Warszawa, miasto o burzliwej historii, kryje w sobie niezliczone opowieści o minionych epokach, ukryte w architekturze ulic i losach dawnych mieszkańców. Wiele z tych historii dotyczy rozwoju miejskiej infrastruktury, w tym systemów transportu i związanych z nimi zajezdni. Dwa z takich przykładów to rozwój ulicy Muranowskiej wraz z tramwajową zajezdnią „Muranów” oraz ulica Pokorna, której transformacje od jurydyki do współczesnego centrum biznesowego są świadectwem głębokich przemian.
Ulica Muranowska i jej Tramwajowa Historia
Ulica Muranowska, z widokiem z ulicy Bonifraterskiej w kierunku ul. gen. Władysława Andersa (dawnej Nowomarszałkowskiej), jest dawną drogą narolną, wytyczoną jeszcze przed 1770 rokiem. Pierwotnie znajdowała się między rolą Parysowską a wygonem Nowej Warszawy, a jej przebieg wyznaczyło położenie posesji Józefa Belottiego, prowadząc od ulicy Bonifraterskiej do wzniesionego przez niego pałacu Murano. Pod koniec XVIII wieku wzdłuż ulicy postępowała parcelacja gruntów, a przy niej znajdowało się m.in. 21 domów i dworków drewnianych, dwa domy murowane, browar i kuźnia. Na osi ulicy, u wylotu ulicy Nalewki, powstał plac Muranowski. Od około 1820 roku ulica była zamieszkana głównie przez ludność żydowską.
W 1864 roku ulica została wybrukowana kamieniami polnymi, a w drugiej połowie XIX wieku zabudowana kamienicami. Kluczowym momentem dla jej transportowej historii było uruchomienie w 1881 roku linii tramwaju konnego na odcinku od placu Muranowskiego, przez ulicę Muranowską i Dziką do placu Broni. Co istotne, przy pobliskiej ulicy Sierakowskiej powstała wówczas główna remiza (zajezdnia) tramwajowa „Muranów”. W 1908 roku ulicą pojechały pierwsze tramwaje elektryczne, co świadczyło o dynamicznym rozwoju miejskiego transportu.
Przed I wojną światową przy ulicy i placu Muranowskim, obok licznych sklepów i zakładów usługowych, działały także niewielkie fabryki, m.in. czekolady I. Rosenbluma, octu D.H. Niemietza, świec D. Frydmana i kotłów E. Kupferweissa oraz wiele hurtowni. Na ożywione życie gospodarcze w tej części miasta miało wpływ sąsiedztwo ulicy Nalewki, będącej w tamtym czasie największym warszawskim centrum handlu hurtowego i detalicznego.
Muranowska w Czasach II Wojny Światowej i Po niej
Tragiczny rozdział w historii ulicy Muranowskiej rozpoczął się w listopadzie 1940 roku, kiedy to ulica w całości znalazła się w granicach warszawskiego getta. Na rogu ulicy Bonifraterskiej znajdowała się jedna z bram dzielnicy zamkniętej, funkcjonująca do czerwca 1942 roku. Ulicą kursowały gettowe linie tramwajowe „28” i „29”, a od lutego 1941 roku jedyna linia uruchamiana w dzielnicy zamkniętej, oznaczona Gwiazdą Dawida. W czerwcu 1942 roku z getta wyłączono obszar między ulicami: Bonifraterską, Muranowską, Pokorną i Żoliborską. Do opuszczonych przez około 7600 Żydów budynków wprowadzili się Polacy, a na tym odcinku ulicy wzniesiono mur getta. Po wielkiej akcji deportacyjnej latem 1942 roku ulica znalazła się w tzw. getcie szczątkowym.
Ulica i plac Muranowski były miejscem zaciętych walk w pierwszych dniach powstania w getcie w kwietniu 1943 roku. Ta część dzielnicy zamkniętej była broniona przez żołnierzy Żydowskiego Związku Wojskowego (ŻZW), którego kwatera główna mieściła się w kamienicy nr 7/9. Kamienica ta była połączona podziemnym tunelem, wykopanym pod ulicą przez żołnierzy ŻZW, ze znajdującą się naprzeciwko po stronie aryjskiej kamienicą nr 6. Większa część zabudowy ulicy znajdująca się w getcie została spalona w czasie powstania, a wypalone ruiny rozebrano w kolejnych miesiącach w ramach akcji niwelowania terenu dawnej dzielnicy zamkniętej, prowadzonej przez Niemców.
W sierpniu 1944 roku, w czasie powstania warszawskiego, ulica Muranowska stanowiła łącznik między opanowaną przez powstańców częścią północnego Muranowa a kompleksem Szpitala św. Jana Bożego. Po 11 sierpnia 1944 w tej części miasta walczyli głównie żołnierze ze zgrupowań „Radosław” i „Leśnik”. Wyloty ulic Pokornej i Przebieg przegrodzono barykadami. 21 sierpnia 1944 roku powstańcy, ustępując pod naporem Niemców, wycofali się do reduty Szpitala św. Jana Bożego i na Stare Miasto.
Po 1945 roku ulica Muranowska została skrócona do nowo wybudowanej ulicy Nowomarszałkowskiej (późniejszej ulicy Marcelego Nowotki, a od 1990 roku ulicy gen. Władysława Andersa) i zabudowana po stronie południowej. Zmieniono także przebieg jej zachowanego wschodniego odcinka, poszerzając go jednocześnie do wielkości placu. W 1946 roku rozebrano wypalone kamienice, a znajdujące się na całej długości ulicy tory tramwajowe zostały zlikwidowane w 1953 roku.
