Pałac w Otwocku Wielkim i historyczny rozwój Otwocka

Otwock Wielki, malowniczo położony nad Jeziorem Rokola, słynie przede wszystkim z imponującego pałacu, który stanowi jeden z najważniejszych zabytków regionu. Pałac ten, z bogatą historią i zmieniającymi się funkcjami, jest świadectwem przemian społecznych i politycznych na przestrzeni wieków, a jego otoczenie, z uwagi na korzystny mikroklimat, stało się podstawą dla rozwoju Otwocka jako uznanego uzdrowiska.

Historia Pałacu w Otwocku Wielkim

Początki i Architektura Magnackiej Rezydencji

Pałac w Otwocku Wielkim powstał w drugiej połowie XVII wieku, a dokładniej w dziewiątej dekadzie XVII wieku, na sztucznej wyspie na Jeziorze Rokola. Został wzniesiony jako letnia rezydencja dla nowożeńców - Kazimierza Ludwika Bielińskiego, marszałka wielkiego koronnego i podkomorzego nadwornego koronnego, oraz Ludwiki Marianny Morsztyn, córki wybitnego poety Jana Andrzeja Morsztyna. Projekt pałacu przypisywany jest słynnemu architektowi Tylmanowi z Gameren, twórcy Pałacu Krasińskich w Warszawie.

Pierwotnie dwór obronny rodu Bielińskich, pałac przeszedł gruntowną przebudowę na przełomie XVII i XVIII wieku, którą zlecił Franciszek Bieliński, syn pierwszych właścicieli i późniejszy marszałek wielki koronny. To na jego cześć nazwano ulicę Marszałkowską w Warszawie, w uznaniu zasług dla miasta, takich jak brukowanie ulic i wprowadzanie oświetlenia. Za jego czasów, w 1757 roku, rezydencja została rozbudowana o boczne wieże, a prace te nadzorował królewski architekt Jakub Fontana. Pod koniec XVIII wieku, według projektu Jakuba Fontany, dobudowano również dwa skrzydła, połączone z głównym budynkiem arkadowymi podcieniami, oraz dwie owalne wieże z klatkami schodowymi.

Pałac wzniesiono na rzucie prostokąta z dużym ryzalitem od strony ogrodu. W trójkątnym tympanonie fasady frontowej, usytuowanej na północ, znajduje się scena przedstawiająca bachanalia z tańczącymi nimfami i faunami. Nad środkowym oknem głównej osi pałacu widnieje tarcza z herbem Bielińskich „Junosza”, a obok niej personifikacje Siły, Ducha i Mądrości. Nad wejściem głównym umieszczono tablicę z łacińską sentencją, w tłumaczeniu: „Nie chcę aby mniejszy mnie się obawiał, albo większy lekceważył”. Frontowa elewacja jest siedmioosiowa z płaskim, środkowo położonym ryzalitem, zwieńczonym trójkątnym frontonem wypełnionym sceną z radosnych bachanaliów wykonaną z czerwonego stiuku. Dekoracje zewnętrzne okien, również w czerwonym stiuku, zdobią okna pierwszego piętra. Najokazalszą dekorację otrzymały trzy okna w ryzalitach. Środkowe okno w ryzalicie frontowym udekorowano kartuszem herbowym z Junoszą oraz dwiema postaciami po bokach, będącymi alegorią siły i zdrowia. Układ wnętrz był dwutraktowy i symetryczny na każdej kondygnacji. Wejście pałacowe prowadziło przez dużą sień do sali zamkniętej wielobocznie i występującej ryzalitowo w elewacji ogrodowej. Nad nimi w drugiej kondygnacji znajdował się westybul i dwukondygnacyjna sala balowa. Oryginalne wnętrza były dekorowane z wielkim przepychem, a sale wykładano m.in. muszlami. Podczas prac renowacyjnych udało się odrestaurować część dekoracji rzeźbiarskich i malarskich, takich jak portal, kominki i malowidła ścienne o tematyce marynistycznej.

