Żagań, miasto o bogatej historii, skrywa w swoich murach wiele cennych obiektów sakralnych, które na przestrzeni wieków doświadczały zarówno rozkwitu, jak i zniszczeń, w tym dramatycznych pożarów. Te wydarzenia często prowadziły do znaczących przebudów, kształtując ostateczny wygląd i charakter żagańskich świątyń oraz klasztorów.
Poaugustiański Zespół Klasztorny - Historia i Wpływ Pożarów
Usytuowane w północno-zachodniej części zespołu staromiejskiego założenie dawnego opactwa augustianów składa się z monumentalnej bryły kościoła, budynku klasztoru, konwiktu i spichlerza. Budowle otaczają wieloboczny dziedziniec, a konwikt przylega do miejskich murów obronnych. Zespół ten, będący obiektem o dużej wartości historycznej, wzbudza wielkie zainteresowanie turystów.
Początki i Rozwój Opactwa Augustianów
Zakonników reguły św. Augustyna sprowadził książę Henryk Brodaty najpierw do Nowogrodu Bobrzańskiego w 1217 roku. Dopiero w roku 1284 zakonnicy przenieśli się do Żagania i przejęli kościół parafialny. Budynki plebani stały się tymczasową siedzibą zakonu. Papież Bonifacy VIII bullą z 1295 roku objął klasztor opiekę. Darowizna księcia Konrada z 1299 roku poszerzyła jeszcze zespół zabudowy klasztornej, której tymczasowy charakter trwał do początku XIV wieku, kiedy rozpoczęła się budowa klasztoru z prawdziwego zdarzenia. Kościół, który przejęli augustianie, został zbudowany już w 1183 roku, podczas rządów piastowskiego księcia Bolesława I Wysokiego. Pierwsza źródłowa wzmianka świątyni jest umieszczona na dokumencie biskupa Tomasza II, określającego wielkość archiprezbiteriatów: krośnieńskiego i żagańskiego, z 1272 roku. Klasztor już wtedy był bardzo znany na Śląsku z posiadania bogatego księgozbioru. Początkowo manuskryty i dokumenty przechowywano w zakrystii. W XIV wieku trafiły do specjalnej szafy bibliotecznej, a rozrastające się zbiory wymusiły budowę dedykowanej biblioteki.
Pożary w Dziejach Kościoła Wniebowzięcia NMP
W drugiej połowie XIV stulecia kanonicy regularni św. Augustyna wybudowali bazylikę o trzech nawach. Dzieje świątyni naznaczone były kilkoma pożarami. Po pożarach w latach 1472 i 1486 świątynia została odbudowana jako kościół halowy. Kościół został mocno przebudowany w 1515 roku, kiedy dodano nową wieżę i podwyższono nawę główną. W przeszłości klasztor i kościół kilka razy przechodził na krótki czas w ręce ewangelików.
Szczególnie dotkliwy był wielki pożar miasta i klasztoru w 1730 roku, który spowodował ogromne zniszczenia. W jego wyniku podjęto wielką przebudowę całego kompleksu klasztornego, nadając mu zachowany do dziś barokowy charakter. Odbudowane wnętrze zostało wyposażone w bogaty wystrój rzeźbiarsko-sztukatorski. Po wielkim pożarze w 1730 roku dwa pomieszczenia biblioteczne odrestaurowano w barokowym stylu. Na spłaszczonych kopułach pojawiły się wspaniałe freski autorstwa Georga Wilhelma Neunhertza. Żagańska biblioteka klasztorna od XV wieku należała do najsłynniejszych na Śląsku, znane było tutejsze skryptorium, w którym pracowali wybitni iluminatorzy, jak Henryk z Gubina czy Marcin z Roudnic.
Architektura i Wystrój po Przebudowach
Najcenniejszym obiektem kompleksu jest kościół pw. Wniebowzięcia NMP, którego zewnętrzna architektura zachowała zasadniczo swój gotycki charakter. Jest to budowla pseudobazylikowa z wyodrębnionym prezbiterium, będącym jej najstarszą częścią wzniesioną z kamienia polnego, trójnawowym korpusem i wieżą w nawie południowej. Bryła świątyni ukształtowana została ostatecznie w wyniku przebudów przeprowadzonych w wiekach XIV, XV i XVI. Najbardziej zmieniającymi ją dodanymi elementami były renesansowa dwukondygnacyjna loggia z arkadowym podcieniem dobudowana od frontu oraz potężny szczyt schodkowy wieńczący fasadę. Z surowością elewacji kontrastuje bogactwo XVIII-wiecznego wystroju i wyposażenia autorstwa śląskich wykonawców według projektu Marcina Franza Młodszego. Korpus nawowy i prezbiterium zachowały gotyckie sklepienia. Wzdłuż nawy północnej biegnie spłycona empora z ażurową balustradą, której kontynuację w przestrzeni prezbiterium stanowi marmoryzowana, wklęsło-wypukła balustrada empory. Górne partie ścian nawy głównej urozmaicają malowane iluzjonistycznie okna. Do barokowego wyposażenia należą przede wszystkim: ołtarz główny i ołtarze boczne, stalle w prezbiterium z 18 obrazami przedstawiającymi żywot św. Najcenniejszym wyposażeniem wnętrza są stalle z 1695 roku i gotycki sarkofag księcia głogowsko-żagańskiego Henryka IV Wiernego.
