Początek nowego roku przyniósł światu dramatyczne wydarzenia. Na japońskim lotnisku Haneda w Tokio doszło do zderzenia dwóch samolotów, co poważnie zagroziło życiu ponad 400 osób. Wydarzenie to, choć tragiczne, stało się również przykładem niezwykle sprawnej ewakuacji, która zadziwiła świat i zyskała uznanie wielu specjalistów.
Dramatyczna kolizja i pożar na lotnisku Haneda
Przebieg zdarzenia
2 stycznia, w drugi dzień nowego roku, światło dzienne ujrzały wiadomości o katastrofie. Około godziny 17:50, już po zmroku, ale przy dobrych warunkach pogodowych i dobrej widoczności, Airbus A350 linii Japan Airlines, o rozpiętości skrzydeł prawie 65 metrów, realizował regularne krajowe połączenie z lotniska w New Chitose. Na pokładzie przewoził 379 pasażerów i dwunastoosobową załogę, a także dwójkę zwierząt domowych.
Drugi samolot, który brał udział w zdarzeniu, był ponad połowę mniejszy Bombardier Dash 8 Japońskiej Straży Przybrzeżnej. Sześciu członków załogi przygotowywało się do startu, by dostarczyć zaopatrzenie do bazy lotniczej w Niigata, na zachodnim wybrzeżu Japonii, dla osób dotkniętych trzęsieniem ziemi.
Lądowanie Airbusa przebiegało sprawnie i bez usterek. Kontrola lotów naprowadzała maszynę na wolny pas lotniska, a sami piloci nie zgłaszali problemów. Później, już po katastrofie, jeden z nich przyznał jednak, że na krótko przed posadzeniem maszyny zauważył na pasie obiekt, który go zaniepokoił. Tym obiektem okazał się ów strażacki Bombardier, który w wyniku błędu pilota straży przybrzeżnej wjechał bez zezwolenia na pas startowy.
Pierwsze chwile po zderzeniu
Niestety, było już za późno. O 17:47, w momencie lądowania, wszyscy trzej piloci Airbusa poczuli silne uderzenie, po czym niemal stracili kontrolę nad maszyną. Mimo wstrząsów za wszelką cenę próbowali utrzymać kurs wzdłuż pasa startowego, by nie uderzyć w inne obiekty. Zapisy z czarnych skrzynek wykazały, że załoga nie była jeszcze świadoma wybuchu pożaru na pokładzie; dopiero pozostali członkowie załogi uświadomili im, że płonie lewy silnik.
Airbus, sunąc po płycie lotniskowej, oddalił się od zniszczonego Bombardiera o prawie kilometr. W wyniku kolizji spowodowano zniszczenie i pożary obu maszyn. Z nagrań udostępnionych w mediach społecznościowych, a także z relacji pasażerów, wynika, że krótko po uderzeniu kabina A350 wypełniła się dymem, a za oknami pojawiły się iskry i pomarańczowe języki ognia. Widać na nich krzyczących, przerażonych pasażerów i powolne wypełnianie się samolotu dymem.
Pożar samolotu w Denver. Silnik stanął w ogniu. Pasażerowie uciekali na skrzydło
Sprawna ewakuacja pasażerów z Airbusa A350
Wyzwania i procedury ewakuacyjne
W obliczu zagrożenia zawiódł system powiadomień dźwiękowych na pokładzie A350. Dwanaście osób personelu pokładowego (głównie stewardes) musiało za pomocą megafonów i krzyku utrzymać porządek wśród niemal 400 pasażerów, wśród których było 43 cudzoziemców i ośmioro dzieci, domagających się natychmiastowej ewakuacji. Zgodnie z zasadami, ewakuacja nie mogła zostać rozpoczęta, póki samolot znajdował się w ruchu. Ponadto, maszyna miała osiem wyjść ewakuacyjnych, po cztery z każdej strony. W razie pożaru niekontrolowane otwarcie choćby jednych z nich od strony zagrożenia mogło spowodować przedostanie się znacznych ilości dymu lub nawet płomieni do środka samolotu. Załoga musiała więc cierpliwie czekać na informację, które drzwi mogą zostać otwarte, co nie było łatwe w obliczu nerwowych reakcji pasażerów. Dodatkowym czynnikiem było wyłączenie świateł w kabinie, co jest wymogiem podczas lotów nocnych, aby wzrok pasażerów przyzwyczaił się do ciemności, ułatwiając orientację po opuszczeniu maszyny.
