Lublin posiada bogatą historię, która została utrwalona w kadrach wybitnych fotografów oraz amatorów, dokumentujących przemiany miasta na przestrzeni dekad. Kolekcje te stanowią nieocenione źródło wiedzy o architekturze, życiu mieszkańców oraz burzliwych losach regionu.
Dokumentacja fotograficzna miasta w obiektywie Józefa Czechowicza
Z tekstem Poematu o mieście Lublinie są związane zdjęcia wykonane przez Józefa Czechowicza. Na kolekcję składa się 56 fotografii dokumentujących różne miejsca w Lublinie, między innymi Wieniawę, Stare Miasto oraz dzielnicę żydowską. Choć dokładne okoliczności wykonania zdjęć nie są znane, wiadomo, że powstały one późną jesienią 1932 roku lub wczesną wiosną następnego roku.
Wiele zdjęć autorstwa poety dokumentuje miejsca, które na przestrzeni czasu zmieniły swój wygląd lub wręcz zniknęły z mapy miasta. Prace te są przechowywane w Muzeum Narodowym w Lublinie (Oddział Literacki im. Józefa Czechowicza) i stały się punktem odniesienia dla Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN”, który porównał sfotografowane przez Czechowicza obiekty z aktualną sytuacją urbanistyczną.
Świadectwa historyczne: od wojny do odbudowy
Historia miasta to także zapisy trudnych chwil oraz procesów odradzania się. W zbiorach fotograficznych odnaleźć można unikatowe serie:
- Jerzy Krystosik: Choć był fotografem-amatorem, jego seria dziewięciu zdjęć wykonanych na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku stanowi ważne świadectwo zniszczonej zabudowy Lublina tuż po zakończeniu walk o miasto.
- Kolekcje zagraniczne: Jesienią 2007 roku do Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN” dotarła informacja o istnieniu zbioru zdjęć z lubelskiego getta, przechowywanego w Deutches Historisches Museum w Berlinie.
- Marek Adam Jaworski: Jego kolekcja fotografii przedstawia obraz lubelskiego Starego Miasta podczas intensywnej odbudowy w 1954 roku.
Działalność Grupy Zamek i dorobek Edwarda Hartwiga
Ważnym rozdziałem w historii lubelskiej kultury była działalność Grupy Zamek - lubelskiej grupy plastyków niezależnych, współtworzonej w latach 50. przez Stanisława Michalczuka. W 2018 roku Michalczuk przekazał Ośrodkowi „Brama Grodzka - Teatr NN” kolekcję ponad 300 autorskich fotografii dokumentujących działalność grupy oraz ulice Śródmieścia lat 50. i 60.
Nie sposób pominąć dorobku Edwarda Hartwiga, jednego z najwybitniejszych polskich fotografików. Dzięki uprzejmości jego córki, Ewy Hartwig-Fijałkowskiej, do zasobów Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN” trafiła znaczna część dorobku artysty. Wśród 3339 zdjęć szczególną wartość historyczną posiada 134 fotografie wykonane w latach 50., skupiające się na lubelskiej tematyce.
Ewolucja przestrzeni miejskiej
Zmiany w tkance miejskiej najlepiej obrazuje ewolucja kluczowych punktów na mapie miasta. Przykładem jest Plac Władysława Łokietka, którego historia sięga początku XVII wieku. Po decyzji króla Zygmunta III o zasypaniu fos i likwidacji wałów ziemnych przed Bramą Krakowską, przestrzeń ta pełniła funkcję placu targowego. Obecny kształt placu uformował się na początku XIX wieku, w wyniku przebudowy pozostałości spalonego kościoła i klasztoru karmelitów. Ważnym elementem układu komunikacyjnego pozostaje również ulica Bramowa, będąca jedną z najważniejszych arterii Starego Miasta.