Powstanie i początki miasta
Tereny dzisiejszej Ziemi Ełckiej wchodziły we wczesnym średniowieczu w skład ziem tajemniczego plemienia Jaćwingów. Oni też na wyspie jeziora założyli pierwszą strażnicę. W tym samym miejscu, w latach 1398-1406, Krzyżacy wybudowali mały zamek. Miał on dobre położenie strategiczne oraz stanowił dobre zabezpieczenie okolicznej ludności osiedlającej się koło zamku, ale już w kilka lat po bitwie pod Grunwaldem został zburzony.
Zasadźcą Ełku i pierwszym sołtysem wsi był Bartosz Bratomil. Dzięki korzystnemu położeniu Ełk rozwijał się szybko i wkrótce otrzymał prawa miejskie od wielkiego mistrza Pawła von Russdorfa. Sprawa nadania praw miejskich nie jest zupełnie jasna. Mogło to być w 1435 lub 1445 roku. Często przyjmuje się więc rok 1425, czyli datę założenia wsi.
Pierwsza strażnicę na ziemi ełckiej we wczesnym średniowieczu postawili Jaćwingowie. W języku jaćwieskim słowo „łek” oznaczało białą lilię wodną, która obficie porastała rzekę płynącą przez miasto i dzięki której rzeka zyskała swą nazwę, a od niej miała powstać nazwa miasta „łek”. Z czasem zwrot „we łku” choć nie zmienił swego brzmienia, to jednak zmieniła się jego pisownia na „w Ełku” … i tak według jednego z wielu tłumaczeń powstała nazwa miasta EŁK.
W drugiej połowie XIII w. do zachodnich krańców ziem pruskich dotarły zastępy rycerzy w białych płaszczach z czarnym krzyżem. Krzyżacy wspólnie z książętami polskimi dokonali podboju ziem jaćwieskich. XVII-wieczny historyk pruski Krzysztof Hartknoch przypuszczał, że początki Ełku sięgają 1273 r., kiedy powstać miała umocniona warownia Jaćwingów na wyspie jeziornej. Nie znalazło to potwierdzenia w badaniach historyków i archeologów. Nad jeziorem Ełckim umocnienia krzyżackie pojawiły się prawdopodobnie dopiero w końcu XIV w.
Pierwsza wzmianka łącząca Ełk i fortyfikacje drewniano-ziemne pochodzi z 1390 r. Dokumenty sporządzono w samym Ełku, który nazwano w nich „Lick” i „Lyck”. Jak podaje kronikarz krzyżacki Jan z Posilge w 1398 r. komtur bałgijski, późniejszy wielki mistrz Ulrich von Jungingen, budował „dom (zamek) na Ełku (Licke)”, czyli na jeziorze, a właściwie na dużej wyspie na jeziorze Ełckim.
Nieopodal zamku na brzegu jeziora u ujścia rzeki Ełk powstała osada. W 1425 r. wielki mistrz Paweł von Russdorf nadał osadzie przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim. Wieś prawdopodobnie uległa zniszczeniu w 1433 r. Prawa miejskie Ełku zapisano w akcie lokacyjnym wystawionym pod datą 27 lutego 1445 r. Data roczna jest omyłką, gdyż wystawca dokumentu wielki mistrz Paweł von Russdorf zmarł w 1441 r. Na podstawie badań stwierdzono, że prawidłowy rok nadania praw miejskich to 1435. W przywileju miejskim miastu na prawie chełmińskim nadano 102 łany ziemi i 12 lat wolnizny.
Okres wojen i klęsk
Rozwój Ełku zahamowały konflikty zbrojne Polski i Zakonu. Największych zniszczeń okolica doświadczyła podczas wojny trzynastoletniej. Mieszkańcy Ełku opowiedzieli się po stronie Związku Pruskiego i w 1455 r. wystąpili przeciwko krzyżackiej załodze. Zamek zdobyto i spalono, a garnizon wycięto (oszczędzono jedynie braci zakonnych).
