Miejscowość Sadków, położona na Dolnym Śląsku, jest miejscem o bogatej historii i dziedzictwie architektonicznym. W jej obrębie znajdują się dwie ważne świątynie: kościół pw. św. Wojciecha oraz kościół filialny pw. św. Jadwigi. Obydwa obiekty, choć w różnym czasie, doświadczyły w swojej historii niszczycielskich pożarów, które na trwałe wpłynęły na ich wygląd i losy.
Kościół pw. św. Wojciecha w Sadkach: Historia i pożar w 1547 roku
Początki parafii pw. św. Wojciecha w Sadkach owiane są legendą, zgodnie z którą na wzgórzu, na którym dziś znajduje się świątynia, miał odpoczywać orszak przewożący do Gniezna największy skarb wczesnopiastowskiej Polski - ciało św. Wojciecha. W orszaku owym cennym relikwiom towarzyszył sam Bolesław Chrobry i to on miał być fundatorem sadkowskiego kościoła.
Tyle legenda, natomiast źródła historyczne po raz pierwszy wzmiankują o kościele w Sadkach w 1411 roku. Miała to być drewniana świątynia. Uległa ona zniszczeniu podczas wielkiego pożaru wsi w 1547 roku. Wkrótce ją odbudowano, o czym wspominają wizytacje, dodając, że znajdowała się tam również przykościelna szkółka. Fundatorem nowej, także drewnianej świątyni był Paweł Samostrzelski. Jako pamiątka po nim przetrwała późnorenesansowa płyta nagrobna z figuralnym wyobrażeniem zmarłego.
Wiek później obiekt był już w złym stanie technicznym, zwlekano jednak z remontem ze względu na niekorzystną sytuację społeczno-ekonomiczną. Piotr Bniński, właściciel pobliskich dóbr samostrzelskich, podjął się niezbędnych prac remontowych. Przystąpiono do nich w 1711 roku i choć przebiegały szybko, nie przyniosły zadowalających rezultatów. Dobór złych materiałów i pośpiech spowodowały, że w niespełna 30 lat po remoncie kościół ponownie groził ruiną.
Z pomocą kolejny raz ruszyli panowie na Samostrzelu i tak w 1748 roku Wojciech Bniński rozpoczął pracę przy wznoszeniu nowego - tym razem murowanego kościoła. Przy obiekcie pracowało kilku architektów, między innymi Merkier ze Szczecinka, odpowiedzialny za przebudowę pałacu Bnińskich w Samostrzelu. Powstała barokowa świątynia o ciekawej architekturze i jednym z cenniejszych zachowanych na Krajnie zespołów wyposażenia wnętrza. Imponujące ołtarze wznosił artysta z Chełmna (lub Chojnic) Efraim Gerlach. Zachwycająca jest również ambona, tego samego autorstwa, z wyobrażeniami alegorii czterech stron świata. Ważna dla historii kościoła jest też kaplica św. Krzyża, w której znajduje się krucyfiks - dar cystersów koronowskich, przekazany do Sadek na prośbę Anny Bnińskiej.
Kościół filialny pw. św. Jadwigi w Sadkowie
Historia i konstrukcja
Kościół filialny pw. św. Jadwigi w Sadkowie stanowi połączenie dawnej XVII-wiecznej, ewangelickiej świątyni o konstrukcji szkieletowej, z dobudowaną od zachodu w latach 1996-97 częścią współczesną, która zastąpiła wolnostojącą, drewnianą XVII-wieczną dzwonnicę, spaloną w 1995 roku.
Istnienie kościoła, a następnie parafii w Sadkowie, potwierdzone zostało po raz pierwszy w 1318 i 1353 roku. Obecny kościół wzniesiony został jako ewangelicki na początku XVII wieku w konstrukcji szkieletowej, z wolnostojącą, drewnianą dzwonnicą o konstrukcji słupowej. Jednoprzestrzenne wnętrze świątyni nakryto polichromowanym, deskowym stropem, wspartym pośrodku na drewnianym słupie. W 1615 roku wykonano empory i stalle. W 1653 roku kościół rekatolicyzowano.
Znacznie zniszczony, poddany został gruntownemu remontowi na początku XVIII wieku. Odnowiono wówczas wnętrze, pokryto nowymi malowidłami strop i empory oraz prawdopodobnie otynkowano elewacje, które ponownie remontowano w 1838 roku. W 1855 roku przełożono pokrycie dachowe, a w 1894 roku zastąpiono starą, drewnianą podwalinę murów granitowym i ceglanym cokołem. W 1897 roku spłonęła zakrystia usytuowana od północy; nową wystawiono od południa. W 1902 roku naprawiono dzwonnicę i dach świątyni. W 1965 roku przeprowadzono ogólny remont kościoła, a w 1978 roku.
