Stopnie i Zasady Umundurowania w Ochotniczej Straży Pożarnej

Czym jest Ochotnicza Straż Pożarna?

W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że straż pożarna jest wszystkim dobrze znana, jedynie nieliczni są w stanie wyróżnić stopnie, hierarchię służbową czy podstawowe różnice między PSP a OSP. Te dwie jednostki mają tę samą misję, jaką jest między innymi walka z pożarami czy usuwanie skutków klęsk żywiołowych, ale pod wieloma formalnymi względami bardzo się od siebie różnią.

OSP to jednostka umundurowana, wyposażona w specjalistyczny sprzęt, przeznaczona w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Funkcjonuje ona jednak na zasadach stowarzyszenia i mimo tego, że jednostki OSP są członkami Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP), stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. W przeciwieństwie do PSP, której stopnie służbowe są ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej jednostki.

Misja, Zadania i Wymagania

Do głównych celów i zadań OSP należy przede wszystkim współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych w powstawaniu pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe. Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.

Aby uzyskać jakikolwiek stopień w jednostce Ochotniczej Straży Pożarnej, najpierw należy do niej wstąpić. Aby to zrobić, trzeba być osobą pełnoletnią i zameldowaną na terenie Polski. Niezbędne jest również odbycie szkolenia BHP oraz przejście badań lekarskich. Następnie czeka podstawowe szkolenie dla strażaków-ochotników, zakończone egzaminem teoretycznym i praktycznym, gdzie do czynienia jest z przejściem przez komorę dymową. Po spełnieniu tych warunków i zdaniu egzaminów można wstąpić w szeregi OSP, otrzymać mundur i być gotowym do udziału w działaniach ratowniczych. Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończone 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat.

Przez następne lata członkowie OSP mogą pogłębiać swoją wiedzę i umiejętności przez szkolenia, np. z zakresu ratownictwa medycznego czy technicznego. Jeśli marzy się o wstąpieniu w szeregi OSP, lecz nie ma ukończonych 18 lat, można dołączyć do Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej (MDP). To gałąź zarządzana również przez OSP, w której członkowie biorą udział w zawodach oraz uroczystościach organizowanych przez strażaków OSP. Aby to uczynić, niezbędna będzie zgoda rodziców na wypełnionym wniosku. Udział w Młodzieżowej Drużynie Pożarniczej to pierwszy krok do bezproblemowego wstąpienia do jednostki OSP po ukończeniu 18 roku życia.

Hierarchia Stopni Służbowych w OSP

W Ochotniczej Straży Pożarnej stopnie służbowe, choć nie są tak ściśle regulowane prawnie jak w Państwowej Straży Pożarnej, stanowią ważny element struktury i rozwoju członków. Jak informuje ZOSP RP, kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP. To oznacza, że dana jednostka wyznacza takie osoby w swoim statucie.

Opis Poszczególnych Stopni

Podstawą do awansu jest czynny udział w życiu jednostki, przyczynianie się do jej rozwoju oraz ukończenie wymaganych kursów. Każdy zaczyna od stopnia Strażaka i może awansować, zazwyczaj co dwa lata, w ramach posiadanych kwalifikacji.

• Stopień „Strażak” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
• Stopień „Starszy Strażak” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO) oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
• Stopień „Dowódca Roty” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
• Stopień „Pomocnik Dowódcy Sekcji” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP lub ukończyła Szkolenie podstawowe strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
• Stopień „Dowódca Sekcji” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
• Stopień „Pomocnik Dowódcy Plutonu” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP, kurs naczelników OSP oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
• Stopień „Dowódca Plutonu” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców, kurs naczelników, kurs Komendantów Gminnych, lub ukończyła Kurs uzupełniający dla Podoficerów Państwowej Straży Pożarnej oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.

Stopnie Członków Zarządu i Komisji Rewizyjnej

Stopnie członków zarządu oraz członków komisji rewizyjnej nadawane są według zajmowanej funkcji.

Regulamin Umundurowania i Oznaczeń

W kwestii umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP, sytuacja jest znacznie bardziej klarowna, niż w przypadku mianowania na stopnie. Zasady są regulowane przez tę samą ustawę, co w przypadku Państwowej Straży Pożarnej, a dokładna instrukcja zapisana jest w Regulaminie umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP.

Dbałość o Mundur i Ogólne Zasady

Poszanowanie munduru i dbałość o jego estetykę oraz wygląd stanowią jeden z podstawowych obowiązków członków OSP i funkcyjnych oddziałów ZOSP RP. Użytkując umundurowanie, należy przestrzegać następujących zasad:

• Do ubioru wyjściowego, galowego, paradnego zakłada się koszulę białą (o gładkiej fakturze tkaniny).
• Krawat powinien mieć jednolity czarny kolor (o gładkiej fakturze tkaniny).
• Skarpetki i obuwie powinny być w jednolitym czarnym kolorze (bez wzorków i ozdób).