Warownia przechodziła z rąk do rąk. W 1456 r. do zamku powróciła załoga krzyżacka, w 1459 polskie wojska zaciężne wygnały krzyżaków, ale w 1462 r. zamek znowu jest we władaniu Zakonu. Po pokoju toruńskim (1466) osada pozostała w granicach państwa krzyżackiego. Krzyżacy kontynuowali akcję kolonizacyjną.
W XV w. wokół Ełku powstało wiele nowych wsi. Mimo to rozwój głównego ośrodka przebiegał powoli, a czasem się załamywał, bo jeszcze w 1483 i 1511 r. Ełk nazywany był „lichą wioszczyną”, choć posiadał pieczęć miejską.
Zniszczony podczas wojny trzynastoletniej zamek został szybko odbudowany, wzmocniony i powiększony. Dzięki poczynionym staraniom w czasie ostatniej wojny polsko-krzyżackiej wytrzymał szturmy wojsk mazowiecko-polskich i nie został zdobyty.
Miasto kilkakrotnie zajmowały i rabowały wojska mazowieckie. W 1520 r. zamek był oblegany. W marcu tego roku Mazowszanie dwukrotnie bez powodzenia szturmowali warownię, a od połowy czerwca do 7 lipca trwało regularne oblężenie zamku. Rozbudowana po wojnie trzynastoletniej twierdza krzyżacka, dodatkowo ochraniana wodami jeziora skutecznie obroniła się przed atakami i do końca wojny pozostawała w rękach Zakonu.
Po sekularyzacji Prus zamek stał się siedzibą książęcego starosty. Ustało zagrożenie militarne ze strony Polski i Litwy, dlatego warownię stopniowo przebudowano na pałac.
Zniszczone po wojnie miasto powoli odradzało się. Szybszy rozwój ośrodka nastąpił po sekularyzacji Prus. W 1541 r. książę Albrecht Hohenzollern odwiedził Ełk w związku z prowadzonymi z Polską sporem granicznym. Książę wspierał rozwój ośrodka i w 1560 r. przeprowadził odnowienie przywilejów miejskich oraz przyznanie nowych.
Udział ludności polskojęzycznej w tej części Prus i w rejonie Ełku był przeważający i jeszcze długo po sekularyzacji kazania w kościele ełckim prowadzono wyłącznie w języku polskim.
W 1546 r. założono w Ełku szkołę przykościelną z lekcjami w j. polskim, która bardzo szybko osiągnęła wysoki poziom o czym świadczy fakt, że w latach 1549-1580 aż 48 absolwentów szkoły studiowało na Uniwersytecie Królewieckim.
Ełk mimo korzystnej sytuacji ekonomicznej, nie mógł się intensywnie rozwijać z powodu nękających go epidemii dżumy w latach - 1559, 1563, 1653 oraz 1709 i 1710. Wkrótce po trzeciej wielkiej epidemii w czasie potopu szwedzkiego, w 1656 r., miała miejsce pacyfikacja Prus południowych przez wojska pod dowództwem hetmana polnego litewskiego Wincentego Gosiewskiego. Miasto zostało doszczętnie zniszczone, a cały region złupiony. Tereny wokół Ełku zostały całkowicie wyludnione, gdyż większość mieszkańców została porwana w jasyr przez oddziały tatarskie.
W celu pobudzenia rozwoju ośrodka Fryderyk Wilhelm I (Wielki Elektor) w 1669 r. przeprowadził odnowienie praw miejskich i przyznał nowe przywileje, powtórnie dokonał tego aktu Fryderyk III w 1690 r.
W tym okresie miasto miało układ wydłużony wzdłuż głównego traktu zakończonego bramami. Po obu stronach traktu - głównej ulicy - wznosiła się gęsta zabudowa domów drewnianych. W centralnej części przy rozszerzeniu znajdował się kościół parafialny. Z tego miejsca odchodziła w bok droga prowadząca na długi most, łączący miasto z zamkiem. Sam zamek zajmował całą wyspę i otaczał go mur ze strzelnicami.