Znani Goście i Kontrowersje

W pałacu w Otwocku Wielkim często bywali znamienici goście. Niejednokrotnie gościł tu król August II Mocny, zapewne decydowały o tym uroda miejsca oraz ustronne położenie, które sprzyjało kuluarowym politycznym spotkaniom. Król Jan III Sobieski również odwiedzał rezydencję. W 1705 roku w pałacu spotkał się z Piotrem I, ówczesnym carem, a później imperatorem. Z pałacem wiąże się także skandal z udziałem córki Bielińskich, Marianny, która była kochanką Augusta II Mocnego. Aby zapobiec skandalowi, Bieliński wydał córkę za mąż za Bogusława Ernesta Denhoffa, ale Marianna, po uzyskaniu rozwodu, udała się za królem do Drezna, gdzie aktywnie mieszała się w politykę.

Upadek i Odrodzenie

Pałac należał do rodu Bielińskich przez kilka pokoleń. Po śmierci Franciszka Bielińskiego majątek odziedziczył jego bratanek, również Franciszek Bieliński. Pod koniec XVIII wieku dobra otwockie zostały oddane w zastaw kasztelanowi Jackowi Jezierskiemu. W XIX wieku pałac często zmieniał właścicieli, co doprowadziło do jego popadnięcia w ruinę, stając się podwarszawską atrakcją turystyczną jako „romantyczna ruina”. Przez krótki czas projektem przywrócenia pałacu do świetności zajmował się Henryk Marconi. W 1827 roku posiadłość kupili Kurtzowie, którzy przeprowadzili remont, a pod ich opieką pałac pozostawał przez trzy pokolenia. Po śmierci ostatniej właścicielki w 1857 roku znowu zaczął niszczeć. Podczas I wojny światowej pałac został zniszczony, a w 1921 roku ponownie przeszedł w posiadanie potomka Jacka Władysława Jezierskiego, pozostając w rękach rodziny Jezierskich aż do upaństwowienia.

Po II wojnie światowej pałac został odbudowany w latach 1947-1958 według projektu Jana Koszczyc-Witkiewicza i stał się siedzibą domu poprawczego dla dziewcząt. W latach 70. XX wieku obiekt został przejęty przez Urząd Rady Ministrów i odrestaurowany z przeznaczeniem na obiekt rządowy, okazjonalnie udostępniany zwiedzającym. W okresie stanu wojennego pałac był miejscem internowania Lecha Wałęsy. W latach 90. XX wieku pałac został przekazany Kancelarii Prezydenta.

Otwock jako Uzdrowisko: Rozwój Miejscowości

Początki i Walory Mikroklimatyczne

Do niezaprzeczalnych walorów przyrodniczych okolic Otwocka dołączyły odkryte pod koniec XIX wieku wyjątkowo dobre warunki mikroklimatyczne. Powietrze w Otwocku było suche, czyste i przesączone aromatem żywicy, co wynikało z geologicznej budowy tych terenów. W 1893 roku Józef Geisler, miejscowy lekarz, dostrzegając korzystny wpływ mikroklimatu na dolegliwości dróg oddechowych, uruchomił w Otwocku pierwsze nizinnie położone sanatorium dla „piersiowo chorych”, otwierając tym samym nowy rozdział w historii późniejszego miasta.

Sanatorium dra Geislera zajmowało przestrzeń 6 morgów i składało się z 8 budynków, w tym willi lekarza, zakładu hydropatycznego, mleczarni, kumysarni, internatu z 20 pokojami dla chorych, sali jadalnej, czytelni, sali bawialnej, gabinetu lekarskiego, kotłowni, domu dla służby, kuchni oraz werandy służącej zimą za leżalnię. Wszystkie budynki, oprócz kotłowni, były drewniane. Pokoje dla chorych były duże, z weneckimi oknami, o powierzchni od 60 do 70 m². Początkowo placówka zajmowała się leczeniem przewlekłych chorób układu nerwowego, schorzeń dróg oddechowych, otyłości, cukrzycy i skazy moczanowej. W latach 1897-1898 zakład stał się sanatorium przeciwgruźliczym, co było efektem korzystnych warunków klimatycznych i odpowiedniej opieki medycznej.

