczna w zakresie utrzymania katedr czy zabytkowych kościołów istnieje w wielu miejscach, choć w regionach wiejskich, gdzie dochodzi do depopulacji, sytuacja jest trudna; zamykane są nie tylko kościoły, ale i urzędy czy szkoły. Tam też najczęściej dochodzi do burzenia kościołów czy kaplic.
Zdaniem szefa Obserwatorium, Francuzi są przywiązani do architektury sakralnej, a mimo malejącej liczby katolików większość osób wciąż chce być pochowana na katolickich cmentarzach, co jest czynnikiem pomagającym przetrwać zabytkowym budynkom sakralnym we Francji, które dzięki temu unikają wyburzenia.
Statystyki i Trendy w Celowych Podpaleniach
Francuskie Obserwatorium Dziedzictwa Religijnego (Observatoire du Patrimoine Religieux - OPR) ostrzega, że we Francji wzrasta liczba celowych podpaleń kościołów. Od początku 2024 roku odnotowano ich już 14.
Niedawne podpalenia kościołów nie są odosobnionymi przypadkami. Jak podaje francuskie Obserwatorium Dziedzictwa Religijnego, w 2023 roku we Francji na 27 pożarów w katolickich świątyniach 8 miało podłoże kryminalne. Od początku 2024 roku, z 26 pożarów, 14 zostało spowodowanych przez celowe podpalenie. Oznacza to, że celowe podpalenia stanowią ponad połowę wszystkich pożarów świątyń w bieżącym roku.
Dane policyjne, cytowane w mediach, wskazują, że liczba aktów antychrześcijańskich wynosi około 1000 rocznie w ostatnich latach. W 2023 roku odnotowano blisko 1000 aktów wandalizmu, a w 2024 roku zanotowano spadek do 770, ale z wyraźnym wzrostem podpaleń. Szczególnie niepokojący jest wzrost liczby podpaleń kościołów, który w 2024 roku wzrósł o 30% w porównaniu do 2023 roku, z niemal 50 kościołami dotkniętymi tym problemem, w porównaniu do 38 w 2023 roku.
Zgodnie z danymi francuskiego ministerstwa spraw wewnętrznych, w 2023 roku zanotowano 854 akty wandalizmu wymierzone przeciwko chrześcijanom, z czego 90 proc. przypadków stanowiły ataki na kościoły i cmentarze. Wcześniejsze lata, takie jak 2022, również odnotowały wysokie liczby, z 923 przestępstwami i wykroczeniami antyreligijnymi, z czego 92,3% stanowiły uszkodzenia mienia, w tym kościołów.
Najpewniejsze, choć zbyt ogólne dane na temat ataków na kościoły we Francji, dostarcza francuskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W komunikacie z 12 lutego 2019 roku MSW podało liczbę „czynów antychrześcijańskich” (actes antichrétiens) - w roku 2018 było to 1063 incydenty. Z podanych 1063 aktów, „około tysiąca” to zniszczenia lub wandalizm w kościołach i cmentarzach, a „2/3 lub 3/4” (ok. 650-750) to incydenty związane bezpośrednio z kościołami. Oznacza to, że średnio przynajmniej raz dziennie kościoły we Francji są atakowane, profanowane lub podpalane. Należy przy tym podkreślić, że wśród ok. 650-750 incydentów związanych z kościołami mieszczą się zdarzenia bardzo różnej wagi - od graffiti na murze do podpalenia budynku.
Jak ocenia Obserwatorium Dziedzictwa Religijnego, liczba aktów wandalizmu w kościołach we Francji jest zaniżona, ponieważ proboszczowie nie zawsze informują o nich policję. Kapłani obawiają się, że nagłaśnianie przypadków profanacji kościołów może zachęcić innych do popełniania podobnych przestępstw.
Dr Mathieu Lours tłumaczy, że przestępstwa te zwykle popełniane są z pobudek rabunkowych, z głupoty oraz z powodu nienawiści do chrześcijaństwa, jednak brakuje statystyk pokazujących, które z tych trzech motywacji dominują.
Najważniejsze Przypadki Pożarów i Zniszczeń
Tragiczny Pożar Katedry Notre-Dame w Paryżu (2019)
Pożar, który wybuchł 15 kwietnia 2019 roku w katedrze Notre-Dame w Paryżu, był jednym z najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii francuskiego dziedzictwa. Płomienie objęły dach świątyni i znajdującą się na nim sygnaturkę, a później rozprzestrzeniły się na jedną z wież budowli.