Od północy do kościoła przylega trójskrzydłowy budynek klasztoru, tworząc z nim jednolitą bryłę. Jego rozplanowanie, poza ingerencją w strukturę południowego skrzydła, pozostało niezmienione. Nieliczne wnętrza zachowały gotycki charakter, głównie kaplica św. Anny w ryzalicie. Na szczególną uwagę zasługuje znajdująca się nad nią biblioteka klasztorna z dobrze zachowanym wyposażeniem, wzmiankowana w źródłach XIV-wiecznych, urządzona po pożarze w 1730 roku w stylu barokowym. Zajmuje ona dwa pomieszczenia, których sklepienia zdobi polichromia Jerzego Wilhelma Neunhertza. Prawdopodobnie on był także autorem malowideł wykonanych w technice en grisaille na ścianach korytarza prowadzącego do biblioteki, jednego z wielu polichromowanych korytarzy w klasztorze. Od północnego zachodu dziedziniec klasztorny zamyka barokowy gmach dawnego konwiktu, powstały w latach 1740-1758 przez scalenie różnych budynków, w tym pałacu opatów. Po południowej stronie znajduje się dawny gotycki spichlerz z XV wieku.
Sekularyzacja i Dalsze Losy Zespołu
Sekularyzacja konwentu augustianów w Żaganiu nastąpiła w 1810 roku. Kościół został zamieniony na parafialny, a w zabudowaniach poklasztornych istniały w XIX wieku: elementarna szkoła katolicka, dom parafialny, plebania oraz królewski sąd powiatowy i więzienie. Po sekularyzacji najcenniejsze dzieła z biblioteki, w tym kronika klasztoru, inkunabuły i starodruki, przejęła Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu.
Kolegium Jezuickie i Kościół Franciszkanów (później Jezuitów)
Od Franciszkanów do Jezuitów
We wschodniej części miasta, w roku 1284, przybyli z Saksonii franciszkanie. Książę Konrad II Garbaty ufundował dla nich kościół, obok którego powstały budynki klasztoru. W XVI wieku, w związku z reformacją, Franciszkanie zostali zmuszeni do opuszczenia miasta w 1539 roku. Świątynia zamknięta przez zwolenników Lutra przeszła w ich ręce. Od 1633 roku gospodarzem świątyni stało się zgromadzenie jezuickie. Sprowadzeni z Głogowa przez księcia Albrechta Wallensteina jezuici mieli za zadanie pokierować w mieście i księstwie akcją kontrreformacji. Na miejscu zrujnowanego klasztoru franciszkanów zbudowali kolegium.
Pożar Kolegium w 1688 roku i Odbudowa
Wzdłuż ulicy Gimnazjalnej widoczna jest okazała, ciągnąca się budowla, będąca niegdyś kolegium jezuitów. Budowa kolegium rozpoczęła się w 1653 roku za panowania w Żaganiu pierwszego z czeskich Lobkowitzów - Wacława. W 1688 roku budynek został zniszczony przez pożar. Na jego miejscu odbudowano południowe skrzydło obecnego barokowego założenia. Autorem projektu był nadworny architekt Lobkowiczów, budowniczy książęcego pałacu - Antonio della Porta. W 1733 roku kolegium powiększono o aulę, a w drugiej połowie XVIII wieku o trzyskrzydłową część północną. W gmachu dawnego kolegium zachowało się kilka pomieszczeń nakrytych barokowym sklepieniem kolebkowym i lunetami. Do najbardziej interesujących wnętrz, pozostałych po kolegium jezuickim, należy dawna sala muzyczna na pierwszym piętrze skrzydła wschodniego, która zachowała wystrój sztukatorski z 1733 roku w postaci pilastrów z ustawionymi na ich głowach wazami oraz płaskorzeźbionych tond w wyobrażeniem sztuk i nauk.
Martyrologia Kościoła Katolickiego – kościół św. Krzyża w Żaganiu
Przemiany Kościoła Jezuitów po Pożarze
Jezuici na nowo wystroili wnętrze świątyni. Po pożarze wnętrza świątyni urządzono w stylu barokowym, a elewację wieży przekształcono w duchu klasycystycznym. Dalsze remonty i przebudowy trwały do końca XVIII wieku.