Rola załogi i zachowanie pasażerów
Gdy nadeszła upragniona informacja, przystąpiono do ewakuacji. Stewardessy nakazywały pozostawić bagaże i kierować się do wyjścia. Przy nadal pracującym prawym silniku i płonącym lewym, wszystkich 367 pasażerów i dwunastu członków załogi ewakuowano zaledwie trzema z ośmiu wyjść ewakuacyjnych. Czternaście osób odniosło lekkie obrażenia podczas ucieczki, a cztery wymagały hospitalizacji. Niestety, nie przeżyły zwierzęta domowe znajdujące się na pokładzie (kot i pies).
Mimo ogromnego stresu załoga bezbłędnie przekazywała pasażerom instrukcje i panowała nad chaosem. Pasażerowie do samego końca siedzieli na swoich fotelach i, co jest niezwykle ważne, porzucili wszystkie bagaże podręczne podczas ucieczki. Jak podały władze, żaden z pasażerów nie opuścił samolotu z walizką albo torbą. Dzięki temu maszyna została sprawnie ewakuowana. Siły i środki Lotniskowej Straży Pożarnej dotarły na miejsce pożaru w ciągu 3 minut, początkowo osłaniając przed płomieniami rozłożone trapy ratownicze, a gdy pokład opustoszał - przeprowadzając bezpośrednie natarcie na pożar.
Czynniki wpływające na sukces akcji ratunkowej
Katastrofa na lotnisku Haneda pokazuje, że aby doszło do katastrofy, musi nałożyć się na siebie kilka czynników, które sprawią, że w tym samym miejscu i czasie coś pójdzie źle. Jednak to samo dotyczy czynników działających na korzyść bezpieczeństwa.
Zaawansowana konstrukcja samolotu Airbus A350
Airbus A350 to jeden z pionierskich komercyjnych modeli samolotów wykonywanych w dużej mierze z materiałów kompozytowych - włókna węglowego, a nie z aluminium lub stopów metali. Są to samoloty o bardzo długim czasie użytkowania, odporności na korozję i lżejsze od standardowych maszyn o około 20% (co powoduje również redukcję zużycia paliwa podczas lotu). Pożar na lotnisku Tokio-Haneda pokazał, że materiał ten dużo dłużej niż w tradycyjnych modelach wytrzymuje wysoką temperaturę, dając pasażerom więcej czasu na ucieczkę.
Rygorystyczne standardy bezpieczeństwa lotniczego
Samoloty pasażerskie, aby uzyskać międzynarodowy certyfikat bezpieczeństwa, muszą spełnić rygorystyczne warunki. Między innymi, w sytuacji katastrofy muszą umożliwić natychmiastową ewakuację pasażerów. Na testach układ przejść i wyjść ma umożliwić pasażerom opuszczenie pokładu w ciągu zaledwie 90 sekund, i to nawet wtedy, gdy połowa wyjść awaryjnych będzie zablokowana.
Czynnik ludzki: kultura i dyscyplina w Japonii
Trzecim, i prawdopodobnie najważniejszym czynnikiem, był czynnik ludzki. Japonia to kraj, w którego skład wchodzi prawie 4 tysiące wysp znajdujących się na styku czterech płyt tektonicznych, a więc w najbardziej aktywnym sejsmicznie i wulkanicznie regionie na świecie. Co dziesiąte trzęsienie ziemi na świecie ma miejsce właśnie tutaj, a kraj bije rekordy ponad 5 tysięcy wstrząsów rocznie. Japończycy często zmagają się również z ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi, takimi jak tajfuny i ulewy.