Tragiczny pożar w 1995 roku
W nocy z 3 na 4 listopada 1995 roku w kościele filialnym pw. św. Jadwigi wybuchł pożar, który całkowicie strawił wolnostojącą XVII-wieczną dzwonnicę. Ogień objął także więźbę i pokrycie dachowe nawy oraz prezbiterium. Częściowo spłonął też polichromowany strop, którego malatura uległa w znacznym stopniu wypłukaniu w czasie akcji ratowniczej.
Odbudowa po zniszczeniach
W latach 1996-1997 kościół został odbudowany z zachowaniem murów obwodowych, po ich usztywnieniu i wzmocnieniu żelbetową konstrukcją ramową. Współczesna część, dobudowana od zachodu w tych samych latach, zastąpiła spaloną dzwonnicę. Kościół filialny pw. św. Jadwigi w Sadkowie został wpisany do rejestru zabytków 22 sierpnia 1966 roku pod numerem rejestrowym 1805.
Kontekst Lokalizacji - Sadków
Informacje historyczne o miejscowości
Miejscowość Sadków wzmiankowano po raz pierwszy w dokumencie księcia Henryka IV wrocławskiego z 1279 roku. Pierwsza rezydencja w Sadkowie, w formie renesansowego dworu nawodnego, została wzniesiona w drugiej połowie XVI wieku. W latach 1714-1945 dobra rycerskie w Sadkowie były własnością rodziny von Rothkirch. Siedziba rodu von Rothkirch została zniszczona w wyniku pożaru w 1739 roku.
Rezydencja została odbudowana w latach 1739-1744 w formie barokowego pałacu. Pod koniec osiemnastego stulecia budynek został przekształcony w stylu klasycystycznym. Kolejne przebudowy miały miejsce w XIX i XX wieku. Po 1945 roku majątek w Sadkowie przejęło państwo polskie. Folwark i pałac przekazano w zarząd Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu. Rezydencję wykorzystywano jako budynek mieszkalny i biurowy, a część pomieszczeń pałacu zajmowała również szkoła.
W latach siedemdziesiątych XX wieku na bazie gospodarstwa w Sadkowie utworzono Stację Hodowli Roślin, specjalizującą się w uprawie buraka cukrowego. W pałacu przeprowadzano bieżące remonty (m.in. w 1949 i 1972 roku), a w 1988 roku wymieniono pokrycie dachu i otynkowano elewacje. Po zmianach ustrojowych 1989 roku gospodarstwo znalazło się w zasobach Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. W 1995 roku zabudowania gospodarcze wraz z pałacem zostały wydzierżawione, a następnie sprzedane holenderskiej firmie rolniczej. Obecnie dawny folwark w dalszym ciągu jest wykorzystywany, a pałac pełni funkcję siedziby firmy.
Inne zabytki i dojazd
Teren wokół pałacu jest ogrodzony, brak możliwości zwiedzania, zabudowania można zobaczyć tylko z większej odległości. W pobliżu pałacu znajduje się kościół i zaniedbane mauzoleum rodziny von Rothkirch, wzniesione w stylu klasycystycznym w 1792 roku.
Do rejestru zabytków w Sadkowie wpisano:
- Kościół filialny pw. św. Jadwigi (22.08.1966r., nr rej.: 1805)
- Zespół pałacowy: pałac (22.08.1966r., nr rej.: 1806) i park (24.07.1976r., nr rej.: 365/W)
W ewidencji zabytków znajdują się również: kaplica grobowa, cmentarz katolicki, oficyna pałacowa (ul. Sadowa 6), zabudowania folwarczne oraz domy mieszkalne - dawne czworaki.
Dojazd komunikacją publiczną do Sadkowa zapewniają autokary prywatnego przewoźnika (Anita Przewozy Osobowe) kursujące między innymi z Kątów Wrocławskich, Maniowa i Wrocławia. Ze względu na możliwość znalezienia przesiadki polecam dojazd przez Wrocław. Podróżującym samochodem proponuję jechać z Gliwic autostradą A4 w kierunku Legnicy do węzła Pietrzykowice (niestety w przyszłości będzie zlikwidowany), następnie lokalną drogą do Pietrzykowic i DK347 w stronę Kątów Wrocławskich. Ta ostatnia trasa prowadzi przez Sadków. Pałac położony jest w centralnej części miejscowości, przy ulicy Sadowej. Odległość z Gliwic w jedną stronę wynosi około 175 km.