W rejonie współczesnej Pragi-Północ zlokalizowana była tradycyjna Praga. Nazwa Praga wiązała się z miejscem, na którym stanęła osada.
Początki i rozwój osadnictwa
Najdawniejszą osadą mieszczącą się w tym obszarze Pragi było Targowe Wielkie, którego występowanie stwierdzono w 1113 roku. Osada ta miała istotne znaczenie w przeprawie przez Wisłę. Natomiast w południowej stronie współczesnej Pragi-Północ rozszerzał się Skaryszew, a w północnej części rozwijała się wieś Praga, której funkcjonowanie udokumentowano w 1432 roku.
Praga zwiększała swój obszar błyskawicznie dzięki bliskiemu otoczeniu Warszawy, co stanowiło także wpływ na przyznanie praw miejskich Pradze (Biskupiej) 10 lutego 1648 przez króla Władysława IV Wazę. W latach 1637 do 1647 posiadaczem wielu gruntów praskich był Adam Kazanowski (Praga Magnacka). W roku 1643 król Władysław IV i jego rodzina sfinansowali kaplicę wzorowaną na Santa Casa w Loreto wraz ze słynącą łaskami figurą Matki Boskiej Loretańskiej. W XVII wieku centrum miasta Praga umiejscowione było w zachodniej stronie dzisiejszego terenu Nowej Pragi. Przy dzisiejszej ulicy Ratuszowej zlokalizowana była kaplica Matki Bożej Loretańskiej z 1643 roku razem z barokowym kościołem i klasztorem bernardynów oraz Ratusz praski.
Okresy zniszczeń i odbudowy
Zaraz po nadaniu praw miejskich, podczas bitwy warszawskiej w okresie potopu szwedzkiego Praga została w znacznym poziomie zrujnowana. Konstrukcje takie jak kaplica, kościół i klasztor bernardynów oraz Ratusz praski zostały zniszczone w tym czasie. Praga funkcjonowała jako odrębne miasto przez półtora wieku. W roku 1791 Praga na mocy regulacji likwidującej jurydyki zostaje przyłączona do Warszawy.
Dalszy wzrost Pragi, która skupiała się zwłaszcza nad Wisłą i w strefach obecnej ulicy Ratuszowej, przystopowała insurekcja kościuszkowska i wykonany 4 listopada 1794 roku przez Rosjan atak, który znany jest w historii jako Rzeź Pragi. Choć Praga była pokryta wieloma okopami i chroniło ją blisko 17 000 żołnierzy, to Rosjanom udało się przerwać je i przystąpić do walk ulicznych, podczas których poległo nawet blisko 20 000 osób oraz zburzonych zostało dużo budynków. Po walce do niewoli wzięto blisko 12 000 żołnierzy. Rezydentów Pragi usiłowali wspierać zarówno pobliscy kościelni, jak i kupcy. Wymienione wcześniej konstrukcje zostały ponownie zniszczone podczas rzezi Pragi i wreszcie podczas wojen napoleońskich w 1811 roku.
Rozwój w XIX wieku
Następny krok w rozkwicie Pragi określa się na lata sześćdziesiąte XIX wieku. W 1864 roku uruchomiono most Kierbedzia scalający Pragę z lewym brzegiem Wisły, przez który w 1866 pojechała pierwotna linia tramwaju konnego. W 1866 roku zaczął kursować pierwszy tramwaj konny na Pragę.
Na Pradze powstawało coraz więcej konstrukcji, jak cerkiew przy ulicy Zygmuntowskiej. W 1869 roku wybudowano cerkiew Św. Prócz prawosławia na Pradze pewny procent ludności stanowili Żydzi, a najliczniejsi katolicy musieli użytkować jedną świątynię, kościół Matki Bożej Loretańskiej. W latach od 1888 do 1891 zostaje zbudowany katolicki kościół parafialny Św. W 1901 roku dokończono budowę nowej świątyni dla Pragi, która zajęła jedno spośród ostatnich dostępnych miejsc na budowę, albowiem Praga została opleciona torami kolejowymi oraz licznymi obszarami wojskowymi, zwłaszcza przy ulicy 11 Listopada.