Ciągłe napięcie, połączone z typową azjatycką kulturą, formuje szczególne cechy charakteru u mieszkańców tych wysp. Japończycy, doświadczając częstych katastrof naturalnych (jak awaria w elektrowni w Fukushimie), wykazują dużą wytrzymałość, cierpliwość oraz silne poczucie wspólnoty. Cechy takie jak dyscyplina, spokój, harmonia społeczna oraz wzajemna lojalność są powszechnie respektowane. Tutaj konformizm i dbałość o interes grupowy mają zdecydowany priorytet nad celami jednostki. Przekłada się to również na codzienność - Japonia ma jeden z najniższych wskaźników przestępczości i uchodzi za jedno z najbezpieczniejszych miejsc na świecie. Regularne przygotowania do występujących zagrożeń, edukacja i efektywne systemy ostrzegania sprawiają, że całe społeczeństwo jest jednym z najlepiej przygotowanych na potencjalne zagrożenia na świecie. Ludzie są świadomi procedur ewakuacyjnych i konsekwentnie reagują na komunikaty władz. Ponadto, po katastrofach mobilizują się wolontariusze, a społeczeństwo kieruje się ideą solidarności, przekonane, że razem pokona trudności. Popularne zawołanie „Ganbare!” oznacza właśnie „Trzymaj się! Dasz radę!”
Mając to wszystko na uwadze, możemy wrócić do katastrofy Airbusa A350 - aby zrozumieć, że lokalizacja zdarzenia miała olbrzymie znaczenie dla jej skutków. Zarówno personel pokładowy, jak i zdecydowana większość pasażerów lotu doskonale zdawali sobie sprawę, że ich przetrwanie zależy od współpracy, dyscypliny i przestrzegania procedur. Ludzie byli bardzo zdenerwowani, ale do samego końca pozostawali posłusznie na swoich fotelach i nikt nie wyciągał bagaży podręcznych. Badania oparte na symulacjach komputerowych potwierdzają, że największe znaczenie dla szybkości ewakuacji z samolotu ma właśnie opanowanie sytuacji i jej prawidłowa organizacja przez załogę. Najlepszą rzeczą, jaką może zrobić pasażer, jest słuchanie poleceń i podporządkowanie się wyśrubowanym procedurom lotniczym, budowanym na tragicznych doświadczeniach wielu dawnych katastrof. Grzegorz Brychczyński, ekspert lotniczy, podkreślił w rozmowie z tvn24.pl, że sprawna ewakuacja była możliwa dzięki wielkiemu profesjonalizmowi załogi oraz samozdyscyplinowaniu narodu japońskiego.
Kontrast: lekcja z katastrofy Emirates w Dubaju
Jako antyprzykład warto wspomnieć zdarzenie o kompletnie przeciwnym zachowaniu ludzi. W 2016 roku doszło do katastrofy podczas lądowania Boeinga 777 linii Emirates w Dubaju. Doszło wtedy do pożaru, który bezpośrednio zagrażał 300 osobom na pokładzie. Niestety, pasażerowie zamiast poddać się ewakuacji, natychmiast wstali z miejsc, by ratować swoje bagaże podręczne. Zachowanie to znacznie opóźniło ewakuację, spowodowało zatory, a ludzie skaczący z walizkami na trapy ratownicze mogli je uszkodzić. To zdarzenie, w przeciwieństwie do Hanedy, pokazuje, jak negatywna panika i brak dyscypliny mogą pogorszyć sytuację.
Przyczyny katastrofy i konsekwencje dochodzenia
Błędy ludzkie i niedociągnięcia techniczne
W wyniku kolizji samolotów ostatecznie śmierć poniosło pięciu członków załogi strażackiego Bombardiera. Jedyną osobą, która przeżyła zderzenie, był jego pilot, któremu cudem udało się wydostać z płonącej maszyny. Wypadek Airbusa A350 był największą katastrofą japońskich linii lotniczych od czasów feralnego lotu 123 w 1985 roku, który zakończył się rozbiciem maszyny w górach i śmiercią 520 osób.