Drewniana zabudowa miasta zagrożona była pożarami. Klęski takie dotykały miasto m.in. w roku 1688 i 1695. Liczba mieszkańców Ełku nie przekraczała tysiąc. W 1720 r. otwarto szkołę miejską, a w 1764 pierwszą aptekę. W 1800 Tymoteusz Gizewiusz założył w Ełku polskie seminarium nauczycielskie.
Ełk w XIX i XX wieku
Pierwsza połowa XIX w. przyniosła kolejne tragedie. Pożary spowodowały, że Ełk sprawiał wrażenie nowego miasta. Nie było tu żadnego wcześniejszego zabytku. W roku 1868 nastąpiło otwarcie linii kolejowej Ełk - Królewiec.
Lata I wojny światowej przyniosły miastu kolejne klęski. Ełk znalazł się na linii frontu. Trzykrotnie dostawało się w ręce Rosjan. Na skutek bombardowań zniszczone zostało całe śródmieście.
Ełk z początku XIX w. nie różnił się wiele od miasta z drugiej połowy XVII w. Nadal przeważały drewniane budynki. Ludność w mieście była głównie polska. Ełk był również ważnym ośrodkiem ruchu mazurskiego.
Działały polskie organizacje społeczne m.in. pod koniec 1896 powstała Mazurska Partia Ludowa, a w grudniu 1923 - Masurenbund (Związek Mazurów). W latach 1842-1850 wydawano tu pismo Przyjaciel Ludu Łecki, a w latach 1896-1902 Gazetę Ludową, redagowaną w języku polskim i przeznaczoną dla ludności mazurskiej. Wydawano również polskie książki. Ełk był rodzinnym miastem znanego mazurskiego poety Michała Kajki, któremu wystawiono w mieście pomnik w 1958 w stulecie jego narodzin.
Impulsem do rozwoju gospodarczego miasta stało się otwarcie w 1885 r. linii kolejowej, która połączyła Ełk z Piszem i Olsztynem. W latach 1893-1894 wybudowano drugi tor na odcinku Ełk - Korsze, a wiosną 1914 r. została oddana do użytku kolej wąskotorowa Ełk - Turowo.
Wszystkie te przedsięwzięcia spowodowały, że Ełk stał się ważnym węzłem kolejowym prowincji wschodniopruskiej, a rozwój aglomeracji uwarunkowała konieczność budowy infrastruktury technicznej miasta. W 1910 na Jeziorze Ełckim powstaje nowy żelbetowy most Suermondt-Brücke. Na przełomie XIX i XX wieku miasto otrzymało nowoczesną kanalizację, gazownię, a w 1912 r. w Ełku było 700 numerów telefonicznych.
Miasto zaczęło rozwijać się wzdłuż obecnych ulic Mickiewicza, Armii Krajowej i Wojska Polskiego. Po zakończeniu działań wojennych podjęto odbudowę. Pojawiły się nowe fabryki maszyn, tartaki, cegielnie i karczmy. W okresie międzywojennym w Ełk był siedzibą Konsulatu Polskiego.
W 1945 r. o Ełk toczyły się zaciekłe walki. 24 stycznia 1945 opustoszałe miasto zdobyły wojska radzieckie. Po zajęciu Ełku czerwonoarmiści dokonali grabieży oraz umyślnego niszczenia budynków. Zniszczeniu uległo blisko 50% zabudowy. 6 kwietnia 1945 zdewastowane miasto zostało przekazane administracji polskiej.
Po wojnie Ełk był wyludnionym miastem powiatowym. Zasiedlono go głównie mieszkańcami z okolicznych powiatów (np. z terenów zabużańskich). W 1992 roku Ełk stał się siedzibą Diecezji.
Rozwój infrastruktury i nowe inwestycje
W 1971 r. sporządzono akt erekcyjny pod budowę szkoły przy ul. Królowej Jadwigi. 30 marca 1971 r. oddano do użytku ostatniego bloku w ramach budowy tzw. osiedla „Kopernik”. W 1971 r. nastąpiło przeniesienie zajęć Zespołu Szkół Zawodowych Centrali Rolniczej Spółdzielni „Samopomoc chłopska” (obecnie Zespół Szkół nr 5) do nowego budynku przy ul..
