Wydarzenia z 15 kwietnia 2019 roku w Paryżu, kiedy to pożar objął słynną katedrę Notre-Dame, zszokowały świat. Ta gotycka świątynia, będąca jednym z najważniejszych symboli Francji i europejskiego dziedzictwa, stanęła w płomieniach, wywołując powszechne oburzenie i smutek. Mimo dramatycznej skali zniszczeń, w obliczu tragedii pojawiły się również akty bohaterstwa i niezwykłe zjawiska.
Początek i przebieg pożaru
Pierwsze chwile i akcja ratunkowa
Pożar w katedrze Notre-Dame w Paryżu wybuchł 15 kwietnia 2019 roku. Pierwszy alarm pożarowy rozległ się o godzinie 18:20, a katedra została ewakuowana w ciągu kilku minut. Jeden ze strażników wspiął się na dach, jednak nie znalazł ognia. Ponownie alarm pożarowy zabrzmiał o godzinie 18:43. O 18:49 strażnicy po ponownym sprawdzeniu dachu zlokalizowali ogień, a straż pożarna została wezwana o godzinie 18:51. Jednostki skierowane do walki z żywiołem przybyły na miejsce w ciągu 10 minut od zgłoszenia.
Na fotografiach z początkowego etapu pożaru widać było, że ogień objął górną część budynku, w tym dwie wieże zegarowe. Płomienie szybko rozprzestrzeniły się na całą budowlę, obejmując również wnętrze XII-wiecznej świątyni. Francuska straż pożarna nie wykluczała, że cały budynek może runąć. Pożar trwał już kilka godzin, a do sieci szybko trafiły nagrania przedstawiające moment zawalenia się iglicy świątyni. Akcję gaśniczą utrudniała duża wysokość budynku i specyfika konstrukcji.
W akcji gaszenia katedry Notre-Dame brało udział blisko 400 strażaków. Mimo ich heroicznej walki, pożar udało się opanować dopiero o godzinie 3:00 nad ranem, a całkowicie ugaszono go 16 kwietnia około godziny 4:00. Podczas akcji rannych zostało dwóch policjantów oraz jeden strażak.
Skala zniszczeń
Skalę zniszczeń katedry Notre-Dame trudno było początkowo ocenić. Spłonął dach nad transeptem i długą nawą główną, a znajdująca się na nim XIX-wieczna sygnaturka, zaprojektowana przez Eugène’a Viollet-le-Duca, uległa zawaleniu. Ogień zniszczył około dwie trzecie dachu z dębową autentyczną więźbą dachową. Zniszczone zostały również witraże w górnych częściach budynku oraz fragmenty kamiennego sklepienia w nawie głównej, na jej skrzyżowaniu z transeptem oraz w północnej części transeptu.
Na szczęście udało się ocalić główną konstrukcję budowli, fasadę katedry oraz dwie charakterystyczne wieże, które wytrzymały napór ognia. Ocalały także trzy rozety z XII i XIII wieku. Wypalone wnętrze świątyni ucierpiało, ale najważniejsze elementy zostały uratowane.
Historyczne znaczenie katedry
Katedra Notre-Dame w Paryżu została wzniesiona na wyspie Île de la Cité na Sekwanie. Jej budowę zapoczątkowano wiosną 1163 roku, a prace trwały 180 lat. Zbudowana w stylu gotyckim, katedra przykryta została sklepieniem żebrowym, którego ciężar odprowadzały na zewnątrz liczące po 15 metrów łuki przyporowe. Dzięki temu mury nawy głównej i prezbiterium mogły pomieścić duże otwory okienne, przeszklone kolorowymi witrażami.
Kościół ten był ściśle związany z historią Francji. Stąd wyruszano na wyprawy krzyżowe, tu w 1431 roku Henryk IV, król Anglii, koronował się na króla Francji, a w 1804 roku koronowany był cesarz Napoleon Bonaparte. Tu po zakończeniu II wojny światowej podczas dziękczynnej mszy świętej odśpiewano uroczyste Te Deum, i tu żegnano zmarłego prezydenta Charlesa de Gaulle’a. Podczas rewolucji francuskiej katedra została sprofanowana i przekształcono ją w świątynię Rozumu. Swój obecny kształt i aranżację otoczenia katedra zawdzięcza dziewiętnastowiecznej renowacji, dokonanej przez architektów Jean-Baptiste-Antoine'a Lassusa i Eugène’a Viollet-le-Duca. Ten ostatni, analizując średniowieczne formy, odtworzył pierwotne zdobienia katedry.