Japońska Rada Bezpieczeństwa Transportu, policja i inne służby przeprowadziły szczegółowe śledztwo. Analiza danych ujawniła, że pilot Bombardiera (który wyszedł z wypadku z poważnymi obrażeniami) nie uzyskał pozwolenia na zajęcie pasa startowego, mimo iż twierdził później, że takie pozwolenie otrzymał. W rzeczywistości kontrola lotów nakazała mu oczekiwać w pobliżu pasa startowego (było to konkretnie wyznaczone miejsce, oznakowane świecącymi liniami i światłami stopu). Dochodzenie wykazało jednak, że w momencie wypadku światła stopu ustawione na jego drodze kołowania nie działały. Ponadto, jak ustalono, Dash 8 nie był wyposażony w tzw. system ADS-B (Automatic Dependent Surveillance - Broadcast), czyli moduł umożliwiający monitorowanie ruchu statków powietrznych w czasie rzeczywistym. System ten prezentuje obraz podobnie jak radar, z tym, że dane o położeniu ustalane są na mapie za pomocą GPS. Każdy statek mający taki system wysyła również informacje m.in. o swoim numerze lotu, położeniu, kierunku lotu i aktualnej wysokości, a także dzieli się tymi danymi z każdym innym statkiem powietrznym w otoczeniu.
W przypadku tego zdarzenia widać wyraźnie splot kilku wydawałoby się niewiele znaczących czynników: niedziałające oświetlenie, niedomówienia między pilotem Bombardiera a wieżą kontroli lotów, brak dodatkowych systemów i w końcu - lądowanie Airbusa akurat w chwili, gdy doszło do przekroczenia pasa startowego przez Dash 8. Czynniki te oddzielnie pewnie nie stanowiłyby większego zagrożenia (zapewne oświetlenie nie działało dłuższy czas, a sam 16-letni Bombardier fabrycznie nie miał systemu ADS-B). Niestety, łącznie stworzyły przepis na katastrofę.
Wprowadzone zmiany i nowe procedury bezpieczeństwa
Na efekty śledztwa nie trzeba było długo czekać. Władze Japonii ogłosiły zaostrzenie przepisów i zmiany procedur dotyczących kontroli ruchu lotniczego oraz instalację nowego systemu radarowego na największych japońskich lotniskach. Już po tygodniu od katastrofy zwiększono liczbę pracowników wież kontroli ruchu, których zadaniem było śledzenie wszelkich potencjalnych wtargnięć na pasy startowe. Zrezygnowano również z informowania pilotów o kolejności startów samolotów. Aby uniknąć niedomówień i pomyłek, konkretne załogi będą jedynie informowane o udzieleniu zgody na start lub jej braku. Dodatkowo wprowadzono nakaz stosowania farb o silnej widoczności na pasach, a światła stopu na drodze kołowania mają być poddawane szczególnej kontroli. Premier Japonii Fumio Kishida nakazał urzędnikom ocenę zniszczeń i wdrożenie nowych rozwiązań.
Analizując zderzenie Airbusa i Bombardiera, uczymy się, że czynniki ludzkie, techniczne oraz społeczne muszą współgrać dla wspólnego bezpieczeństwa. Japońskie podejście do zagrożeń, wzmacniane przez doświadczenia z katastrof naturalnych, stanowi wzór dla całego świata. W tragicznych chwilach współpraca, dyscyplina i bezwzględne przestrzeganie procedur stają się fundamentem, który może ograniczyć skutki nawet najpoważniejszych incydentów. Katastrofa samolotu nad Tokio-Haneda to także bolesne przypomnienie o roli czynnika ludzkiego w bezpieczeństwie lotów. Pomimo zaawansowanej technologii błędy ludzkie i drobne niedociągnięcia mogą mieć tragiczne konsekwencje.