Ulica Pokorna: Od Jurydyki do Infrastruktury Transportowej
Historia Warszawy pełna jest miejsc, które na przestrzeni wieków uległy tak głębokim transformacjom, że dziś trudno sobie wyobrazić ich dawny wygląd. Przykładem jest teren na rogu ulicy Pokornej i Inflanckiej, którego historia to opowieść o dynamicznych zmianach urbanistycznych i społecznych.
Obszar ten w XVIII wieku wchodził w skład jurydyki „Inflancka” - prywatnego miasteczka założonego przez biskupa inflanckiego Antoniego Ostrowskiego. Niedługo później dobra wchodzące w skład wsi Polków zaczęto parcelować pod zabudowę przedmiejską, tworząc sieć nowych ulic przy północnych granicach miasta, wyznaczonych przez usypane w 1770 roku Okopy Lubomirskiego. W sieć ulic miejskich włączono dawne drogi, w tym poprzeczną ulicę Pokorną, biegnącą w stronę założonego w XVII wieku „Domu Poprawy” (Cuchthauzu).
Na północno-wschodnim rogu ulic Pokornej i Inflanckiej, w latach 20. XIX wieku, powstała jednopiętrowa kamienica dla Stanisława Sorettiego, prawdopodobnie zaprojektowana przez architekta Karola Gallego. Jednak już w 1831 roku nadeszły wstrząsy związane z budową Cytadeli Aleksandryjskiej po upadku powstania listopadowego. Wiele budynków wyburzono, a Szpital Starozakonnych, który wcześniej mieścił się przy ul. Zielonej, w 1832 roku przeniósł się właśnie na róg ulic Pokornej i Inflanckiej. Kamienicę przebudowano na potrzeby szpitala w latach 1835-1838 według projektu Henryka Marconiego. Obszar niezabudowanego przedpola Cytadeli, tzw. esplanada, był rozszerzany, aż pod koniec XIX wieku budynek szpitalny znalazł się niemal na skraju miasta. Szpital przy ul. Pokornej 12, dysponujący 400 łóżkami, okazał się niewystarczający dla rosnącej mniejszości żydowskiej, co doprowadziło do budowy nowego szpitala na Woli.
Przedwojenne Inwestycje Transportowe i Powojenna Odbudowa
W 1914 roku budynek przy Pokornej został zajęty przez Szpital Czerwonego Krzyża, a następnie pełnił funkcje szpitali wojskowych. W 1921 roku wszedł w skład 1. Szpitala Okręgowego (późniejszego im. Józefa Piłsudskiego), mieszcząc oddział zakaźny. Mimo powstającego Żoliborza, budynek znajdował się na skraju miasta i w 1938 roku zawalił się fragment jego elewacji. Szpital miał zostać przeniesiony do nowego gmachu przy ul. Topolowej (obecnie al. Niepodległości), lecz plany te przerwał wybuch II wojny światowej.
Z tego samego powodu nieukończona pozostała inna istotna inwestycja magistracka, która powstawała tuż obok starej szpitalnej kamienicy. W 1938 roku przy ul. Inflanckiej 3 rozpoczęła się bowiem budowa przedwojennej zajezdni autobusowej według projektu Stanisława Hempla, z wjazdem od ulicy Pokornej. Wybudowano obszerną halę postojową wraz z zapleczem, ale przed wojną już jej nie wykorzystano.
Po kolejnej wojennej zawierusze miasto znów wracało do życia, a nowa władza kontynuowała niektóre przedwojenne inwestycje. W ten sposób przy ul. Inflanckiej odbudowana została zajezdnia autobusowa, której teren powiększono również o działkę dawnego szpitala. Przeniesiono tutaj wszystkie autobusy ze zlikwidowanej zajezdni w Halach Mirowskich. Mimo braku ograniczeń związanych z Cytadelą, otoczenie nadal było przedmiejskie, z mnóstwem ogródków działkowych i małych warsztatów. Jedyną enklawą cywilizacji wydawał się być przedwojenny gmach Dyrekcji Ceł i Urzędu Celnego, który po wojnie stał się szpitalem położniczo-ginekologicznym.
Współczesne Transformacje
Z czasem miasto zaczęło zagospodarowywać wielowiekowe "rany" w przestrzeni. Powstały wieżowiec Intraco, osiedle Inflancka, zespół basenów Inflancka, a po przemianach ustrojowych miejsce warsztatów zajęły nowe budynki mieszkalne. Zajezdnia „Inflancka” została zamknięta 1 czerwca 2003 roku, a cały teren wystawiono na sprzedaż. W 2012 roku rozpoczęła się budowa kompleksu Gdański Business Center, który dziś dominuje w krajobrazie tej części miasta. Między budynkami powstały ogólnodostępne piesze pasaże oraz nowy plac. Dzięki tej inwestycji, rejon ulicy Inflanckiej i Pokornej, położony blisko centrum miasta i świetnie skomunikowany, zyskał zwartą zabudowę, na jaką zasługiwał, kończąc długi proces transformacji od historycznej jurydyki do nowoczesnego centrum biznesowego.
tags: #remiza #przedwojenna #tramwajowa #pokorna