Miasto Sobótka, położone pod Ślężą, doświadczyło jednego z największych odnotowanych w swojej historii pożarów 4 lipca 1730 roku. Było to wydarzenie o dramatycznych konsekwencjach, które nastąpiło, gdy miasto z trudem podnosiło się po klęskach wojny trzydziestoletniej.
Przyczyny i skala katastrofy
W ówczesnych czasach pożary stanowiły stałe i poważne zagrożenie dla osad. Sprzyjała temu gęsta, drewniana zabudowa, a także ograniczony dostęp do ujęć wody, co znacznie utrudniało walkę z żywiołem. Pożar z 1730 roku uważa się za największy ze wszystkich odnotowanych w historii Sobótki.
Skutki pożaru dla miasta i kościoła
Katastrofa z 4 lipca 1730 roku przyniosła miastu ogromne zniszczenia. Spłonął ratusz miejski, a wraz z nim niemal wszystkie dokumenty i całe archiwum. Pamięć o historii miasta została uratowana dzięki odpisom archiwum kanoników regularnych NMP we Wrocławiu. Ocalały nieliczne zabudowania, wśród nich dom kanclerza klasztornego.
Ofiarą pożaru, oprócz ratusza i wielu domów, stał się także kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła. Południowa nawa kościoła została doszczętnie zniszczona. Prawdopodobnie z ognia ocalała jedynie wieża świątyni.
Architektura Kościoła Parafialnego pw. św. Jakuba Apostoła
Kościół pw. św. Jakuba Apostoła jest obiektem orientowanym, bazylikowym, trójnawowym i czteroprzęsłowym. Został założony na rzucie prostokąta z wielobocznie zamkniętym prezbiterium i nawą północną. Czworoboczną wieżę kościoła wieńczy ostrosłupowy hełm. Na przedłużeniu nawy południowej znajduje się zakrystia, z wtopioną od wschodu klatką schodową. W narożu przy południowej ścianie wieży mieści się klatka schodowa w wielobocznej wieżyczce. Dwie podobne klatki schodowe w cylindrycznych wieżyczkach usytuowano wewnątrz kościoła w narożach wieży oraz naw bocznych. Wieża, nawa północna i prezbiterium są wzmocnione przyporami.
Nawa główna kościoła kryta jest ceramicznym dachem dwuspadowym, który nad prezbiterium przechodzi w wielospadowy. Nawy boczne posiadają dachy pulpitowe. Elewacje świątyni dekorowane są podziałem ramowym z lizen i gzymsu wieńczącego. Otwory okienne ujęto opaskami, natomiast otwory drzwiowe naw i wieży ozdobiono późnobarokowymi portalami, nad którymi umieszczono tablice upamiętniające dzieje kościoła.
Wnętrze kościoła jest sklepione żaglasto, a przęsła wydzielone gurtami wspierają się na półkolistych arkadach międzynawowych. Częściowo zachowała się barokowa dekoracja stiukowa. Na sklepieniu prezbiterium znajduje się kartusz z monogramem IHS, a na ścianie zachodniej nawy głównej kartusz z Barankiem Bożym, monogramem augustianów i datą „1738“. Ołtarz główny pochodzi z około 1730 roku, jest późnobarokowy i zawiera obraz św. Jakuba St. namalowany w 1770 roku przez F.A. Feldera. Ołtarze boczne, również późnobarokowe, datowane są na lata 1730-1740, a ambona manierystyczna na drugą ćwierć XVII wieku. W ścianę nawy północnej wmurowano manierystyczną figuralną płytę nagrobną Salmeny Feder († 1602 r.) oraz barokowe epitafium inskrypcyjne z około 1700 roku Wolfa Henryka von Haugwitz i jego żony Heleny Małgorzaty z Gladisów.
Kościół otacza teren dawnego cmentarza, częściowo ogrodzonego kamiennym murem, który od strony ulicy Kościuszki pełni funkcję muru oporowego. Przed północną elewacją kościoła stoi kamienny krucyfiks z pierwszej połowy XVIII wieku, natomiast przed elewacją południową kolumna koryncka z 1720 roku, zwieńczona posągiem Madonny Immaculaty z końca XIX wieku.
Mur otaczający cmentarz przykościelny, użytkowany do 1818 roku, przetrwał w niezmienionej formie od XVI wieku do 1848 roku, kiedy to został częściowo obniżony i rozebrany. Kościół posadowiono w najwyższym punkcie miasta, na skarpie ujętej rozwidleniem dawnego traktu Dzierżoniów - Wrocław.
Upamiętnienie i zachowanie pamięci
To historyczne wydarzenie podkreśla znaczenie gromadzenia i utrwalania wiedzy o historii miejsc, w których żyjemy. Z tego względu Cyfrowe Archiwum Tradycji Lokalnej w Sobótce (ŚOK/RCKS) kontynuuje apel o dostarczanie fotografii i wszelkich materiałów, które następnie poddawane są digitalizacji.
Konkurs z okazji rocznicy Wielkiego Pożaru
Z okazji 290. rocznicy Wielkiego Pożaru Sobótki, w dniu 5 lipca 1730 roku, ocalali mieszkańcy Sobótki przeżywali dramatyczne chwile. Upamiętniając to wydarzenie sprzed lat, zorganizowano konkurs. Nagrodami były trzy egzemplarze najnowszej książki regionalnej autorstwa p. Jacka Ostrowskiego, pt.: „Wspólna ojczyzna wielu narodów. Historia wybranych miejscowości Masywu Ślęży”, będącej zwięzłą kompilacją wielu interesujących informacji z życia dawnego miasteczka. Odpowiedzi należało przesyłać do 12 lipca 2020 roku. Nagrody otrzymały trzy osoby, które jako pierwsze dokonały poprawnego zgłoszenia, z odbiorem osobistym od 15 do 22 lipca w Bibliotece ŚOK, ul. F. Chopina 25.
