Ospa wietrzna jest wysoce zakaźną chorobą wieku dziecięcego, za którą odpowiada wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV - Varicella Zoster Virus), należący do rodziny herpesviridae. Mimo że głównie diagnozuje się ją u dzieci do 10. roku życia, także w starszym wieku można na nią zachorować. Jej najbardziej charakterystycznym symptomem jest swędząca wysypka.
Czym jest ospa wietrzna i jak się objawia?
Ospa wietrzna u dzieci najczęściej ma łagodny przebieg i stosunkowo niskie ryzyko powikłań. Zupełnie inaczej wygląda to w przypadku młodzieży i dorosłych, u których przebieg może być ciężki, a zakażenie obciążone jest dużym ryzykiem powikłań.
Charakterystyka i przebieg choroby
- Źródło zakażenia: Osoba chora na ospę wietrzną lub półpasiec.
- Drogi przenoszenia: Infekcja rozprzestrzenia się najczęściej drogą kropelkową, choć wirus może się także przenosić drogą powietrzną, nawet na odległość kilkudziesięciu metrów. Do zakażeń dochodzi również przez bezpośredni kontakt z płynem surowiczym z pęcherzy.
- Okres inkubacji: Wynosi 10-21 dni (średnio 14), natomiast dłużej - do 28 dni - u osób, które mają obniżoną odporność.
- Okres zakaźności: Zaczyna się już 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki, a kończy, gdy ostatni pęcherzyk przyschnie.
- Odporność: Przechorowanie ospy wietrznej zapewnia trwałą odporność, jednak wirus nie znika z organizmu. Przechodzi w stan uśpienia i „ukrywa się” w zwojach nerwowych. Osłabienie odporności może uaktywnić wirusa i w konsekwencji doprowadzić do rozwoju półpaśca.
Objawy kliniczne
Początkowe objawy ospy wietrznej nie są zbyt charakterystyczne i obejmują ogólne osłabienie, złe samopoczucie, ból głowy oraz gorączkę. Zwykle w drugim dniu gorączki obserwuje się najbardziej specyficzny objaw ospy, czyli wysypkę na całym ciele - na skórze, błonach śluzowych i owłosionej skórze głowy. Zmiany skórne pojawiają się w kilku rzutach, najpierw mają postać plamek, które zmieniają się w grudki, a następnie w pęcherzyki. Pęcherzyki z czasem przysychają i zmieniają się w krostki i strupki. Proces przekształcania się wysypki trwa około 7 dni.
Jodyna na ospę wietrzną: Historia i współczesne rekomendacje
Jodyna, czyli spirytusowy roztwór jodu o stężeniu 3-10%, jest środkiem odkażającym o działaniu bakteriobójczym, wirusobójczym i grzybobójczym. Oprócz jodu i alkoholu etylowego zawiera jodek potasu jako substancję stabilizującą oraz wodę. Mechanizm jej działania polega na denaturacji białek bakterii i grzybów.
Zastosowanie historyczne a obecne wytyczne
Roztwór jodyny o charakterystycznym, ciemnobrunatnym kolorze, wykorzystywany jest do dzisiaj do odkażania niewielkich ran i otarć na skórze. Jodyna w postaci nierozcieńczonej może być stosowana jedynie na nieuszkodzoną skórę, np. do dezynfekcji pola operacyjnego. Historycznie, przed wojną, jodyna zalecana była w leczeniu wielu chorób, w tym grypy, zapalenia płuc, odry, szkarlatyny, a także ospy wietrznej i tyfusu.
Współczesne zalecenia nie przewidują stosowania jodyny w leczeniu ospy wietrznej. W zetknięciu z uszkodzoną skórą, co ma miejsce w przypadku pęcherzyków ospowych, jodyna powoduje pieczenie, ból i silne podrażnienie. Co więcej, stosowanie jodyny na większą powierzchnię uszkodzonej skóry może skutkować zatruciem jodem, ponieważ przy przerwaniu ciągłości skóry jod wchłonie się do wnętrza organizmu. Jodyna nie powinna być stosowana wewnętrznie, gdyż może to doprowadzić do podrażnienia układu pokarmowego, reakcji alergicznych, a nawet zatrucia jodem. Ze względu na intensywne i trwałe zabarwienie skóry może również maskować zmiany zachodzące na skórze i w tkance podskórnej, a przez to opóźnić dostrzeżenie nadkażenia bakteryjnego i rozpoczęcie prawidłowego leczenia.