W latach 1972-1974 przebudowano ul. Marii Konopnickiej. Od 16 do 25 lipca 1973 r. odbyły się w Ełku 29. Dni Kultury Chrześcijańskiej. 10 września 1973 r. w Ełku zakończył się drugi etap 34. Festiwalu Pieśni Maryjnej. 11 września 1973 r. w Ełku zaczął się trzeci etap 34. Festiwalu Pieśni Maryjnej. Ełk pod względem populacji zostaje wyprzedzony przez Łomżę i Suwałki, wszystkie trzy miasta mają po ok. 30 tys. mieszkańców.
W 1974 r. powstała Szkoła Podstawowa nr 3 im. Adama Mickiewicza. W 1974 r. rozpoczęto budowę osiedla im. Słowackiego. W 1985 r. wybudowano dwa pierwsze bloki mieszkalne przy ul..
W październiku 1985 r. oddano do użytku Ośrodek Sportów Wodnych przy ul. 11 Listopada. Oddano do użytku budynek przy ul. Grodzieńskiej 10 na osiedlu Północ II, tzw. „Dom Rybaka”.
1 września 1988 r. powołano Parafię pw. bł. Rafała Kalinowskiego. 1 lipca 1991 r. powołano Parafię pw. Najświętszego Serca Jezusowego. 1 lipca 1991 r. wydzielono z Parafii pw. Najświętszego Serca Jezusowego Parafię pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty obejmującej zasięgiem osiedle Północ I, Parafię pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Apostołów obejmującej Osiedle Północ II, Parafię pw. św. Tomasza Apostoła obejmującej ulicę 11 Listopada i Parafię pw. bł. Rafała Kalinowskiego.
1 września 1988 r. nastąpiła zmiana nazwy Liceum Ogólnokształcącego im. Stefana Żeromskiego na I Liceum Ogólnokształcące im..
21 stycznia 1991 r. powołano Parafię wojskową pw. św. Jana z Dukli. Rozpoczęto generalny remont Katedry św. Wojciecha. 13 maja 1992 r. ustanowiono Katedrę św. Wojciecha. Powstanie Cmentarza Komunalnego nr 2 przy ul..
27 września 1998 r. wmurowano kamień węgielny pod budowę Kościoła pw. św. Rafała Kalinowskiego. 8 czerwca 1999 r. wizyta papieża Jana Pawła II, na mszy w Ełku był obecny m.in. Jego Świątobliwość. Zakończenie remontu Katedry św. Wojciecha.
8 czerwca 1999 r. odsłonięto pomnik Jana Pawła II według projektu prof. Władysława Dajczaka. Renowacja obelisku przy ul. Króla.
20 stycznia 2005 r. powołanie katolickiej parafii św. Faustyny Kowalskiej. 21 sierpnia 2007 r. na ełckiej plaży miejskiej odbył się największy w historii miasta koncert - Hity na czasie, z udziałem przeszło 40 tys. osób, a transmisję na żywo w TVP2 oglądało ok. 1,5 mln widzów.
12 maja 2009 r. początek budowy nowego Kościoła pw. bł. Jerzego Matulewicza. W grudniu 2009 r. oddanie do użytku zmodernizowanej kamienicy przy ul. Mickiewicza.
16 września 2011 r. przez ulice 11 listopada, Wojska Polskiego, Mickiewicza, Dąbrowskiego, Armii Krajowej, Kilińskiego oraz Grajewską przebiegła trasa trzeciego etapu 65. Tour de Pologne. 13 września 2012 r. uroczyste otwarcie inwestycji „Budowa, rozbudowa i modernizacja bazy szkolnictwa zawodowego gastronomiczno-hotelarskiego z dostosowaniem do standardów unijnych w Zespole Szkół nr 6 im..
16 października 2015 r. uroczyste otwarcie Sali Królestwa Świadków Jehowy przy ul. Konopnickiej. 31 marca 2016 r. miasto liczyło 59 044 mieszkańców i jest 76. gminą w Polsce pod względem liczby ludności.