Sznury Galowe i Dystynkcje na Mundurach

• Sznur galowy zawiesza się na prawym ramieniu, przypinając go do guzika przyszytego w tym celu pod pagonem przy wszyciu pagonu w rękaw, natomiast warkocz sznura przypina się do pierwszego górnego guzika kurtki mundurowej.
• Sznur galowy do koszuli letniej przypina się do guzika przyszytego pod jej prawym pagonem, a warkocz z pomponem przypina się do guzika prawej kieszeni.
• Przy koszulach letnich jedną dystynkcję dopina się do lewej kieszeni koszuli.

Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej.

Ordery, Odznaczenia i Medale

Członkowie OSP i funkcyjni ZOSP RP mogą nosić przy umundurowaniu ordery, odznaczenia i medale według następujących zasad:

1. Ogólne zasady: Ordery i odznaczenia nosi się na wstążkach na lewej stronie piersi z prawa na lewo, w kolejności wynikającej z ich znaczenia i godności, a mianowicie: ordery, odznaczenia, medale.
2. Złoty Znak Związku OSP RP: Nosi się go na wstędze, którą zakłada się pod kołnierz koszuli tak, aby znak zawieszony był poniżej węzła krawata.
3. Wstążki: Ordery, odznaczenia i medale zawiesza się na wstążkach długości 6-6,5 cm każda, przy czym wstążki zakłada się na sznurkach koloru ubioru lub przyszywa bezpośrednio do kurtki mundurowej. Górna krawędź wstążek wszystkich orderów i odznaczeń powinna tworzyć równą linię poziomą.
4. Rozmieszczenie na kurtkach mundurowych: Ordery i odznaczenia nosi się na kurtkach munduru rozmieszczone symetrycznie na wysokości 5,5 cm powyżej klapy górnej kieszeni w następujący sposób:
   • jeden order, odznaczenie lub medal - nad środkiem kieszeni;
   • 2-4 orderów, odznaczeń, medali - w jednym rzędzie bez przerw między wstążkami, z tym, że przy ilości trzech i więcej wstążek - wstążkę pierwszego orderu, odznaczenia, medalu, podkłada się na wstążkę następnego odznaczenia, do odpowiedniej szerokości niezbędnej do zachowania symetrii względem klapy kurtki;
   • 5-8 orderów, odznaczeń, medali - w jednym rzędzie tak, aby zajęły szerokość czterech wstążek umieszczonych obok siebie, przy czym wstążkę drugiego i kolejnych orderów, odznaczeń, medali podkłada się częściowo pod wstążkę poprzedniego orderu, odznaczenia, medalu;
   • większą ilość orderów, odznaczeń, medali - w dwóch lub więcej rzędach tak, aby w pierwszym rzędzie nie było mniej niż pięć i więcej niż osiem, a w ostatnim rzędzie nie mniej niż cztery ordery, odznaczenia, medale rozmieszczone na szerokości czterech wstążek;
   • rzędy orderów, odznaczeń, medali umieszcza się w ten sposób, aby górny rząd krył wstążki dolnego rzędu w całości, a odznaczenia, medale dolnego rzędu do połowy;
   • w razie nadania tego samego orderu, odznaczenia lub medalu po raz kolejny, nosi się najwyższą jego klasę.

Baretki

W przypadkach, gdy nie ma obowiązku noszenia orderów, odznaczeń, medali, nosi się ich baretki wykonane ze wstążki barwy przewidzianej dla danego orderu lub odznaczenia. Szerokość baretki równa się szerokości wstążki stosowanej w najniższej klasie danego orderu lub odznaczenia. Wysokość baretki równa się 8 mm. Baretki nakłada się na podkładkę sukienną koloru czarnego. Podkładka powinna być o 2 mm szersza i wyższa od baretki. Dopuszcza się również baretki o jednolitej szerokości 35 mm.

1. Kolejność i oznaczanie: Baretki nosi się na lewej stronie piersi z prawa na lewo w kolejności przewidzianej dla orderów, odznaczeń, medali, przy czym:
   • wyższe klasy orderów oznacza się na baretce przez nałożenie pośrodku niej rozetki w kolorach wstążki orderowej; średnica rozetki wynosi 6-8 mm;
   • wyższe stopnie odznaczeń oznacza się przez nałożenie pośrodku baretki, pionowo, wąskiego galonika złotego lub srebrnego, zależnie od stopnia odznaczenia; szerokość galonika wynosi 5 mm;
   • w razie nadania tych samych orderów i odznaczeń po raz kolejny - nosi się odpowiednią ilość baretek tych orderów i odznaczeń.
2. Rozmieszczanie baretek: Baretki nosi się na kurtkach ubioru wyjściowego (ze sznurem galowym i bez sznura galowego) na lewej stronie piersi z prawa na lewo, w linii poziomej. W jednym rzędzie nosi się nie więcej niż trzy baretki umieszczone obok siebie bez przerw między nimi. Dolny rząd baretek powinien być umieszczony bezpośrednio nad klapą górnej kieszeni kurtki, przy czym:
   • pojedynczą baretkę umieszcza się symetrycznie nad środkiem kieszeni;
   • powyżej trzech baretek - w dwóch lub więcej rzędach bezpośrednio jeden pod drugim, w każdym rzędzie po trzy baretki, w rzędzie dolnym mniej niż trzy baretki nosi się w ten sposób, aby znajdowały się one pod środkiem bezpośredniego rzędu górnego. Gdy klapa kurtki zakrywa całkowicie pierwszą baretkę najwyższego orderu lub odznaczenia górnego rzędu, wówczas nosi się w tym rzędzie tylko dwie baretki umieszczone w taki sposób, aby były one widoczne.
3. Zakaz: Niedozwolone jest noszenie baretek sporządzonych z innych materiałów niż wstążki orderów i odznaczeń.