Bohaterstwo księdza Fourniera i uratowane relikwie
Działania księdza Fourniera
Podczas pożaru szczególną odwagą wykazał się ksiądz Jean-Marc Fournier, kapelan straży pożarnej Paryża. Strażacy mówili, że ksiądz Fournier "nie okazywał strachu" w czasie akcji. Duchowny był wcześniej kapelanem żołnierzy m.in. w Afganistanie, gdzie przeżył zasadzkę, w której zginęło 10 żołnierzy. Fournier był również wewnątrz klubu Bataclan po ataku terrorystycznym w 2015 roku, gdzie pocieszał rannych i modlił się za zmarłych. Przedstawiciel służb ratunkowych powiedział: "Nie okazywał strachu, gdy szedł po relikwie wewnątrz katedry i gdy upewnił się, że są bezpieczne. Codziennie balansuje na granicy życia i śmierci, nie okazuje strachu".
Ksiądz Fournier, mający 50 lat, posługę rozpoczął w Niemczech, a następnie przeniósł się do departamentu Sarthe we Francji. W 2004 roku został kapelanem francuskich żołnierzy w Afganistanie, z armią spędził łącznie siedem lat. 13 listopada 2015 roku wszedł do klubu Bataclan, który stał się celem ataku terrorystycznego. Modlił się tam za zmarłych i pocieszał rannych, udzielając im zbiorowego rozgrzeszenia.
Cenne relikwie ocalone
Dzięki bohaterskiej postawie księdza Fourniera i sprawnej akcji ratunkowej, udało się uratować najcenniejsze przedmioty ze skarbca katedralnego, które zostały wyniesione natychmiast po wybuchu pożaru. Wśród nich znalazły się najważniejsze relikwie przechowywane w Notre-Dame.
- Korona Cierniowa Jezusa Chrystusa: Najcenniejsza relikwia, która trafiła do Francji w 1238 roku za sprawą cesarza Baldwina II. Przekazał on relikwię francuskiemu królowi Ludwikowi IX Świętemu za uzyskaną pomoc finansową. W paryskiej katedrze celebracja tej cennej relikwii odbywała się w każdy pierwszy piątek miesiąca, a w okresie Wielkiego Postu - w każdy piątek o godzinie 15:00. W Wielki Piątek trwało to przez cały dzień.
- Kawałek Krzyża Świętego: Relikwia przekazana przez polskiego króla Jana Kazimierza, towarzysząca koronacjom królów polskich, poczynając od Władysława Jagiełły.
- Gwóźdź z Ukrzyżowania: Kolejna relikwia Męki Pańskiej.
- Tunicę św. Ludwika, króla Francji oraz kilka cennych kielichów mszalnych.
Ocalały także miedziane posągi apostołów i ewangelistów, które zdemontowano z iglicy tydzień wcześniej ze względu na remont.
Śledztwo i przyczyny pożaru
Prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie nieumyślnego podpalenia świątyni. Wstępnie ustalono, że pożar został prawdopodobnie wzniecony przypadkowo. Główną teorią jest to, że ogień mógł zaprószyć się podczas trwających w katedrze prac renowacyjnych. Zespół biegłych badający przyczyny pożaru ustalił, że źródło ognia powstało w przestrzeni pomiędzy konstrukcją dachu a sklepieniem, bez ingerencji osób trzecich. Zawalenie się konstrukcji dachowej w miejscu łączenia przewodów elektrycznych z trzech zbiegających się instalacji nie pozwoliło jednoznacznie stwierdzić, że do zapalenia się konstrukcji doszło na skutek wadliwej instalacji elektrycznej w obiekcie.
Raporty wskazywały również, że pożar w paryskiej katedrze Notre-Dame miał "potencjalnie związek" z pracami renowacyjnymi.
Fenomen "postaci Jezusa w ogniu"
Relacje świadków
Wśród dramatycznych doniesień o pożarze, pojawiły się również niezwykłe relacje dotyczące rzekomego pojawienia się postaci Jezusa Chrystusa w płomieniach. Jedna z kobiet, 38-letnia Lesley Rowan, zaznaczyła fragment zdjęcia, aby zwrócić uwagę swoich znajomych na jeden konkretny szczegół. Jej zdaniem w płomieniach ukazał się... Jezus Chrystus. "Być może mój umysł płata mi figle, ale ludzie, przyjrzyjcie się temu zdjęciu i powiedzcie, co widzicie" - napisała. Dodała, że "kiedy na nie patrzę, widzę postać Jezusa", i wyraziła nadzieję, że "w tym smutnym czasie może to ukoić ból mieszkańców Paryża i ludzi na całym świecie".
Wiele osób dojrzało sylwetkę w płomieniach, a internet zalały komentarze w stylu: "Toż to Jezus, jak Boga kocham Jezus" czy "widać tam Jezusa, czy zwariowałem?". Niektórzy internauci postać ukazującą się wśród języków ognia interpretowali jako symbol podpalacza, inni jako znak nadziei.
Zjawisko pareidolii
Wielu komentatorów, w tym osoby wierzące, w obliczu trudności z jednoznacznym przyjęciem wizji Jezusa w ogniu, wskazywało na zjawisko pareidolii. Jest to dobrze znane zjawisko psychologiczne, polegające na dopatrywaniu się znanych kształtów lub wzorców w przypadkowych szczegółach, takich jak chmury, cienie, czy właśnie płomienie. Pareidolią tłumaczy się fakt odnajdywania podobizn Jezusa na przypalonej patelni czy Matki Boskiej na zaciekach ścian.