Jodyna a płyn Lugola
Często mylona z jodyną jest płyn Lugola, który jest roztworem wodnym jodu, w odróżnieniu od jodyny - roztworu alkoholowego. W składzie płynu Lugola, podobnie jak w roztworze jodyny, oprócz jodu i wody, znajduje się jodek potasu, który sprawia, że jod rozpuszcza się w wodzie. Płyn Lugola jest lekiem wydawanym na receptę i może być stosowany doustnie tylko w określonych przypadkach, m.in. w leczeniu schorzeń tarczycy czy do płukania gardła (w postaci rozcieńczonej). Na skórę działa łagodniej niż jodyna.
Prawidłowa pielęgnacja skóry i łagodzenie świądu
Leczenie ospy wietrznej to przede wszystkim leczenie objawowe. Wszelkie dostępne źródła podkreślają konieczność dbania o higienę w czasie choroby. Diagnoza ospy jest stawiana na podstawie wywiadu i występowania charakterystycznej wysypki.
Codzienna higiena i kąpiele
Pamiętaj, że pomimo powszechnego przeświadczenia, w przebiegu ospy bardzo ważne są codzienne krótkie kąpiele lub prysznice. Pilnowanie, żeby skóra była czysta, nie tylko złagodzi świąd, ale pozwoli na uniknięcie wtórnego zakażenia. Jeżeli dopuścimy do nadkażenia zmian, mogą powstać blizny. Woda do mycia powinna być chłodna lub letnia, dzięki czemu skutecznie zmniejszy nasilenie świądu. Do kąpieli możemy dodać nadmanganianu potasu - wystarczy kilka kryształków (lub tabletek) tak, aby woda zabarwiła się na jasnoróżowy kolor. Dobrze jest najpierw rozpuścić kryształki/tabletki w szklance wody, ponieważ nierozpuszczone pozostałości mogą oparzyć skórę dziecka. Można też użyć soli Epsom, która zmniejsza stan zapalny i łagodzi swędzenie.
Po myciu skórę należy delikatnie osuszyć bez pocierania, najlepiej ręcznikami jednorazowymi, aby nie naruszyć pęcherzyków. Nie zapominajmy o skórze głowy! Ważna jest również częsta zmiana pieluch lub bielizny osobistej, ubrania i pościeli. Zaleca się obcinanie „na krótko” paznokci chorego dziecka i zachowanie szczególnej dbałości o higienę rąk, aby zapobiegać powstawaniu zadrapań i zakażeń bakteryjnych. Można założyć dziecku bawełniane rękawiczki, albo przyciąć paznokietki.
Sposoby na ospę wietrzną | Channel Mum
Co stosować na swędzącą wysypkę?
Na początku ospy uczucie swędzenia może być bardzo uciążliwe. Powinniśmy unikać wszelkich mazideł, maści i smarowideł, w tym gencjany oraz białych pudrów płynnych, ponieważ udowodniono, że ich stosowanie zwiększa ryzyko nadkażeń bakteryjnych i maskuje toczące się zakażenia. Wyjątkiem może być początkowy etap choroby, który przebiega z bardzo dużym świądem - wtedy pudry z dodatkiem składnika znieczulającego i mentolu mogą być pomocne.
W razie nasilonego świądu, po konsultacji z lekarzem, można zastosować doustne leki przeciwhistaminowe, takie jak dimetynden (Fenistil), Zyrtec, Allertec, Clemastinum. Czasami wystarczają podobne leki stosowane miejscowo, np. Fenistil żel lub Clemastinum Hasco. Obecnie zalecane są specjalne pianki lub żele chłodzące, które przynoszą ulgę i nie zasłaniają zmian, np. PoxClin CoolMousse, PoxOUT, Virasoothie. Można również smarować miejsca najbardziej zmienione alocitem i maścią z witaminą A. Jedyne co dawano to olejek teatree wymieszany z maścią z witaminą A.