W maju 2017 r. podpisanie umowy partnerskiej z rosyjskim miastem Oziorsk. Zmiana wezwania parafii św. Faustyny Kowalskiej na bł. Jerzego Matulewicza. W grudniu 2017 r. likwidacja Skweru Zesłańca Sybiru przy ul..
23 maja 2018 r. nadanie Szkole Podstawowej nr 5 im...
7 czerwca 2019 r. Jan Paweł II został patronem Ełku, mszę św. odprawiono w Katedrze pw. św. Wojciecha.
16 listopada 2019 r. poświęcenie i uruchomienie Cmentarza Komunalnego nr 3 w Bartoszach koło Ełku. W pierwszym etapie przygotowano teren do pochówków o powierzchni 1,5 ha, na którym udostępniono łącznie 5 tys. miejsc grzebalnych, w tym 60 miejsc w kolumbariach.
Od 9 grudnia 2019 r. pierwsza przysięga wojskowa żołnierzy formowanego w Ełku 44 batalionu lekkiej piechoty wchodzącego w skład 4 Warmińsko-Mazurskiej Brygady Obrony Terytorialnej im. kpt. Gracjana Fróga ps. „Szary”.
Nowa kaplica przy katedrze
Imponująca świątynia powstaje przy ełckiej katedrze. Znajdą się tam krypty dla biskupów, pośrodku na dachu stanie pięciometrowy, szklany krzyż. Budowla, od posadzki aż po dach kopuły, ozdobiona będzie witrażami. Budowa nowej kaplicy przy ul. Kościuszki rozpoczęła się w lipcu ubiegłego roku.
Kaplicę zaprojektował znany architekt Andrzej Chwalibóg, autor m.in. projektu katedry rzymskokatolickiej w Irkucku, uznanej za najlepszą realizację w Rosji w roku 2000. W budynku, oprócz ośmiu krypt przeznaczonych do pochówków biskupów diecezji ełckiej, znajdzie się również zakrystia. Księża będą się tam przygotowywać do mszy.
„Nasza katedra, jako jedyna w Polsce, nie ma miejsca pochówków biskupów diecezjalnych” - mówi Marek Janowski, proboszcz parafii katedralnej w Ełku.
Patronem kaplicy jest błogosławiony Jan Paweł II, który odwiedził parafię w czerwcu 1999 roku. „Mamy do spłacenia pewien dług, jako parafianie kościoła katedralnego, gdzie modlił się osobiście Jan Paweł II. Ojciec Święty przecież pielgrzymował do nas, tu do Ełku. Tym upamiętniającym wotum jest kaplica jego pamięci” - tłumaczy ks. proboszcz.
Nie wiadomo kiedy zakończy się budowa kaplicy, wszystko uzależnione jest od funduszy. O kosztach ks. proboszcz Janowski nie chce rozmawiać. „Świątynia powstaje dzięki darom naszych parafian, ale nie tylko. Każdy może złożyć ofiarę na budowę kaplicy” - tłumaczy ks. proboszcz.
Kaplica przy Seminarium Duchownym
Oprócz świątyni przy katedrze, powstaje także kaplica przy Seminarium Duchownym przy ul. Kościuszki. Znajdzie się tam również biblioteka i czytelnia. „Stan surowy już jest, okna są wstawione. Trwają prace wewnątrz budynku. Kaplica przy seminarium ma służyć klerykom.”
„Mamy około 30 tys. książek, trzeba je skatalogować. Działy w bibliotece będą różne, nie jest to tylko literatura teologiczna. Na piętrze znajdą się również stoiska z komputerami” - tłumaczy ks. proboszcz.
Nowa świątynia na osiedlu Jeziorna
Oprócz dwóch kaplic w mieście powstaje jeszcze jedna, na os. Jeziorna. „Fundamenty są już wylane. Obecnie fachowcy składają kaplicę, która przyjechała do nas z Augustowa. Mam nadzieję, że pierwsza msza będzie tam odprawiona 22 października” - tłumaczy Tadeusz Białous, ks. proboszcz parafii bł. Jana Pawła II, przy ul..