Odznaki Organizacji Pożarniczych i Innych Służb

Członkowie OSP i zarządów ZOSP RP mogą nosić przy ubiorach wyjściowych odznaki pożarnicze, policyjne, wojskowe i cywilne. Przypina się je bezpośrednio do kurtki munduru bez podkładek. Nie nosi się odznak przy koszulach letnich, bluzach itp. Ordery i odznaczenia państw obcych oraz ich baretki nosi się po orderach i odznaczeniach polskich. Odznaki państw obcych nosi się w sposób ustalony dla odznak polskich.

Niżej wymienione odznaki nosi się na kurtkach mundurowych w następujący sposób:

• odznakę „Wzorowy Strażak” - na środku między guzikiem klapy a dolną krawędzią prawej, górnej kieszeni kurtki;
• odznakę „Za wysługę lat” - na klapie prawej, górnej kieszeni kurtki na wysokości guzika, na środku lewej połowy klapy.

Na kieszeniach kurtek mundurowych można nosić najwyżej dwie odznaki na prawej stronie kurtki i jedną odznakę na lewej stronie. Oprócz odznak „Za wysługę lat” przykładowo można nosić odznakę Honorowego Dawcy Krwi, Krzyż Harcerski, Odznakę PCK i inne. Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP mogą nosić przy umundurowaniu symbole żałoby według zasad powszechnie przyjętych w praktykowanym przez nich obrządku religijnym oraz elementy strojów regionalnych z zachowaniem postanowień § 3 z rozdz. 4. Dopuszcza się także noszenie okularów przeciwsłonecznych.

Wyzwania i Specyfika Funkcjonowania OSP a PSP

OSP i PSP znacząco się różnią pod kątem statusu prawnego, struktury organizacyjnej, a także wyglądu i sposobu przyznawania stopni służbowych. Istotne jest jednak to, że łączy ich wspólna misja, jaką jest działanie ramię w ramię w kryzysowych sytuacjach oraz stanie na straży bezpieczeństwa obywateli.

Różnice Formalne w Nadawaniu Stopni

W przypadku PSP to, kto nadaje stopnie strażackie, jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Nadanie stopnia następuje z okazji Dnia Strażaka, a dokonują go przełożeni uprawnieni do mianowania na stanowiska służbowe. Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera - najwyższy stopień w straży pożarnej - nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów PSP są dożywotnie. W OSP, jako stowarzyszeniu, nadawanie stopni leży w gestii samej jednostki i jej statutu. Nie ma żadnego odgórnego regulaminu ani nawet ogólnych zaleceń odnośnie nadawania stopni/funkcji od ZOSP RP, co daje jednostkom dużą swobodę.

Kwestia Dowodzenia na Miejscu Zdarzenia

Jednym z bardziej złożonych zagadnień, które pojawia się w kontekście współpracy OSP i PSP, jest kwestia dowodzenia na miejscu zdarzenia, zwłaszcza gdy strażak PSP jest jednocześnie członkiem OSP. Przepisy regulujące hierarchię dowodzenia są jasno określone w rozporządzeniach, jednak ich interpretacja w praktyce może budzić wątpliwości. Co do zasady, dowodzenie na miejscu zdarzenia powinno być przejmowane przez osobę o wyższych kwalifikacjach, co obejmuje hierarchię:

1. członek ochotniczej straży pożarnej;
2. komendant gminny ochrony przeciwpożarowej, jeśli jest członkiem ochotniczej straży pożarnej;
3. strażak jednostki ochrony przeciwpożarowej;
4. dowódca zastępu Państwowej Straży Pożarnej;
5. dowódca sekcji Państwowej Straży Pożarnej;
6. zastępca dowódcy zmiany Państwowej Straży Pożarnej;
7. dowódca zmiany Państwowej Straży Pożarnej;
8. zastępca dowódcy jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej;
9. dowódca jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej.

Należy pamiętać, że strażak PSP, wyjeżdżając z OSP, jest w ramach stowarzyszenia zwykłym ochotnikiem, chyba że jest wyznaczony przez komendanta do dowodzenia w jego imieniu. W praktyce często zachęca się do oddawania dowodzenia strażakom PSP ze względu na ich przeszkolenie i doświadczenie, jednak nie ma prawa, by funkcjonariusz PSP przejmował dowodzenie kiedy mu się podoba. Ważne jest, aby dbać o zespołową pracę i korzystać z doświadczenia wszystkich członków akcji, niezależnie od ich formalnych stopni w OSP czy PSP.

tags: #rzep #stopien #strazak #osp