W 1844 roku Józef Noskowski, posiadacz folwarku Targówek, rozdzielił swoje tereny na kilkanaście osad. W 1861 roku pomiędzy współczesną aleją Solidarności i 11 Listopada oraz wałem kolejowym do Olszynki Grochowskiej, Ksawery Konopacki, właściciel tego obszaru, rozpoczął podział swoich posiadłości na mniejsze części pod zabudowę kamienic czynszowych i domów mieszkalnych. Był to również czas hossy zakładów przemysłowych, między innymi funkcjonującej w latach 1879-1886 wielkiej Warszawskiej Fabryki Stali, która znajdowała się przy ulicy Stalowej. Blisko 1900 roku na terenie stalowni stanęły wojskowe warsztaty artyleryjskie. W roku 1901 stanęła przy ulicy Stalowej stacja Kolejki Mareckiej, która łączyła Pragę z Radzyminem. Niektóre z rozdzielonych gruntów przez Ksawerego Konopackiego zostały zagarnięte przez Zarząd Wojskowy Okręgu Warszawskiego na zasadzie decyzji rosyjskich władz wojskowych. Granicą, która oddzielała obszar militarny od obszaru cywilnego była ulica 11 Listopada. Do II wojny światowej zachodnie i północne obszary Nowej Pragi od ulicy 11 Listopada oraz na wschód od ulicy Szwedzkiej wykorzystywało wojsko.
Szmulowizna i Michałów - historyczne dzielnice Pragi-Północ
Szmulowizna
Określenie Szmulowizna wywodzi się od posiadacza tych terenów, który miał na imię Szmul (Samuel) Jakubowicz Sonnenberg, zwany Zbytkowerem. Był on żydowskim bankierem, kupcem oraz protegowanym króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, protoplastą rodu Bergsonów. Był uważany za najzamożniejszego Żyda warszawskiego, a dorobek swój zawdzięczał na dostawach dla wojska rosyjskiego. Uciekł na początku powstania kościuszkowskiego. Pierwotnie folwark Zbytkowera określano Bojnówek, z biegiem czasu razem ze wsią oraz karczmą nazwano go Szmulowizna od imienia posiadacza tych terenów. Określenia tego, również w odmianie Szmulowszczyzna, stosowano w XIX wieku, można ją zobaczyć na zaborczych mapach z tego czasu. Wykorzystywano także formę nazwy Szmulewizna. W XIX wieku Szmulowiznę otoczono z trzech stron torami kolejowymi. W 1877 roku na obszarze Szmulowizny istniało około 100 budynków mieszkalnych, w których mieszkało blisko 1890 mieszkańców. Kształtował się także przemysł, ponieważ w 1897 roku założono Wytwórnię Wódek "Koneser" przy ulicy Ząbkowskiej, a w roku 1902, przy ulicy Siedleckiej późniejszą fabryka Avia 1902 - dzisiaj Fabryka Obrabiarek Precyzyjnych Avia.
Michałów
W 1902 roku obszary we wschodniej stronie Szmulowizny kupiło małżeństwo książąt Michał i Maria Radziwiłłowie. Odtąd zaczęto nazywać ten obszar Michałowem na cześć księcia, który był działaczem dobroczynnym, mecenasem kultury i współfundatorem (wraz z żoną) schronisk i szkółek dla biednej młodzieży (wśród nich przytułek Nazaret). Był również współfundatorem Bazyliki Najświętszego Serca Jezusowego. Michał Radziwiłł przez całe swoje życie oddawał się sprawom społecznym, przeznaczając nie tylko pieniądze na działalność filantropijną i kulturalną, ale również swoją energię. Był również członkiem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, redaktorem i wydawcą "Biblioteki Warszawskiej" oraz Prezesem Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności. Określenie Michałów funkcjonowało przede wszystkim w okresie między wojnami. Współczesny końcowy przystanek tramwajowy Kawęczyńska-Bazylika nazywał się w tamtych czasach Kawenczyńska-Michałów. Obręb Michałowa zwiększył się i kończył w granicach parafii Najświętszego Serca Jezusowego, ustanowionej Dekretem erekcyjnym z dnia 25 października 1919 roku. Przed II wojną działało Towarzystwo Przyjaciół Michałowa, które zostało przywrócone w 2008 roku jako Praskie Stowarzyszenie Mieszkańców "Michałów", którego projektem jest także przywrócenie tej tradycyjnej nazwy. W dniu imienin Michała (29 września) obchodzone są przez mieszkańców Dni Michałowa.