Przez wiele lat katolicy mieszkający na jednym z największych ełckich osiedli - Jeziorna, należeli do parafii pod wezwaniem św. Rafała Kalinowskiego. Jednak niedawno zostali podzieleni. Kaplica, która powstaje na os. Jeziorna stanie tam tymczasowo. Później na jej miejscu wybudowany zostanie kościół.
Pożar w galerii handlowej
We wtorek (11 kwietnia) późnym wieczorem wybuchł pożar w galerii handlowej w Ełku (woj. warmińsko-mazurskie). Według policji nie ma informacji, by ktoś ucierpiał w tym pożarze.
„Bardzo współczuję wszystkim, których dotknęła ta tragedia” - napisał w mediach społecznościowych Tomasz Andrukiewicz, prezydent Ełku. Palił się dach galerii handlowej w Ełku.
Rzecznik warmińsko-mazurskiej straży pożarnej st. kpt. Grzegorz Różański poinformował PAP w nocy z wtorku na środę (11/12 kwietnia), że pożar w galerii handlowej przy ul. Mickiewicza w Ełku jest już opanowany i trwa dogaszanie. Zgłoszenie o pożarze wpłynęło kilkanaście minut po godz. 22. Ogień objął dach o wymiarach 75 m na 15 m. Do akcji gaśniczej skierowano strażaków z dwóch powiatów i grupę operacyjną komendanta wojewódzkiego PSP.
„Na tę chwilę nie mamy informacji, żeby jakaś osoba została poszkodowana w tym pożarze” - przekazała PAP mł. asp. To drugi już duży pożar na Mazurach w ostatnim czasie. W lany poniedziałek (10 kwietnia) pożar wybuchł w miejscowości Bartlewo, w hotelu Galindia.
Do pożaru odniósł się w nocy w mediach społecznościowych prezydent Ełku Tomasz Andrukiewicz. „W budynku nikogo nie było” - napisał. Jak relacjonował, „dach spłonął momentalnie w niecałe pół godziny, pomimo szybkiej akcji straży, ale ogień nie przedostał się na niższe kondygnacje”. Prezydent Andrukiewicz przypomniał, że wcześniej w tym miejscu mieścił się szpital. Po zrewitalizowaniu budynek przeznaczono na galerię handlową.
„Bardzo współczuję wszystkim, których dotknęła ta tragedia” - napisał Andrukiewicz.
Historia pożarnictwa w Ełku
Pierwsze wzmianki o organizacji straży pożarnej w Ełku sięgają końca XIX wieku. Pożary, które nawiedzały miasto, wymusiły utworzenie zorganizowanej formacji. W 1878 roku powołano w Ełku straż ogniową (Feuerwehr). Początkowo wyposażenie było skromne: kilka drewnianych beczek, sikawka ręczna, węże gaśnicze, drabiny i wiadra. Strażaków zwoływał alarmowy gong.
Z biegiem czasu wyposażenie straży ulegało poprawie. Położenie wodociągu w mieście znacznie usprawniło działania gaśnicze. Podczas I wojny światowej miasto znalazło się na linii frontu, co spowodowało znaczne zniszczenia, w tym śródmieścia.
Po II wojnie światowej, początki ełckiego pożarnictwa datuje się na kwiecień-maj 1945 roku. Kluczową rolę w rozwoju ochrony przeciwpożarowej odegrał ppor. Józef Nazarko, który założył jednostki OSP i przekształcił Wojewódzki Ośrodek Wyszkolenia Pożarniczego w Ełku w Szkołę Podoficerską nr 6 (późniejszą Wojewódzką Szkołę Pożarniczą).
Miejska Straż Pożarna w Ełku w latach 40. liczyła od siedmiu do dziewięciu strażaków. W 1956 roku jednostka uzyskała nazwę „Zawodowa Straż Pożarna w Ełku”, a od 1992 roku funkcjonuje jako Państwowa Straż Pożarna.
Obecnie Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Ełku zatrudnia 65 funkcjonariuszy i 2 pracowników korpusu służby cywilnej. Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza specjalizuje się w ratownictwie chemiczno-ekologicznym i rocznie jest wzywana do prawie tysiąca zdarzeń.