Rozwój Infrastruktury i Społeczności

W kolejnych latach Otwock przeżywał szybki rozwój, sprzyjała temu ogólna koniunktura gospodarcza i rosnąca sława miejscowości jako „pierwszorzędnej stacji klimatycznej”. Charakter osady zmieniał się z letniskowego w uzdrowiskowy. W 1893 roku powstała pierwsza monografia Otwocka autorstwa Edmunda Diehla, który opisał miejscowość (zwaną wówczas Otwockiem Stacyjnym lub Willami Otwockimi) jako zabudowaną około setką domów letniskowych na 83 parcelach. Większość domów była drewniana, lekka, nieprzystosowana do mieszkania zimą, i składała się z kilku mieszkań przeznaczonych do wynajęcia. Wkrótce zaczęto proponować przyjezdnym również pokoje w pensjonatach, oferując wygodniejszą formę zakwaterowania. Do najlepszych należał powstały w 1898 roku pensjonat Jadwigi Nestorowiczówny, który gościł m.in. Józefa Piłsudskiego i Władysława Reymonta.

Latem na letnisko i kurację do Otwocka przybywało około 2 tysięcy osób. Zaopatrzeniem w żywność zajmowali się okoliczni włościanie i mieszkańcy Karczewa. Małe targowisko z jatkami mięsnymi oraz stoiskami z owocami i warzywami z majątku Otwock Wielki mieściło się przy centralnej ulicy prowadzącej do kościoła. Stacja kolejowa odgrywała początkowo rolę ważnego ośrodka życia towarzyskiego, na jej werandzie odbywały się zabawy i koncerty. W 1892 roku Feliks Pągowski, cukiernik z Warszawy, wzniósł murowano-drewniany budynek kasyna naprzeciwko stacji, w którym mieściły się restauracja, cukiernia, bufet, sklep spożywczy oraz salka koncertowo-teatralna.

Mieszkańcy i Rozwój Przedsiębiorczości

Wśród pierwszych mieszkańców Otwocka znaleźli się wysocy rangą oficerowie, tacy jak pułkownik Aleksander Westenrick, generał Michał Jacymirski, czy generał Andriej Margrafskij. Dużą grupę stanowili również przemysłowcy, jak Maurycy Karstens (właściciel willi „Julija” oraz zakładów ciesielskich i stolarskich), Władysław Gostyński (właściciel fabryki wagonów tramwajowych i kolejowych), inż. Emil Sokal (dyrektor warszawskiej Stacji Filtrów) i inż. Stanisław Sierkowski (specjalizujący się w budowie urządzeń mechanicznych). W okolicach ulicy Kościelnej duże parkowe parcele mieli radca stanu Wincenty Kwieciński, Edmund Diehl oraz ceniony lekarz, bakteriolog Odon Bujwid. Ponadto, swoje domy mieli tu architekci Władysław Marconi i Jan Hinz, sędzia Ganzulewicz, hrabina Załuska, bankier Stanisław Lesser, majster szewski Augustyn Mróz oraz cukiernik Feliks Pągowski.

Lepsza koniunktura gospodarcza przełomu wieków zaznaczyła się także rozwojem otwockiego budownictwa. Pomiędzy 1893 a 1906 rokiem przybyło około 500 willi. Stale zwiększała się również liczba ludności żydowskiej, która w 1908 roku stanowiła 21% mieszkańców. Zainteresowanie ludności żydowskiej uzdrowiskiem w Otwocku wynikało m.in. z zakazu ich osiedlania się i kuracji w Nałęczowie. Zajmowali się drobnym handlem i rzemiosłem, byli właścicielami, lekarzami sanatoriów i pensjonatów. Przy ul. Warszawskiej działało sanatorium dla Izraelitów dra Przygody, przy ul. Słowackiego sanatorium „Martów” (założone przez dr Gustawa Krukowskiego, dr Adama Wizela, dr Henryka Higiera), Towarzystwo Opieki nad Umysłowo i Nerwowo Chorymi Żydami założyło sanatorium „Zofiówka” przy ul. Kochanowskiego, a Żydowskie Towarzystwo Przeciwgruźlicze „Brijus - Zdrowie” powołało sanatorium „Brijus - Zdrowie” przy ul. Reymonta. Żydowskie Towarzystwo „Marpe” utworzyło sanatorium „Marpe” przy ul. Drewnianej.