Pierwszy alarm pożarowy rozległ się o godzinie 18:20, a katedra została ewakuowana w ciągu kilku minut. Po ponownym alarmie o 18:43, strażnicy zlokalizowali ogień na dachu. Straż pożarna została wezwana o godzinie 18:51, a jednostki przybyły na miejsce w ciągu 10 minut. W akcji gaszenia katedry brało udział blisko 400 strażaków. Pożar ugaszono 16 kwietnia około godziny 4:00.
Pożar katedry Notre-Dame doprowadził do nieoczekiwanego odkrycia, naukowcy są zszokowani
Mimo ogromnych zniszczeń, główna konstrukcja budowli oraz dwie wieże, a także trzy rozety z XII i XIII wieku ocalały. Najcenniejsze zabytki zostały w porę wyniesione. Jednak dach świątyni doszczętnie spłonął, zaś zbudowana w XIX wieku według projektu Eugène’a Viollet-le-Duca sygnaturka uległa zawaleniu. Zniszczone zostały również fragmenty kamiennego sklepienia w nawie głównej, na jej skrzyżowaniu z transeptem oraz w północnej części transeptu, a także XIX-wieczne górne witraże w szczytach transeptu. Pożar katedry spowodował uwolnienie do atmosfery 460 ton ołowiu.
Prezydent Emmanuel Macron już w dniu pożaru zapowiedział odbudowę katedry. W związku z tym osoby prywatne, przedsiębiorstwa oraz francuskie i zagraniczne instytucje zadeklarowały pomoc finansową. Dr Lours uważa, że 5 lat to możliwy przedział czasowy ukończenia rekonstrukcji, i jak do tej pory zaplanowane prace są wykonywane i wszystko idzie dobrze. Iglica zostanie odbudowana zgodnie z oryginałem. Francja ma duże doświadczenie w odbudowie gotyckich katedr; w czasie pierwszej wojny światowej zostały poważnie zniszczone trzy katedry: w Reims, Noyon oraz Soissons, a wszystkie trzy zostały dobrze zrekonstruowane.
Celowe Podpalenie Katedry w Nantes (2020)
Celowe wywoływanie pożarów w kościołach we Francji nie jest nowym zjawiskiem. Najgłośniejsze celowe podpalenie katolickiej świątyni miało miejsce w 2020 roku - mieszkający we Francji imigrant, pochodzący z Rwandy, podłożył wówczas ogień pod katedrę w Nantes. Mężczyzna oskarżony jest również o zamordowanie księdza Oliviera Maire’a w 2021 roku. W pożarze tym spłonął obraz Hipolita Flandrina, a dr Lours przypomina, że minister kultury szacuje, iż jej odbudowa po pożarze wyniesie 3 lata, a przed rozpoczęciem prac rekonstrukcyjnych należy dokładnie oczyścić świątynię z pyłu.
Serie Podpaleń w 2024 Roku
Od początku 2024 roku wzrosła liczba celowych podpaleń, co wzbudza szczególny niepokój.
- Kościół Saint-Hilaire-le-Grand w Poitiers: Na początku października obiektem celowego podpalenia stał się średniowieczny kościół Saint-Hilaire-le-Grand w Poitiers, wzniesiony nad grobem Ojca Kościoła z IV wieku. Był to już trzeci w tym roku akt wandalizmu wymierzony w kościoły w Poitiers. Dzięki szybkiej reakcji straży pożarnej konstrukcja X-wiecznego kościoła nie została uszkodzona, szkody widoczne są jednak we wnętrzu świątyni.
- Kościół Niepokalanego Poczęcia w Saint-Omer: Miesiąc przed pożarem kościoła w Poitiers podłożono ogień w kościele w Saint-Omer niedaleko Calais. W kościele, w którym niedawno przeprowadzono gruntowną renowację, spłonął dach wraz z iglicą. O celowe wywołanie pożaru oskarżony jest recydywista, który niedawno wyszedł z więzienia, posiadający w swojej kartotece 26 wyroków.
- Pożary w Nowej Kaledonii: W Nowej Kaledonii od lipca 2024 roku w wyniku celowych podpaleń zostało częściowo bądź całkowicie zniszczonych sześć kościołów.
Incydenty w Kościołach Desakralizowanych i Zamkniętych
Problem pożarów dotyka również budynków, które nie pełnią już funkcji sakralnych lub są zamknięte.