Reakcje na świecie i plany odbudowy
Pożar Notre-Dame wywołał natychmiastową reakcję na całym świecie. Prezydent Francji Emmanuel Macron zmienił swoje plany i pojechał prosto na miejsce pożaru, a już w dniu tragedii zapowiedział odbudowę katedry. Głos w sprawie zabrał nawet prezydent USA Donald Trump, proponując użycie latających cystern z wodą do gaszenia ognia.
Wielu polityków i osobistości z całego świata wyraziło swój smutek i solidarność z Francją. Przewodniczący Parlamentu Europejskiego Antonio Tajani zwrócił uwagę na odwagę strażaków, a liczni liderzy podkreślali, że Notre-Dame jest częścią europejskiego i światowego dziedzictwa.
W związku z zapowiedzią odbudowy katedry, osoby prywatne, przedsiębiorstwa oraz francuskie i zagraniczne instytucje zadeklarowały pomoc finansową. Przewodniczący grupy senatorów partii Republikanie Bruno Retailleau zaproponował ogłoszenie "wielkiej subskrypcji narodowej". Francuska Fundacja Dziedzictwa Narodowego uruchomiła narodową zbiórkę na odbudowę, w odpowiedzi na liczne prośby.
Pożar katedry Notre-Dame doprowadził do nieoczekiwanego odkrycia, naukowcy są zszokowani
Podobne pożary obiektów sakralnych w Polsce
Pożary obiektów sakralnych na dużą skalę zdarzały się również w Polsce, co pokazuje, że takie tragedie, choć rzadkie, są częścią historii budownictwa kościelnego. Oto kilka przykładów:
- Kościół św. Katarzyny w Gdańsku (2006): 22 maja 2006 roku na dachu kościoła św. Katarzyny w Gdańsku pojawił się ogień. W ciągu kilkunastu minut zawaliła się konstrukcja czterech dachów. Ogień zniszczył dach z więźbą, a wnętrze kościoła uległo zalaniu na skutek działań ratowniczo-gaśniczych. O nieumyślne spowodowanie pożaru został oskarżony i skazany dekarz pracujący przy remoncie dachu. Przyczyną było zwarcie instalacji elektrycznej od niefabrycznie reperowanego kabla szlifierki kątowej.
- Kompleks klasztorny w Alwerni (2011): 6 marca 2011 roku doszło do bardzo poważnego pożaru w zabytkowym kompleksie klasztornym w Alwerni. Zniszczenia objęły górne kondygnacje klasztoru (zawalenie części stropów) oraz zalanie wodą wnętrz kościoła i klasztoru. Obiekt nie posiadał systemu sygnalizacji pożaru. Ogień wybuchł w rejonie kotłowni i przedostał się na poddasze, spalając około tysiąca metrów kwadratowych dachu. Prawdopodobną przyczyną było zaprószenie ognia od iskier wydobywających się z przewodu kominowego.
- Kościół pw. Św. Wojciecha w Białymstoku (2013): 15 września 2013 roku wybuchł pożar w kościele pw. Św. Wojciecha w Białymstoku (dawniej ewangelicko-augsburski św. Jana Chrzciciela). Spłonęła i zawaliła się wieża kościoła, a spadające płonące elementy dachu wieży uszkodziły część połaci głównego dachu. Na szczęście udało się sprawnie ewakuować wszystkich wiernych obecnych na porannej mszy i nikt nie ucierpiał.
- Katedra pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Sosnowcu (2014): W nocy z 28 na 29 października 2014 roku doszło do pożaru w sosnowieckiej katedrze. Spłonął dach zabytkowej świątyni i belki konstrukcyjne, a część fresków została zalana wodą. Śledztwo umorzono z powodu braku dowodów wskazujących na podpalenie. Biegli ustalili, że źródło ognia powstało w przestrzeni pomiędzy konstrukcją dachu a sklepieniem, bez ingerencji osób trzecich.
- Kościół pw. Św. Antoniego w Braniewie (2016): 3 stycznia 2016 roku stanął w ogniu kościół pw. Św. Antoniego w Braniewie, wpisany do rejestru zabytków. Spaliła się cała konstrukcja drewniana dachu, który uległ zawaleniu i zniszczył wnętrze kościoła. Uratowano zabytkowe organy i część wyposażenia.
- Katedra pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Gorzowie Wielkopolskim (2017): 1 lipca 2017 roku doszło do pożaru w gorzowskiej katedrze. Wielogodzinny pożar zniszczył górną część wieży, choć dzwony i organy ocalały. Przyczyną było zwarcie w instalacji elektrycznej. Prokuratura postawiła w stan oskarżenia dwóch proboszczów, zarzucając im niedopełnienie obowiązków związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa pożarowego.