Ochotnicza Straż Ogniowa w Otwocku

Drewniana zabudowa Otwocka była szczególnie narażona na pożary, które często wyrządzały olbrzymie szkody. Obywatele Willi Otwockich przez wiele lat starali się o zgodę na zorganizowanie Ochotniczej Straży Ogniowej, mimo ciągłego sprzeciwu władz rosyjskich. Dopiero w 1913 roku, po uzyskaniu zgody, udało się powołać Ochotniczą Straż Ogniową (OSO), co umożliwiło efektywniejszą walkę z ogniem i ograniczanie skutków pożarów. Założycielem, organizatorem i pierwszym komendantem został Strzeżymir Rawicz Pruszyński. Pierwsza jednostka straży pożarnej w Otwocku składała się z kilkudziesięciu ochotników, wyposażonych w sprzęt zakupiony dzięki dobrowolnym opodatkowaniom właścicieli Willi Otwockich. W późniejszym okresie koszty zakupu nowego sprzętu finansowano m.in. ze sprzedaży biletów na przedstawienia organizowane przez Otwockie Towarzystwo Teatralne.

Otwock w 1927 roku - Statystyki Rozwoju

Rok 1927 był okresem dynamicznego rozwoju Otwocka, co obrazują następujące dane:

W 1927 roku oddano do użytku nowy gmach administracyjno-mieszkalny na terenie Magistratu (obecnie budynek „B”) oraz trwała budowa „zakładu kąpielowego” (Kasyna) w parku miejskim. Wybrukowano ulice: Mickiewicza (obecnie Kopernika), Szopena, Parkową (obecnie Filipowicza), Hożą (na odcinku od ul. Andriollego do obecnej ulicy Armii Krajowej) i Staszica (od Kolejowej do ul. Powstańców Warszawy). Hrabia Władysław Jezierski, właściciel dóbr otwockich, rozparcelował część swojego majątku położonego na terenie miasta. Powstał Otwocki Oddział Związku Strzeleckiego. 1 marca 1927 roku przy ulicy Moniuszki otwarto Policyjny Dom Zdrowia. W kwietniu 1927 roku Otwock odwiedził minister spraw wewnętrznych Felicjan Sławoj Składkowski. 26 czerwca 1927 roku odbyły się wybory samorządowe do Rady Miasta, a 15 września ukazał się pierwszy numer dwutygodnika „Echo Otwocka”. 3 listopada 1927 roku Rada Miasta podjęła uchwałę o powołaniu komisji do przeprowadzenia kolejki elektrycznej oraz zgłoszono wniosek o uruchomienie linii tramwajowej, mającej połączyć najważniejsze ośrodki miasta. W tym samym dniu Rada Miasta podjęła uchwałę o przekazaniu posesji przy ul. Karczewskiej 26, gdzie funkcjonował teatr letni, Towarzystwu Straży Ogniowej Ochotniczej w Otwocku.

Muzeum Wnętrz w Otwocku Wielkim

W 2004 roku użytkownikiem pałacu w Otwocku Wielkim zostało Muzeum Narodowe w Warszawie, które utworzyło w nim swój oddział - Muzeum Wnętrz. Pałac Bielińskich jest obecnie otwarty dla wszystkich zwiedzających sezonowo - od początku kwietnia do końca października. Można w nim podziwiać fortepian oraz inne przedmioty należące do Ignacego Jana Paderewskiego, a także meble i elementy wyposażenia salonów od czasów baroku aż do biedermeieru. Pałac wrócił tym samym do swoich korzeni letniej rezydencji. Muzeum Wnętrz mieści się także w zabytkowym, murowanym, klasycystycznym dworze z końca XVIII wieku oraz w murowanych zabudowaniach gospodarczych z 1763 roku, przebudowanych w latach późniejszych.

Informacje dla Zwiedzających

Zwiedzanie pałacu jest możliwe wyłącznie z przewodnikiem, w grupach około 20-osobowych i odbywa się w wybrane dni tygodnia od godziny 10:00 do 16:00. Zaleca się wcześniejsze zarezerwowanie wizyty. W czasie funkcjonowania muzeum, w pałacu działa kawiarenka, oferująca napoje, domowe ciasta i lody. Do Otwocka Wielkiego można dojechać samochodem, pociągiem podmiejskim do stacji Świder, a następnie niebieską i czarną trasą rowerową do pałacu.

tags: #remiza #otwock #wielki