- Kościół Notre-Dame w Roubaix (2025): Kościół Notre-Dame w Roubaix, położony w północnej Francji, doświadczył pożaru w nocy z 3 na 4 sierpnia 2025 roku. Zdarzenie to miało miejsce w godzinach nocnych, a strażacy szybko opanowali sytuację, zapobiegając większym zniszczeniom, choć ogień uszkodził drzwi kościoła. Kościół, wybudowany między 1842 a 1844 rokiem w stylu neoklasycznym, jest wpisany na listę zabytków historycznych, ale od 2011 roku pozostaje zamknięty i zdesakralizowany. Wcześniejsze incydenty, takie jak włamanie w 2023 roku, podczas którego skradziono rury organów i starożytne żyrandole, wskazują na problemy z bezpieczeństwem obiektu. Pożar mógł być celowym aktem podpalenia, jednak dokładna przyczyna pozostaje nieustalona, a miasto Roubaix złożyło skargę, co może prowadzić do dalszego śledztwa. Incydent wywołał oburzenie wśród lokalnej społeczności, szczególnie w kontekście ochrony dziedzictwa kulturowego i religijnego.
- Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Lourdes: Pożar wybuchł 26 grudnia (rok nieokreślony w źródle) i został odkryty około godziny 7.35 przez zakrystiana. Pożar ograniczał się do krypty, chociaż wnętrze świątyni było silnie zadymione. Według wstępnych danych, mało prawdopodobne jest przypadkowe rozniecenie ognia; śledczy opierają się na dowodach rzeczowych, takich jak przesunięty panel z pleksiglasu i przeniesione kartony użyte do podłożenia ognia. Kościół, zbudowany z inicjatywy księdza Dominique’a Peyramale’a, pozostaje zamknięty dla publiczności do odwołania.
Inne Akty Wandalizmu i Profanacji
Kościoły we Francji i francuskich terytoriach zamorskich coraz częściej padają również ofiarą innych aktów wandalizmu - profanacji, obcinania głów figurom świętych, niszczenia ołtarza itd.
- Kościół Notre-Dame-du-Travail w Paryżu: W lipcu (rok nieokreślony w źródle, lecz w kontekście ostatnich lat) ofiarą wandalizmu padł kościół Notre-Dame-du-Travail w Paryżu - zniszczone zostały organy, znaleziono również obraźliwe napisy oraz figurę Maryi przebitą nożem.
- Kościoły w Nicei: We wrześniu dwa kościoły w Nicei zostały zaatakowane przez bezdomnego mężczyznę.
Wyjaśnione Przypadki: Pożar w Grenoble
W świetle powyższych faktów należy uznać, że choć bardzo prawdopodobne jest, iż we Francji codziennie dokonywane są czyny atakujące chrześcijan, same podpalenia nie są tak częste, jak niektórzy sugerują. Przykładowo, pożar kościoła w Grenoble z nocy z 16 na 17 stycznia (rok nieokreślony) nie został uwzględniony przez „L’Observatoire de la Christianophobie” jako celowe podpalenie. Według informacji pozyskanych przez „France Info”, na obecnym etapie śledztwa nic nie wskazuje na to, że pożar ten wynikał z czynu przestępczego. Najprawdopodobniejszym jego powodem, w opinii prokuratora Erica Vaillanta, było zwarcie w instalacji elektrycznej.
Wyzwania i Perspektywy na Przyszłość
Ochrona i Konserwacja Dziedzictwa
Dr Mathieu Lours od lat apeluje o współpracę merostw, organizacji, fundacji oraz centrów turystycznych z parafiami w celu ochrony zabytków sakralnych. Wskazuje, że "do aktów wandalizmu dochodzi najczęściej w kościołach otwartych, których nikt nie pilnuje. Potrzebujemy zaufanych osób, które pomogłyby chronić świątynie, część z nich mogłaby mieszkać przy kościołach na stałe”. Dodaje również, że monitoring kamer budzi z kolei pytania o etykę nagrywania wiernych podczas modlitwy.
Reakcje Społeczne i Działania
Kontrowersje wokół tematu obejmują debatę na temat przyczyn takich ataków, z niektórymi przypisującymi je napięciom społecznym, migracji i integracji, podczas gdy inni wskazują na brak wystarczającej ochrony ze strony władz lokalnych. W 2023 roku miasto Roubaix uruchomiło apel o zainteresowanie nowymi zastosowaniami dla desakralizowanego kościoła Notre-Dame, ale do 2024 roku nie wybrano żadnego projektu, co może wskazywać na trudności w zarządzaniu tak wartościowym dziedzictwem. Wierni i lokalni aktywiści domagają się odpowiedzi i działań, wzywając do debaty na temat polityki ochrony dziedzictwa, co może prowadzić do większych inwestycji w bezpieczeństwo kościołów w przyszłości.