Dwudziestolecie międzywojenne i II wojna światowa
W czasie pomiędzy I a II wojną światową wschodnia strona Pragi rozpoczęła zmianę własnego oblicza. Oddano do użytku dwunastohektarowy ogród zoologiczny, jednakże wzrost wciąż był zależny od terenów wojskowych w obszarze ulicy 11 Listopada. W czasie międzywojennym przystąpiono do modernizacji wodociągów, kanalizacji, dróg oraz linii tramwajowych. Zbudowano zajezdnię Praga przy ulicy Kawęczyńskiej, którą uroczyście otworzono 1 lutego 1922 roku. W latach 20 XX wieku przygotowano mapę obszaru Bazyliki NSJ, którą określono "Plan Michałowa". O tym, że nazwa Michałów wykorzystywana była bardzo często, pokazywać może Dekret księdza Kardynała A. Kakowskiego z 1931 roku, ofiarujący parafię z Bazyliką Towarzystwu Salezjańskiemu. Działał także, założony przy Państwowym Monopolu Spirytusowym, hufiec Michałów organizacji młodzieżowej Orląt.
Kampania Wrześniowa 1939 roku zachowała Pragę, która uniknęła cięższych zniszczeń. Podczas niewoli początkowo proponowano na obszarze współczesnej Pragi-Północ zaprojektowanie Getta, które ostatecznie utworzono na Muranowie. W czasie powstania warszawskiego polskie podziemie zdobyło najistotniejsze pozycje, natomiast w związku z załamaniem walk o mosty powstańcy po paru dniach cofnęli się do konspiracji. Dzięki temuż oraz dzięki wejściu 14 września 1944 roku na Pragę wojsk radzieckich i polskich Praga uniknęła losu i zniszczeń, jakie otrzymała Warszawa lewobrzeżna. Gdy po przeciwnej części Wisły paliło się miasto, na Pradze chwilowe władze polskie organizowały tymczasowe referaty.
Powstanie Warszawskie - Niepowstrzymywalny duch polskiego oporu - Extra History
Okres powojenny i współczesne przekształcenia
W latach 1944 a 1956 w sektorze ulic 11 Listopada oraz Namysłowskiej funkcjonowało więzienie karno-śledcze numer III, popularnie określane "Toledo". Miało opinię jednego z najsurowszych aresztów śledczych UB oraz NKWD.
W 1945 roku Praga została rozdzielona na dwie części, Pragę-Północ i Pragę-Południe. Po zakończeniu wojny Praga zwiększała się nierównomiernie. Z jednej części wolne obszary Golędzinowa oraz Nowej Pragi przekazano na budowę nowych osiedli mieszkaniowych oraz budynków przemysłowych, z drugiej części pozostała część dzielnicy się nie rozbudowała. Pojedynczo w wybranych obszarach budowano na wolnej powierzchni osiedla bloków, na przykład Osiedle Szmulowizna czy Osiedle Panieńska. Po wojnie lokale mieszkaniowe opuszczone przez społeczność żydowską zajęła biedna ludność z warszawskich obrzeży, sama Praga, a szczególnie Szmulki, zyskały złą opinię. Na początku lat pięćdziesiątych pod kierunkiem architekta Zygmunta Stępińskiego stworzono projekt nowoczesnego osiedla Michałów z monumentalnymi budynkami, okrągłym placem z wysokościowcem i długim rynkiem. W tym osiedlu miało zamieszkać blisko 18 tysięcy mieszkańców. W okresie PRL, niszcząc wpływy ziemiaństwa oraz Kościoła, propagowano nazwę Szmulowizna.
W 1950 roku została zamknięta linia tramwajowa na ulicy Konopackiej oraz Wileńskiej, a zamiast tego uruchomiono ją na ulicy 11 Listopada. Powstały nowe osiedla:
- Osiedle Praga I - potocznie ZOR, zostało zbudowane w latach 1953-1959 w obrębie ulic Ratuszowej, Cyryla i Metodego, Targowej i Jagiellońskiej.
- Osiedle Praga II - potocznie Centrum, zostało zbudowane w latach 1948-1952 w obrębie ulic Namysłowskiej, Szanajcy, Placu Hallera, Jagiellońskiej oraz Ratuszowej. Osiedle to zostało opracowane przez architektów J. Kumelowski i J.
- Osiedle Praga III - zostało wybudowane przy rondzie Starzyńskiego i opracowane przez architektów - L. Robaczyński, J. Furman, A. Skopiński, J. Czyż.
W 1994 roku osiem dawnych dzielnic Warszawy powiększono do jedenastu gmin warszawskich, a z dzielnicy Praga-Północ odizolowano gminy Warszawa Białołęka i Warszawa Targówek.