Postępowanie ze zdrapanymi pęcherzykami i bliznami
Jeżeli dziecko zdrapie pęcherzyk, należy przemyć rankę preparatem do odkażania ran z oktenidyną, np. Octenisept lub Neocide, i starać się zabezpieczyć przed ponownym rozdrapaniem. Na świeże blizny po ospie można rozważyć stosowanie (po konsultacji lekarskiej) żeli lub plastrów silikonowych, np. Sutricon, Silaurum lub Sikatris.
Leczenie objawowe i przeciwwirusowe
Oprócz pielęgnacji skóry, ważne jest zarządzanie innymi objawami ospy wietrznej.
Gorączka
W przypadku gorączki zaleca się stosowanie preparatów z paracetamolem. Ibuprofen zwiększa częstość i ciężkość powikłań, dlatego jego podawanie należy skonsultować z lekarzem, jeśli paracetamol nie obniża temperatury.
Leki przeciwwirusowe (acyklowir)
Istnieje lek przeciwwirusowy o nazwie acyklowir, stosowany w leczeniu zakażeń wirusami z grupy Herpes. Nie jest to lek dla wszystkich i ma swoje działania niepożądane. Nie udowodniono korzyści dla podawania acyklowiru u ogólnie zdrowych dzieci z ospą. Lekarz może zdecydować o jego zastosowaniu (doustnie lub dożylnie w razie hospitalizacji) u obciążonych pacjentów, np. z ciężkim przebiegiem, dużym ryzykiem powikłań lub ze współistniejącymi chorobami przewlekłymi. Osoby chorujące na ospę wietrzną powyżej 12 roku życia mają większe ryzyko ciężkiego przebiegu choroby i jej powikłań, dlatego w tej grupie częściej rozważa się leczenie acyklowirem. Lek jest najbardziej skuteczny, gdy podamy go w ciągu 24 godzin od początku objawów.
Nawodnienie i odżywianie
W trakcie każdej choroby należy pamiętać o odpowiednim pojeniu malucha. Gorączkujące dzieci odwadniają się szybciej. Dodatkowo swędzące pęcherzyki mogą lokalizować się w jamie ustnej, co sprawia ból i może powodować niechęć do jedzenia i picia. Pomocne może być proponowanie chłodniejszych napojów i pokarmów, unikanie kwaśnych smaków i/lub podawanie napojów przez słomkę, co nieco zmniejszy drażnienie błon śluzowych jamy ustnej.
Izolacja i profilaktyka
Ospa wietrzna jest niezwykle zaraźliwa - 9 na 10 podatnych osób (czyli dotąd niechorujących lub nieszczepionych) zakazi się po kontakcie. Wystarczy przebywanie w pobliżu chorego lub kontakt z płynem z pęcherzyków.
Izolacja chorego
Osoba chora na ospę powinna być izolowana od innych osób, w szczególności niemowląt, kobiet w ciąży, osób z przewlekłymi chorobami, przez cały okres zakaźności. Dzieci nie powinny uczęszczać do żłobka, przedszkola, chodzić na place zabaw czy imprezy. Chore dziecko, a już szczególnie gorączkujące, potrzebuje odpoczynku w spokojnych warunkach w domu. Wydaje się bezpieczne wyjście dziecka z ospą, ale w dobrym stanie i bez gorączki, do ogródka przy swoim domu, pod warunkiem, że nie spotka tam innych osób. Wietrzenie pomieszczeń znacznie zmniejsza zakaźność dla osób w tym samym pomieszczeniu.
Szczepionka na ospę wietrzną
Najlepszym sposobem na uniknięcie choroby jest szczepienie. Jeżeli doszło do kontaktu z chorym, a nie minęły 3 dni, można jeszcze uratować sytuację poprzez jak najszybsze (do 72 godzin) podanie szczepionki przeciwko wirusowi ospy wietrznej, by uniknąć choroby, a przynajmniej znacznie złagodzić jej przebieg.
Szczepionka jest szczególnie ważna w przypadku kobiet, które planują zajście w ciążę. Jeśli kobieta w ciąży zachoruje na ospę wietrzną, nie tylko grozi jej ciężki przebieg choroby, ale i ryzykuje poronienie lub rozwój ospy wrodzonej u dziecka, która objawia się niską masą urodzeniową, zmianami neurologicznymi, skórnymi, niedorozwojem kończyn, wadami gałek ocznych i upośledzeniem umysłowym.